„Заспаната убавица“ (руски: Спящая красавица) — балет со пролог и три чина, првпат изведен во 1890 година. Музиката е компонирана од Петар Илич Чајковски (неговиот опус 66). Партитурата била завршена во 1889 година и е втор од неговите три балети. Оригиналното сценарио било конципирано од Иван Всеволожски и е засновано на сказната Заспаната убавица од Шарл Перо. Кореограф на оригиналната продукција бил Мариус Петипа.

Премиерната изведба се одржала во театарот Мариински во Санкт Петербург на 15 јануари 1890 година. Делото е еден од најпознатите балети на класичниот репертоар.Roger Fiske (1973): Eulenberg Edition, Foreword to the complete score of the ballet: „На 2 февруари 1939 година, Sadler’s Wells го поставил балетот во Лондон со Марго Фонтејн во главната улога... Таа била првата успешна поставка надвор од Русија и тоа довело до тоа „Заспаната убавица“ да стане неверојатно популарна во сите земји во кои се негува класичниот балет... Начинот на кој тој ги развил темите и оригиналноста со која ја компонирал музиката ги поставува неговите балети далеку над оние компонирани од претходниците.“

Историја На Чајковски му се обратил директорот на Царските театри во Санкт Петербург, Иван Всеволожски на 25  мај 1888 година за можна балетска адаптација на тема на новелата Ундина. Подоцна било одлучено дека „„Заспаната убавица“ на Шарл Перо ќе биде приказната за која Чајковски ќе ја компонира музиката за балетот. Чајковски не се двоумел да ја прифати нарачката, иако бил свесен дека неговиот единствен претходен балет, „Лебедово езеро“, наиде на мал ентузијазам во таа фаза од неговата кариера.

Чајковски го засновал своето дело на верзијата на браќата Грим на Пероовата „Трнорушка“. Во таа верзија, родителите на принцезата го преживуваат 100-годишниот сон за да ја прослават свадбата на принцезата со принцот. Сепак, Всеволожски ги вклучил и другите ликови на Перо од неговите приказни во балетот, како што се Мачорот во чизми, Црвенкапа, Пепелашка, Сината птица, Синобрадиот, Грдиот Рике и Палче. Други ликови од француските бајки што ќе бидат прикажани се „Убавицата и ѕверот“, „ Три мечки“ и „Белата мачка“. Како и да е, Чајковски со задоволство го известил директорот на Царскиот театар дека има големо задоволство проучувајќи го делото и добил соодветно вдахновение да го направи тоа правилно.

Кореограф бил Мариус Петипа, балет-мајстор на Царскиот балет, кој напишал многу детален список со упатства за музичките барања. Чајковски брзо работел на новото дело во Фроловское; почнал со почетни скици во зимата 1888 година, а оркестрацијата на делото ја започнал на 30 мај 1889 година.

Фокусот на балетот беше непобитен на двете главни конфликтни сили на доброто (Аурора) и злото (Карабос); секоја има лајтмотив што ги претставува, кој се провлекува низ целиот балет, служејќи како важна нишка на основниот заплет. Меѓутоа, чинот III од делото прави целосна пауза од двата мотива и наместо тоа, се фокусира на поединечните ликови на различните дворски танци.

Премиерата на балетот добила поповолни признанија од Лебедово Езеро од печатот, но Чајковски никогаш го немал задоволството да биде сведок на моментален успех на неговото дело во театрите надвор од Русија. Починал во 1893 година. До 1903 година, „Заспаната убавица“ бил вториот најпопуларен балет во репертоарот на Царскиот балет (Петипа/ Пуни „Ќерката на фараонот“ бил прв), кој бил изведен 200 пати за само 10 години. десно|мини|300x300пкс| Оригиналните членови на глумечката екипа костимирани за Акт I. Во центарот е Карлота Бријанца како Аурора. Мариински театар, Санкт Петербург, 1890 година Продукцијата поставена во Ла Скала во Милано не предизвикала голем интерес и дури во 1921 година, во Лондон, балетот конечно добил широко признание и на крајот постојано место во класичниот репертоар. Во 1999 година, Балетот Мариински ја реконструирал оригиналната продукција од 1890 година, вклучувајќи репродукции на оригиналните сцени и костими. Иако продукцијата на Киров од 1951 година на Константин Сергеев е достапна на ДВД/Видео, „автентичната“ верзија од 1999 година никогаш не била комерцијално објавена.

„Заспаната убавица“ е најдолгиот балет на Чајковски, кој трае скоро четири часа во целосна должина (сметајќи ги прекините). Целосната изведба трае практично три часа поради што речиси секогаш се крати. На премиерата, царот Александар III го повикал Чајковски во царската ложа. Царот ја дал едноставната забелешка „Многу убаво“, што изгледа го налутило Чајковски, кој веројатно очекувал поповолен одговор.Lawrence & Elizabeth Hanson, Tchaikovsky page 269 Cassell London 1965.

Историја на изведби Премиера во Санкт Петербург (светска премиера)

Дата : 15 јануари 1890 година Место : Царски Мариински театар, Санкт Петербург Балет-мајстор : Мариус Петипа Диригент : Рикардо Дриго Сценографи : Хенрих Левогт (Пролог), Иван Андреев (Чин 1), Михаил Бочаров (Дела 1 и 2), Матвеј Шишков (Чин 3) Директор на Царските театри : Иван Всеволожски Костими : Оригинални улоги : Феликс Кжешињски (Кралот Флорестан), Џузепина Чекети (Кралицата), Карлота Бријанца (Принцезата Аурора), Мари Петипа (Јоргованска самовила), Енрико Чекети (Карабос, сина птица), Павел Герд (Принцот Дезире), (Принцезата Флорин)

Московска премиера:

Датум : 17 јануари 1899 година Место : Московски царски Бољшој театар Балет-мајстор : Александар Горски Диригент : Андреј Арендс Сценографи : Анатолиј Гелцер, Карл Валтс (Валцер) Оригинални улоги : Љубов Рославева (Принцезата Аурора), М. Грачевскаја (Јоргованска самовила), Василиј Гелтсер (Карабос), Иван Хљустин (Принцот Дезире)

Други значајни продукции: 1896 година, Милано, Ла Скала, поставена од Џорџо Сарако, Карлота Бријанца како Аурора 1921 година, Лондон, театар Алхамбра, како Заспаната принцеза, продукција Дијагилев, изведена од Николај Сергеев, сцени на Леон Бакст 1937 година, Филаделфија, поставена од Кетрин Литлфилд 1945 година, Сан Франциско, поставена од Сергеј Темоф за Здружението на руската опера и балет во Сан Франциско 1946 година, Лондон, дебито на Кралската опера, изведена од балетот Садлерс Велс. 1968 година, Лондон, со Лондонскиот фестивалски балет во Кралската фестивалска сала 1990 година, Сан Франциско, со балетот на Сан Франциско како кореографија на Хелги Томасон во почит на Чајковски и со фокус на одржување на руско-француската врска"Review/Ballet; San Francisco 'Sleeping Beauty' Underlines Russian Influences". Retrieved November 27, 2013. New York Times / Anna Kisselgoff, March 20, 1990 1992, Базел, Театар Базел преработен од Јури Вамос со нов наратив кој го вклучува животот на Ана Андерсон и нејзиното тврдење дека е големата војвотка Анастасија. Редоследот на музичките броеви е малку променет, некои броеви се испуштени со друга музика на Чајковски, а главните сцени од кореографијата на Петипа се задржани, но сега сместени во различен наративен контекст - често изведувани како „сеќавања“ на Андерсон. Оваа верзија е изведена од голем број средноевропски балетски куќи во изминатите две децении. 1999 година, Санкт Петербург, Мариински театар, изведена од Сергеј Вихарев од нотациите на Степанов со рекреации на оригиналните сцени и костими.

Изведби во Македонија: 15.5.2024 година, Национална опера и балет, Скопје: диригент: Најер Нагуи; кореограф: Виктор Јаременко; улоги: Марта Петкова (Аврора) и Никола Хаџитанев (Дезире).Петар Илич Чајковски, Заспаната убавица, НУ Национална опера и балет, Скопје, 15.5.2024.

Синопсис Поставки Време : барок Место : Европа

мини| Лошата самовила Карабос од Леон Бакст, кој создал декор и околу 300 костими за 2 месеци за раскошната продукција на Дијагилев за „Заспаната убавица“ во Лондон од 1921 година. Пролог (Крштевка)

Кралот Флорестан XXIV и неговата кралица го дочекаа своето прво дете, принцезата Аврора, и прогласија голема церемонија на крштевање во нејзина чест. Шест самовили се поканети на церемонијата за да му дадат подароци на детето. Секоја самовила носи подарок од доблест или позитивна особина, како што се убавина, храброст, слаткост, музички талент и пакост. Најмоќната самовила, самовилата на јоргованот, пристигнува со нејзината придружба, но пред да може да го подари својот подарок, злобната самовила Карабос пристигнува со нејзините потчинети. Карабос бесно ги прашува кралот и кралицата зошто не добила покана за крштевката. Вината е на Каталабит, шефот на церемонијата кој бил задолжен за списокот на гости. Карабос радосно му ја кине периката и го тепа со својот стап, пред да ја проколне принцезата како одмазда: Аурора навистина ќе порасне во убава, здрава, прекрасна млада дама, но на нејзиниот шеснаесетти роденден таа ќе си го боцне прстот со вретено и ќе умре. Кралот и кралицата се ужаснати и ја молат Карабос за милост, но таа не попушта. Меѓутоа, самовилата на јоргованот интервенира. Иако нема доволно моќ целосно да го отповика проклетството, таа го менува, дозволувајќи му на вретеното да предизвика мирен 100-годишен сон на принцезата, наместо смрт. На крајот од тие 100 години, ќе ја разбуди бакнежот на згодниот принц. Ослободени дека животот на Аврора на крајот ќе биде поштеден, судот е смирен.

Чин I

Денот е на шеснаесеттиот роденден на принцезата Аврора. Прославите се во тек, иако кралот сè уште е вознемирен од клетвата на Карабос. Шефот на церемонијата открива неколку селанки кои се шетаат со игли за плетење и го предупредува кралот, кој првично ги осудува жените на строга казна. Кралицата нежно го убедува да ги поштеди невините граѓани, а тој се согласува. Се изведува валцер и пристигнува принцезата Аврора. Нејзините родители ја запознаваат со четворица додворувачи. Аврора и додворувачите го изведуваат познатиот Rose Adagio. Во моментот, се појавува странец со наметка и ѝ нуди подарок на принцезата: вретено. Никогаш не видела такво нешто, Аврора љубопитно го испитува чудниот предмет додека нејзините родители очајно се обидуваат да интервенираат. Како што било претскажано, таа си го боцнува прстот. Додека првично изгледа дека брзо закрепнува, таа паѓа во бесознание. Странецот со наметка открива дека е Карабос, која верува дека нејзиното проклетство сè уште стои и дека принцезата е мртва. Уште еднаш, самовилата на јоргованот го задушува џагорот и ги потсетува кралот и кралицата дека Аврора само спие. Принцезата е однесена во кревет, а самовилата на јоргованот фрла магија на дремка над целото кралство, која ќе биде скршена само кога Аврора ќе се разбуди. Дебел слој од трнливи растенија расте над палатата, кој ја крие од погледите. лево|мини| Карлота Бријанца како принцезата Аврора и Павел Герд како принцот Дезире, костимирани за Големата процесија на чинот III во оригиналната продукција на Петипа на Заспаната убавица .(Театар Мариински, Санкт Петербург, 1890)

Чин II (Визија)

Сто години подоцна, принцот Дезире присуствува на забава со лов. Иако неговите придружници се весели, принцот е несреќен и на крајот бара да биде оставен сам. Сам во шумата, го пречекува Јоргованската самовила, која го избрала да ја разбуди Аврора. Таа му покажува визија на убавата принцеза, а принцот веднаш е поразен. Самовилата на јоргованот му ја објаснува ситуацијата, а Дезире моли да биде одведен кај принцезата. Самовилата на јоргованот го носи во скриениот замок. Карабос прави последен обид да ја зацементира својата одмаздничка клетва, но самовилата на јоргованот и принцот конечно успеваат заедно да ја поразат. Откако ќе влезе во замокот, Дезире ја буди Аврора со бакнеж. Се буди и останатиот дел од дворот, а кралот и кралицата срдечно одобруваат кога принцот ќе предложи брак, а принцезата ќе прифати.

Чин III (Свадба)

Кралската свадба е во тек. Меѓу гостите се и скапоцените самовили: дијамант, злато, сребро и сафир, и секако самовилата на јоргованот. Присутни се ликови од бајките, вклучувајќи ги Мачорот во чизми и Белата мачка, принцезата Флорин и сината птица, и други. Аврора и Дезире изведуваат голем Pas de Deux, и целиот ансамбл танцува. Принцот и принцезата се во брак, а заедницата ја благословува Јоргованската самовила.

Улоги

Инструменти