200px|мини|Лилит (1887) од Џон Колер Лилит (/ˈlɪlɪθ/; Lîlîṯ) е фигура во Еврејската митологија, развиена најрано во Вавилонскиот Талмуд (3 до 5 век). Лилит е често претставена како опасен демон на ноќта, која е промискуитетна и краде бебиња во мракот. Лилит може делумно да се поврзе со историски постара класа на женски демони (lilītu) во античката Месопотамска религија, кои се наоѓаат во текстови со клинесто писмо на Сумерите, Акадиската Империја, Асирците, и Вавилон.
Во Еврејскиот фолклор, од сатиричната книга Азбука на Сирах (в. 700-1000 н.е.) наваму, Лилит се појавува како прва сопруга на Адам, која била создадена во исто време (Рош ашана) и од истата глина како Адам—според Битие 1:27. (За разлика од Ева, која била создадена од реброто на Адам: Битие 2:22.) Легендата се развила поинтензивно во текот на Средниот Век, во традицијата на Агада, Зохар, и Еврејска мистика. На пример, во 13-от век делата на Исак бен Јаков ха-Коен, Лилит го оставила Адам откако таа одбила да му биде потчинета на него и не сакала да се врати во Градината на Едем, откако била заедно со архангел Самаел.
Доказите во подоцнежните Еврејски материјали се обилни, но малку информации преживеале во врска со Сумерски, Акадиски, Асирски и Вавилонски приказ на оваа класа на демоните. Додека врската е речиси универзално прифатена, последниве сознанија ја оспоруваат релевантноста на два извори кои претходно се користеле за да се поврзат Еврејската лилит на Акадиската lilītu—во прилогот на Гилгамеш и Арслан Таш амајлиите.Freedman, David Noel, ed., Anchor Bible Dictionary, (New York: Doubleday) 1997, 1992. "Very little information has been found relating to the Akkadian and Babylonian view of these figures. Two sources of information previously used to define Lilith are both suspect."
Во текстови на хебрејски јазик, терминот лилит (преведено како "ноќни суштества", "ноќно чудовиште", "ноќна вештерка", или "був кој крика") првпат се јавува во список на животни во Исаија 34:14, и во еднина и множина се формираат зависно од варијациите во најраните ракописи. Во Свитоците од Мртвото Море 4Q510-511, терминот прво се појавува во списокот на чудовишта. Во Еврејски магични натписи на чаши и амајлии од 6 век н.е. наваму, Лилит е идентификувана како женски демон и се појавуваат првите визуелни претстави.
Како резултат легендата за Лилит продолжува да служи како изворен материјал во современата Западна култура, литература, окултизмот, фантазијата, и хоророт.
Потекло на поимот Семитскиот корен L-Y-L служел како дериват од хебрејскиот збор layil и арапскиот layl, што значи "ноќ". Талмудската и Јидишката употреба на Лилит е сродна со хебрејската.
Во Акадискиот јазик на Асирија и Вавилонија, термините лили и līlītu значат духови. Некои употреби на līlītu се наведени во The Assyrian Dictionary of the Oriental Institute of the University of Chicago (CAD, 1956, Л. 190), во Волфрам фон Соденовата Akkadisches Handwörterbuch (AHw, стр. 553), и Reallexikon der Assyriologie (RLA, стр. 47).Erich Ebeling, Bruno Meissner, Dietz Otto Edzard Reallexikon der Assyriologie Volume 9 p47,50
Сумерските женски демони лили немаат етимолошка врска со Акадискиот збор lilu, "ноќ".Michael C. Astour Hellenosemitica: an ethnic and cultural study in west Semitic impact on Mycenaean. Greece 1965 Brill p138
Арчибалд Сајс (1882 година)Sayce (1887) сметал дека хебрејски lilit (или лилит) לילית и постарото акадиско līlītu се од прасемитско потекло. Чарлс Фоси (1902 година)Fossey (1902) ова буквално го преведува како "женско ноќно битие/демон", иако постојат натписи на клинесто писмо од Месопотамија каде Līlīt и Līlītu се однесува на ветровни духови кои носат болести. Друга можност е асоцијација не со "ноќ", туку со "ветер", така идентификувајќи го акадиското Lil-itu како заем од сумерското лил "воздух" — поточно од Ninlil, "дама на воздух", божица на јужен правец (и сопруга на Enlil) — и itud, "месечина".
Месопотамска митологија
Духот во дрвото во Гилгамеш Самуил Ное Крамер (1932 година, објавен 1938)Kramer, S. N. Gilgamesh and the Huluppu-Tree: A Reconstructed Sumerian Text. Assyriological Studies 10. Chicago. 1938 го превел ки-sikil-lil-la-ke како Лилит во "XII пеење" во Еп за Гилгамеш од в.600 П.Н.Е. "XII пеење" не е дел од Епот за Гилгамеш, но е подоцен асирско-акадиски превод на вториот дел од Сумерската песна на Гилгамеш, сонот на Енкиду.George, A. The epic of Gilgamesh: the Babylonian epic poem and other texts in Akkadian 2003 p100 Tablet XII. Appendix The last Tablet in the 'Series of Gilgamesh' Ки-sikil-lil-la-ke е поврзана со змија и зу птица.Kramer translates the zu as "owl", but most often it is translated as "eagle", "vulture", or "bird of prey". Во Гилгамеш, сонот на Енкиду врбата расте во градината на Инана во Урук, чие дрво таа планира да го искористи за да изгради нов престол. По десет години раст, таа доаѓа да го исече и наоѓа змија која живее во својата подножјето на дрвото, зу птица која си ги одгледува младите во крошната, додека ки-sikil-lil-lа-ke направила куќа во стеблото. Гилгамеш е речено дека ја убил змијата, а потоа зу птицата одлетала далеку во планините со своите млади, додека ки-sikil-lil-la-ke ја уништува својата куќа и бега во шумата.Hurwitz (1980) p. 49 Идентификација на ки-sikil-lil-la-ke како Лилит е наведено во Речникот на Божества и Демони во Библијата (1999).Manfred Hutter article in Karel van der Toorn, Bob Becking, Pieter Willem van der Horst – 1999 pp. 520–521, article cites Hutter's own 1988 work Behexung, Entsühnung und Heilung Eisenbrauns 1988. pp. 224–228 Според нов извор од Крајот на Антиката, Лилит се појавува во мандајска приказна за магија, каде што се смета дека таа претставува гранки на едно дрво заедно со други демонски фигури, кои го формираат други делови од дрвото, иако ова исто така може да вклучува повеќе "Лилит".Müller-Kessler, C. (2002) "A Charm against Demons of Time", in C. Wunsch (ed.), Mining the Archives. Festschrift Christopher Walker on the Occasion of his 60th Birthday (Dresden), p. 185
Други предлог преводи за духот во дрвото од XII пеење вклучуваат ki-sikil како "свето место", lil како "дух", и lil-la-ke како "воден дух".Roberta Sterman Sabbath Sacred tropes: Tanakh, New Testament, and Qur'an as literature and culture 2009 Но исто така и "був", со оглед на тоа дека lil гради дом во стеблото на дрвото.Sex and gender in the ancient Near East: proceedings of the 47th Rencontre Assyriologique Internationale, Helsinki, July 2–6, 2001, Part 2 p. 481
Врска помеѓу Гилгамеш ки-sikil-lil-la-ke и Еврејската Лилит беше одбиена од страна на Дитрих Опиц (1932)Opitz, D. Ausgrabungen und Forschungsreisen Ur. AfO 8: 328 и ги отфрли на текстуалните основа од страна на Серџо Рибикини (1978).Ribichini, S. Lilith nell-albero Huluppu Pp. 25 in Atti del 1° Convegno Italiano sul Vicino Oriente Antico, Rome, 1976
Птицоногата жена во Burney Relief мини|200x200пкс|Burney Relief, Вавилон (1800-1750 BCE). Некои научници (на пр. Емил Kraeling) неправилно ја идентификувале фигурата како Лилит, врз основа на погрешното читање на некој застарена превод на Еп за Гилгамеш. Современите истражувања ја идентификувале како една од главните божици на Месопотамскиот пантеон, најверојатно Иштар или Ерешкигал. Крамеровиот превод на фрагментот од Гилгамеш се користи од страна на Анри Франкфорт(1937)Frankfort, H. The Burney Relief AfO 12: 128, 1937 и Емил Крелинг (1937)Kraeling, E. G. A Unique Babylonian Relief BASOR 67: 168. 1937 за да ја поддржи идентификацијата на жената со крилја и птичји нозе во Burney Relief како поврзана со Лилит, но ова било одбиено од страна на подоцнежните извори, вклучувајќи го и Британскиот Музеј, кој го поседува ова парче. Плакетата од теракота опишува убава, гола, налик на божица силфа со птичји црти која стои врз два лава и помеѓу два бувови. Иако некогаш се верувало дека е вистинската слика на Лилит, сега се смета дека ја претставува Инана, сумерска божица на љубовта, плодноста, убавината, војната, и сексуалната желба. Опис на ноќните и грабливи бувови, сепак, довеле до тоа многу да се верува дека оваа слика е потврда на улогата на Лилит како демон кој лета низ подземниот свет, доставувајќи терор на оние што спијат.
Во Библијата Единствената појава е во Книгата на Исаија 34:14, опишувајќи го пустошењето на Едом, каде што на хебрејски зборот lilit (или лилит) се појавува во списокот на осум нечисти животни, некои од кои можеби имаат демонски здруженија. Зборот lilit (или лилит) се појавува еднаш во еврејската Библија, додека останатите седум термини во списокот се појавуваат повеќе од еднаш, и на тој начин подобро се документирани. Читањето на професори и преведувачи често се водени од страна на одлука за комплетна список на осум суштества како целина.Jan De Waard Translators Handbook on Isaiah; Delitzsch IsaiahSee The animals mentioned in the Bible Henry Chichester Hart 1888, and more modern sources; also entries Brown Driver Briggs Hebrew Lexicon for tsiyyim... 'iyyim... sayir... liylith... qippowz... dayah
Хебрејски текст Во Свитоците од Мртвото Море, помеѓу 19 фрагменти на Исаија најдени на Кумран, Свитоците на Исаија (1Q1Isa) во 34:14го прави суштеството како множина liliyyot (или liliyyoth).Blair J. "De-demonising the Old Testament" p.27Christopher R. A. Morray-Jones A transparent illusion: the dangerous vision of water in Hekhalot Vol.59 p258 2002 "Early evidence of the belief in a plurality of liliths is provided by the Isaiah scroll from Qumran, which gives the name as liliyyot, and by the targum to Isaiah, which, in both cases, reads" (Targum reads: "when Lilith the Queen of [Sheba] and of Margod fell upon them.")
Грчката верзија На септуагинтскиот превод, референцата на грчки се преведува како onokentauros, очигледно поради недостиг на подобар збор, бидејќи исто така se'irim, "сатири", порано во стихот се превеле како daimon onokentauros. "Дивите ѕверови на островот и пустината" се исфрлени целосно.34:14 καὶ συναντήσουσιν δαιμόνια ὀνοκενταύροις καὶ βοήσουσιν ἕτερος πρὸς τὸν ἕτερον ἐκεῖ ἀναπαύσονται ὀνοκένταυροι εὗρον γὰρ αὑτοῖς ἀνάπαυσιν
Латинска Библија Вулгатот од раниот 5 век го преведува истиот збор како lamia.
et occurrent daemonia onocentauris et pilosus clamabit alter ad alterum ibi cubavit lamia et invenit sibi requiem— Исаија (Пророкот Исаија) 34.14, ВулгатПреводот е „И демоните ќе се сретнат со чудовиштата, и едно влакнесто ќе му извика на друго; таму ламјата легнала и си нашла одмор“.
Англиски верзии Виклифовата Библијата (1395) го задржува во латинското преведување на lamia: Иса 34:15 Lamya schal ligge there, and foond rest there to hir silf. (Ламјата таму легнала и си нашла одмор)
Епископската Библијата на Метју Паркер (1568) од латински: Иса 34:14 there shall the Lamia lye and haue her lodgyng. (Таму ламјата легнала и си го нашла одморот)
Дуај-Римсовата Библија (1582/1610) исто така ја зачувува латинската интерпретација на lamia: Ица 34:14 And demons and monsters shall meet, and the hairy ones shall cry out one to another, there hath the lamia lain down, and found rest for herself.(И демоните ќе се сретнат со чудовиштата, и едно влакнесто ќе му извика на друго; таму ламјата легнала и си нашла одмор)
Во Женевската Библија на Вилијам Медисон Витингтон (1587) од хебрејски: Иса 34:14 и крескавиот був ќе се одмора таму, и ќе си најде тивко живеалиште.
Потоа верзијата на Кралот Џејмс (1611):
"Крескавиот був" во преводот во верзијата на Кралот Џејмс е, заедно со "був" (, веројатно водена птица) во 34:11 и "големиот був" (, правилно змија) од 34:15, обид да се направи преминот од хебрејски зборови кои се тешки за преведување преку избор на соодветни животни.
Еврејската традиција Главните извори во Еврејската традиција во врска со Лилит во хронолошки редослед ги вклучуваат:
в. 40–10 п.н.е. Свитоците од Мртвото Море – Песни за Мудрец (4Q510-511) в. 200 Мишна – не се споменува в. 500 Гемара на Талмудот