Загреб () — главен град на Република Хрватска, најголем град во Хрватска по број на жители. Историски гледано, Загреб израснал од две населби на два соседни рида, Градец и Каптол, кои го сочинуваат јадрото на денешен Загреб, неговиот стар град.
Денес Загреб претставува административен, деловен, културен, сообраќаен и научен центар на Хрватска. И по местоположбата и својата култура, Загреб спаѓа во градовите на Средна Европа. Стариот и Новиот град се сметаат за споменици на културата кои успеале да го сочуваат чувството на средниот век и барокниот период.
Географија Загреб се наоѓа во Централна Хрватска, на југозападниот дел на Панонска Низина, на просечна надморска височина од 122м, под јужните падини на планината Медведница, на брегот на реката Сава, која во подрачјето на градот е претежно низинска река. Сава има типично дождливо-снежен режим со висок водостој на пролет и на есен, а низок во летото, што доведува до големи осцилации на водостојот на самата река.
Шумите покриваат дури 30,45% од територијата на градот (како управна заедница). Долината на река Сава, некогаш претставувала континуиран појас на шума: вбри и тополи, а денес се присутни само малку деградирани дрвја од тој вид. Во пониските делови на Медведница, до 400м надморска височина и на ридовите, на благите падини, преовладува храст, граб, бука и див кастен. Над таа граница, од 300м до 800м надморска височина, доминира буката, која над таа висина се меша со ела. Земјоделските површини во градот зафаќаат дури 31,84%, додека останатите површини (првенствено градежен дел) зафаќаат 37,71% од територијата на градот.
Природни одлики мини|лево|250п|Сателитска снимка на Загреб
Поширокото подрачје на Загреб изградено е од карпи од магматски, седиментен и метаморфен тип. Загрепското подрачје е зона за појачани сеизмички активности како последица на интензивните тектонски движења. Сеизмичноста изнесува од 7 до 9 степени по Меркалиева скала. Два важни премини поминуваат низ загрепското подрачје, савски премин, кој се пружа на падините на Вукомерички гори, и медведничкиот премин, кој се пружа на потег од Жумберачка гора - Медведница.
Клима Според Кепеновата класификација на клима, Загреб има континентална клима со топли лета. Просечната годишна температура на воздухот во градот изнесува 11,4°С, средна јануарска температура на воздухот изнесува -0,1°С, додека средната температура во јули изнесува 20,7°С. Годишно вкупно има 844мм врнежи, додека на Медведница годишно паѓа 50% повеќе (1238мм). Врнежите во текот на годината се релативно рамномерно распоредени. Снег годишно просечно се појавува и трае околу 40 дена. Просечен број на денови со снег е 4. Во текот на годината најчесто дуваат слаби ветрови со североисточен и југозападен правец. Годишно Загреб има 26 дена со силен, а 2 дена со олуен ветер. Најмногу денови со грмежи проследени со врнежи се во топлиот дел од годината (од април до септември). Годишно во Загреб има 2.030 сончеви ласови, додека на Медведница бројот на сончеви часови е нешто поголем, бидејќи во ладниот дел од годината (од октомври до март) во Загреб е честа појавата на магла.
Историја
Праисторија мини|лево|250п|Андаутонија мини|десно|250п|Каменити врати, некогашен дел на одбранбениот систем на Градец, денес една од сочувани градски врати и смбол на Загреб мини|десно|250п|Кула Лотршчак, екогашен дел на одбранбениот систем на Градец, денес една од сочувани градски врати и смбол на Загреб Населбите на поширокото загрепско подрачје постојат уште во праисторијата. Во прештерата Ветерница, на југозападната страна на планината Медведница, која на палеолитските ловци им служела како склониште или живееалиште, пронајдено е камено оружје и орудие, како и остатоци од огништа на човековите предци кои биле современици на крапинскиот прачовек. Староста на остатоците датира од околу 40.000 години. Трагите на живот се пронајдени и во долината на река Сава, каде е пронајдено бронзено орудие и гробови на културни полиња со урни, наречени според начинот на сахранувањето на покојниците.
Антика За време на Римско Царство на подрачјето на Загреб, поточно на местото на денешното село Шчитарјево во близина на Голема Горица, се наоѓала Андаутонија, староримска населба и општина. На местото на Андаутонија до пред римската се наоѓало илирска населба. Андаутонија се наоѓала на десниот брег на река Сава на местото каде се наоѓа римскиот пат Сисција-Петовио (Сисак-Птуј). Со Археолошките ископувања се откриени бадеми, некрополи, термален комплекс со вода, канализација и систем за загревање на просторија, траги на пристаништа и предмети од свакодневниот живот. Андаутонија губи на значење во периодот од 4 век до 7 век за време на Големата преселба на народите.
Среден век Континуираната историја на градот Загреб може да се прати од 1094 година каде унгарскиот крал Ладислав I ја основал Загрепската епископија на Каптол. Во 1134 година издадена е и писмена одредба во која се споменува основач на епископијата крал Ладислав, прв загрепски епископ со свештеништво. Таа повелба е прва писмена трага за Загрепската епископија.
Во 1217 година е довршена посветената црква, која тешко настрадала при нападот на Татарите во 1242 година. Преживеаното население побарало спас во шумите на Медведница. По заминувањето на Татарите дел од населението се вратило на повисокиот брег кој од соседната бискупска населба бил одделен со потокот Медвешчак. Унгарскиот крал Бела IV, кој и сам се повлекувал пред Тетарите, во знак на благодарност за сигурно прибежиште, на новата населба Градец и нејзиното население, им доделил признание. Градец така станал слободна кралска област. Се проценува дека Загреб тогаш имал околу 1000 жители.
Нов век мини|лево|250п|Загреб во 1689. година мини|десно|250п|Горниот дел од Загреб Загреб првпат се споменал како главен град на Хрватска во 1557 година. Во текот на 17 век и XVIII век катастрофални пожари повеќепати ја уништувале населбата. Со постепена изградба на куќите од изгорениците со време е ограничена разорна моќ на чести големи пожари. Во 1664 година во Загреб е основана првата печатница. Во 1669 година е основа Загрепски универзитет. Тогаш царот на Светото Римско Царство Леополд I го потврдил правото на универзитето со повелба од Кралската академија.
Во меѓувреме во 1667 година избиле тешки и крвави битки во предградието и на мостот преку потокот кој го делел градот на две населени места. Помеѓу жителите од двете населени места често се појавувале спорови и недоразбирања. Со време недоразбирањата, престанале. Во 1742 година во Загреб постоеле 560 куќи со 5.600 жители. Дваесет и пет години подоцна, во 1767 година. Кралското собрание веќе го одредило Вараждин за свое повремено седиште. Но, по големиот пожар во Вараждин во 1776 година во кој е уништена и зградата на Кралското собрание, во Загреб трајно се преселиле големите управи, судски и училишни установи, како и значаен дел од племињата.
19 век Во почетокот на XIX век во Загреб живееле 7.706 жители и тој број бил во постојан пораст. Во 1834 година, со преуредување на стариот градски дел на Загреб го добил првиот постојан театар, а во 1847 година во Хрватскиот сабор, хрваткиот јазик е прогласен за службен јазик со што е заменет дотогашниот службен јазик - латинскиот. Револуционерната 848 година Загреб, како и останатиот дел на Европа, бил едно од најбурните политички случувања. Средишниот градски плоштад истата година бил преименуван во Јелевачев плоштад.
Со „царскиот пакет“ од 7 септември 1850 година споени се дотогашните делови на Загреб во единствена населба, со што се создале услови за забрзан развој на модерен средноевропски град. Тоа било време на големо градење, во кој прераснало ново урбано средиште, Долен Град. За тоа време на Трњ и Трешњевец настанала неплански градена населба со сиромашен слој на граѓани, додека на шумовитите брегови се градел резиденцијалниот дел од градот.
Во 1862 година низ градот поминала првата железничка станица. Пругата е изградена како јужен крак на пругата Виена-Љубљана-Трст и го споила ѕидниот мост преку Загреб со Сисак. Следната година во работа е ставена и градската плинара. ВО 1866 година во Загреб е основата Југословенската академија за образование и уметност, денешната Хрватска академија на науки и уметности. Во истата година на централниот градски плоштад поставен е споменик на Бане Јелачиќ и довршена е изградбата на православната црква на Плоштадот Петар Прерадовиќ. Во 1867 изградена е загрепската синагога, а во 1874 година Загреб добил нов универзитет.
Во 1874 година воведена е јавната планинска расвета, а во 1878 година започанл со работа и градскиот водовод. На 9 ноември 1880 година, Загреб бил погоден од силен земјотрес во кој многу згради биле оштетени, но без поголеми човечки жртви. По оштетувањата кои настанале од земјотресот, започнала обнова на Каптола и загрепската катедрала, која тогаш го добила градскиот изглед. Првата телефонска линија во Загреб е воспоставена во 1881 година, а од 1886 година се воведува јавниот телефонски сообраќај. Првиот трамвај, Загреб го добива во 1891 година, а една година подоцна, изградена е главната железничка станица - Државен колодвор - кој ја проектирал главниот инженер, на унгарските државни железници Ференц Фаф.
20 век мини|250x250пкс|Пешачка зона на Илица мини|десно|250п|„Мамутица“ у Нов Загреб десно|мини|250п|Зграда Коцкица на Присављ, изградена во 1968. година мини|лево|200п|Боговиќева улица
На преминот во XX век во Загреб живееле 61.000 жители. Наставено е големо проширување на градот и градската содржина во која центарот на градот го добил денешниот изглед. Градот се шири на исток спрема Пешеница и на запад кон Чрномерец. Првите два стални бископи во Загреб отворени се во 1906 година. Следната година во работа е пуштена првата јавна електрана, па почунва изградба на електрична мрежа и првите куќни приклучувања. Доцното воведување на електрична енергија во Загреб се препишува на договорот помеѓу Градскиот поглавар и плинарата која имала концесија на јавна планинска расвета. Исто така, во истата година, основана е и библиотеката наменета за граѓаните и која го претставува алштатот на денешните градски книжари.
Електричниот трамвај го заменил трамвајот во 1910 година. Пред крајот на Првата светска војна и во првите години после него отворени се и големи факултети и високи школи, меѓу кои и Медицинскиот факултет (1917),, Земјоделсско-шумарскиот факултет (1919), Ветеринарен факултет (1924) и др. Во 1921 година во Загреб првпат се потпишани над 100.000 жители, поточно 108.674. По војната на растојанието помеѓу железничката пруга и реката Сава се градат раднички населби.
По војната започнува уште еден циклус на изградба и индустријализација на градот, кој за тоа време континуирано и демографски расте. Загреб воедно и станува административен центар, прво НР, а потоа и СР Хрватска. Во 1950 година, Загреб станува и управно-територијално проширен. На градот му се приклучуваат многу мали дотогашни самостални населени места: Подсусед, Стењевец, Врапче, Шпанско, Млинови, Грачани, Шестине, Ремете, Маркушевец. Загреб на десниот брег на Сава почнува да се шири од 1957 година, кога почнува изградба на први големи станбени четврти, најпрво Савски Гај и Запруџа. На просторот на 1953 година попишани се 2.000 жители изграден е нов дел на градот во кој денес живеат повеќе од 100.000 жители. Во индустриската зона на Житњак истата година почнува изградба на постројка Органско-хемиска индустрија. Во 1964 година Загреб е погоден од најголемата природна катастрофа во неговата историја. Во октомври надојдените води на Сава се излеале од речното корито и полавиле површина од околу 60кm². За да се избегнат опасности од нови излевања и поплави, во 1971 година е завршен системот на нови савски насипи и доводен канал Сава-Одра-Сава. Во есен, истата година, Загреб за време на Храватската пролет бил упориште на студентски демонстрации.