Veire l'article detalhat
Lei Mammalia, ò mamifèrs en occitan (var. mamifèra, mamifere, mamifère<ref>Lo Congrès Permanent de la Lenga Occitana, Dicod'Òc, cèrca « Mammifère », consultat lo 4 d'abriu de 2021, </ref>), son un ensemble d'espècias animalas caracterizadas per la preséncia de glandas mamàrias. Probablament apareguts durant lo Triassic, son venguts lo grop dominant de la màger part deis ecosistèmas terrèstres après l'extincion de la fin dau Cretacèu i a 65 milions d'ans. En mai de l'alachament, an d'autrei trachs especifics coma la preséncia de peus, una articulacion particulara de la maissèla e de dents formadas d'esmaut fach de prismas durs.
Gràcias a un important procès de radiacion evolutiva, lo grop contèn uei aperaquí espècias identificadas. Son devesidas entre tres ensembles principaus : lei placentaris, caracterizats per un periòde de gestacion lòng, son lo grop majoritari. lei marsupiaus, caracterizats per una gestacion corta seguida d'un periòde lòng de desvolopament dins una pòchi ventrala, son un grop minoritari (quauquei centenaus d'espècias) principalament present en Oceania. lei monotrèmas, caracterizats per lo mantenement de trachs arcaïcs coma la ponda d'uòus, son un grop fòrça reduch (5 espècias conegudas). Lei mamifèrs an colonizat totei lei continents e totei leis oceans, compres certanei regions litoralas d'Antartida e la banquisa artica. De mai, lor regim alimentari, inicialament carnivòrs, a conegut de transformacions importantas amb l'aparicion de mai d'un mamifèr erbivòr. Dins aquò, un nombre important d'aqueleis espècias son menaçdas de disparicion en causa deis efiechs de l'òme sus l'environament.
Istòria evolutiva e taxonomia
Istòria evolutiva
L'origina dei mamifèrs
Segon lei conoissenças actualas, lei mamifèrs son eissits dei sinapsids, un ensemble de tetrapòdes apareguts durant lo Carbonifèr Superior i a aperaquí 312 Ma. Lei dimetrodons, que visquèron entre 295 e 272 Ma avans l'èra nòstra, son probablament lo representant pus famós d'aquelei sinapsids primitius que dominèron la vida terrèstra fins a l'extincion Permian-Triassic (252 Ma). Aperavans dichs « reptils mamalians », lei sinapsidas son en realitat pus pròches dei mamifèrs que dei reptils. D'efiech, vèrs 265 Ma, apareguèron lei terapsids, un grop de sinapsidas que desvolopèt pauc a pauc de trachs particulars (aparicion d'un paladar segondari ossós, desvolopament d'una postura drecha, transformacion de la maissèla e de l'aurelha mejana) que venguèron de caracteristicas dei mamifèrs.
La crisi de 252 Ma entraïnèt la disparicion de la màger part dei terapsids. Pasmens, quauqueis espècias, coma Trucidocynodon, Cynognathus ò Thrinaxodon, capitèron de subreviure e de se desvolopar durant lo Triassic Superior e Mejan. La termoregulacion e la pelissa apareguèron benlèu durant aqueu periòde. Aquelei terapsids poguèron rivalizar amb lei premiers dinosaures mai dispareguèron avans lo començament dau Jurassic.
Lei premiers mamifèrs
Lei premiers mamifèrs que son existéncia es clarament atestada son apareguts i a 225 milions d'ans. Èran de creaturas nuechencas amb d'adaptacions li permetent de caçar d'insèctes ò de presas pichonas(en) D.M. Hunt, M.W. Hankins, S.P. Collin, N.J. Marshall, Evolution of Visual and Non-visual Pigments, Springer, 2014, p. 73.. Per exemple, èra lo cas dau Castorocauda qu'èra capable de cavar, de nadar e de capturar de peis. Conoguèron un procès de diversificacion que menèt a l'aparicion dei placentaris vèrs 160 Ma, dei marsupiaus vèrs 125 Ma e dei monotrèmes vèrs 120 Ma. Segon lei conoissenças actualas, lei marsupiaus son probablament eissits dei placentaris. De transformacions au nivèu de son esquelèta auriá reduch l'espaci disponible per lo desvolopament dau fètus, çò qu'auriá entraïnat l'abandon dau placenta.
L'aparicion de la lactacion, trach caracteristic dei mamifèrs, aguèt probablement luòc durant lo Triassic Mejan ò Superior, avans la divergéncia entre lei placentaris, lei marsupiaus e lei monotrèmes. Dins aquò, la data precisa es desconeguda e d'originas pus precòças son de còps avançadas. L'origina d'aqueu fenomèn es tanben desconeguda. Una ipotèsi supausa que la produccion de lach foguèsse un avantatge per mantenir l'umiditat necessària au desvolopament deis uòus. Pauc a pauc, lo liquid seriá vengut pus complèx, çò que permetèt de l'utilizar per norir lei individús joves. Leis uòus aurián alora disparegut a mesura de l'avançament d'aquela transformacion. Pasmens, i a ges de pròva per validar aquela teoria.
Entre leis autrei trachs frequents dei mammifèrs, lei premierei pelissas clarament identificadas datan de 164 Ma. Foguèron descubèrtas sus de fossils de Castorocauda e de Megaconus. L'aparicion de l'endotermia es mens explicada. Lei monotrèmes modèrnes an de temperaturas pus bassas que lèi placentaris e lei marsupiaus. Pasmens, divèrsei descubèrtas indican l'existéncia d'una temperatura intèrna pus auta en lei monotrèmes arcaïcs. L'aparicion de l'endotermia dèu donc datar dau Triassic, coma la lactacion, mai aquò es mau segur.
La dominacion dei mamifèrs
A la fin dau Cretacèu i a 65 milions d'ans, la dispoaricion dei dinosaures permetèt ai mamifèrs d'ocupar la màger part dei ròdols ecologics venguts vueges. Per aquò, conoguèron una diversificacion rapida a partir de l'Eocèn (55-39 Ma)(en) S. Sahney, M.J. Benton, F.A. Ferry, "Links between global taxonomic diversity, ecological diversity and the expansion of vertebrates on land", Biology Letters, 2010, 6 (4) : 544-547.. Per exemple, la ratapenada pus anciana coneguda a l'ora d'ara data de 50 Ma(en) N.B. Simmons, K.L. Seymour, J. Habersetzer e G.F. Gunnell, "Primitive Early Eocene bat from Wyoming and the evolution of flight and echolocation", Nature, 2008, 451 (7180) : 818–821.. Aqueu fenomèn de radiacion evolutiva menèt a l'aparicion de mamifèrs presentant una gròssa diversitat de talhas (1,3 g per Batodonoides vanhouteni e 16 t per Paraceratherium transouralicum), de regims alimentaris (erbivòrs, omnivòrs, carnivòrs... etc.), de mòdes de locomocion (cambas, alas... etc.) ò de mitans de vida (terrèstres, marins... etc.). Uei, l'ensemble dei mamifèrs contèn aperaquí espècias despartidas en 29 òrdres, 153 familhas e genres.
Taxonomia
Lo trach caracteristic dei mamifèrs es la possibilitat per lei femèlas d'alachar sei pichons gràcias a de glandas mamàrias. Aqueu critèri de definicion, prepausat per lo naturalista suedés Carl von Linné (1707-1778), èra una rompedura amb leis observacions d'Aristòtel (384-322 avC) qu'aviá identificat un grop de vertebrats qüadrupèdes, vivipars e portaires d'una pelissa. Pasmens, la classificacion antica aviá mostrat de limits, especialament per categorizar lei cetacèus, lei quiroptèrs e lei monotrèmes.
Uei, la classificacion filogenica dei mamifèrs es encara l'objècte de recèrcas car certanei brancas semblan ben embolhadas. En 2016, leis òrdres e clades principaus èran lei seguents :
thumb|600px|center|Classificacion filogenica dei mamifèrs segon Tarver et al. (2016).
Existís doas sosclassas que son lei Theria e lei Prototheria. Lei premiers gropan la quasi totalitat dei mamifèrs actuaus. Son caracterizats per l'usatge d'una matriça uterina per lo desvolopament dei joves. Lei segonds son un ensemble de mamifèrs ovipars coma l'ornitorinc. Au sen dei Theria, se destrian leis Eutheria e lei Metatheria.
Tanben dichs placentaris, leis Eutheria constituisson la màger part deis espècias de mamifèrs conegudas. Son caracterizats per l'acochament dei juvenils. Lei Metatheria son dichs marsupiaus. Son definits per un placenta reduch que permet unicament la jasina de larvas que son protegidas per una pòchi especiala per acabar lor desvolopament. 290 mamifèrs marsupiaus son actualament en vida, principalament en Oceania.
Menaças de disparicion
Dempuei l'aparicion de l'agricultura e la sedentarizacion de l'òme, lei mamifèrs son pauc a pauc intrats dins una crisi grèva en causa de l'antropizacion dei mitans naturaus (urbanizacion, pollucions, desvolopament dau norigatge, destruccion deis abitats, caça excessiva, destruccion dei seuvas tropicalas... etc.). Dins lo corrent deis ans 2010, la massa totala de l'umanitat e deis espècias domesticadas representava ansin 96% de la biomassa dei mamifèrs.
La màger part dei populacions mamifèrs fèrs son donc en regression. En 2008, sus environ espècias evaluadas per l'UICN, èran consideradas coma menaçadas(fr) UICN, La Liste Rouge de l’UICN révèle la crise d’extinction des mammifères, 6 d'octòbre de 2008, .. En particular, 188 èran classadas « en perilh critic d'extincion » e 450 « en perilh ». De mai, lei perspectivas per lo sègle XXI son negativas car lei causas majoras dau fenomèn son totjorn activas. De mai, en despiech de progrès importants, lei programas de proteccion demòran sovent insufisents.
Morfologia
Trachs caracteristics
thumb|right|Lei glandas mamàrias e l'alachament son de trachs caracteristics dei mamifèrs modèrnes.
Lo trach caracteristic dei mamifèrs actuaus es la preséncia de glandas mamàrias. Dins aquò, lei paleontològs son sovent obligats d'utilizar d'autreis elements. Aquò entraïna de còps de debats sus l'apartenéncia d'una espècia ai mamifèrs car l'aparicion de la màger part d'aquelei caracteristicas es pas datada d'un biais precís. Dins lo cas deis vestigis ancians, la preséncia d'un òs epipubic es una caracteristica interessenta car aquel òs a disparegut sus lei mamifèrs placentaris modèrnes(en) M.L. Power, J. Schulkin, The Evolution Of The Human Placenta, Johns Hopkins University Press, 2013, pp. 1890–1891..
L'articulacion de la maissèla dei mamifèrs primitius es tanben un ponch important car es organizada a l'entorn de la mandibula e de l'òs escatós. Aquò es una diferéncia marcada a respècte deis autrei terapsidas que sa maissèla es intermediària entre aquela dei premiers sinapsidas (quatre òs) e aquela dei mamifèrs(en) K.D. Rose, The Beginning of the Age of Mammals, Johns Hopkins University Press, 2006, pp. 82–83.. Una autra particularitat de l'evolucion de la maissèla aguèt d'efiechs sus l'aurelha mejana dei mamifèrs qu'utiliza tres òs per condurre lo sòn. Òr, en lei premierei sinapsidas, aqueleis òs èran utilizadas per l'articulacion de la maissèla(en) N. Anthwal, L. Joshi e A.S. Tucker, "Evolution of the mammalian middle ear and jaw: adaptations and novel structures", Journal of Anatomy, 2013, 222 (1) : 147-160..
Totjorn au nivèu de la maissèla, se pòu estudiar l'existéncia d'un mejan de remplaçament dei dents. Pasmens, aquò es indici feble car es present dins d'autrei grops d'animaus. Enfin, es possible d'estudiar l'esmaut dei dents. En lei mamifèrs, es fach de prismas solids anant de la dentina a la superficia de la dent.
Omeotermia e endotèrme
La màger part dei mamifèrs son omeotèrmes e endotèrmes. An ansin una temperatura intèrna constanta e independenta dei condicions exterioras (dins certanei limits) que tròba sa fònt de calor dins l'activitat dau metabolisme de l'organisme. Leis excepcions son fòrça raras (Heterocephalus glaber e Myotragus balearicus). Per aquò, lei mamifèrs consuman de quantitats importantas de norridura e de dioxigèn, generalament pus importantas d'aquelei dei reptil de talha similara(en) N.A. Campbell e J.B. Reece, Biology (6 ed.), Benjamin Cummings, 2002, p. 845.. En particular, leis espècias pus pichonas, que pèrdon pus rapidament sa calor intèrna, manjan de volums jornadiers que representan una partida significativa de sa massa.
Leis espècias pus pichonas (mens de 500 g) son ansin sovent insectivòras car lei mecanismes digestius deis erbivòrs son tròp lents per li permetre d'aver l'energia requista per son foncionament intèrne. En revènge, lei mamifèrs pus gròs pòdon tolerar una digestion pus lenta basada sus la destruccion de fibras vegetalas duras ò sus la consumacion periodica d'un vertebrat superior.