Un monoteïsme es una religion fondada sus l'existéncia d'una divinitat unica, generalament omnipotenta, omniscienta e omnipresenta. Es un concepte apareigut de faiçon independenta dins mai d'una region, mas los monoteïsmes abraamics e mazdeus i ocupan una plaça màger en causa de lor importància dins lo monde actuau e de lor influéncia sus lo desvolopament generau de las religions. Lo monoteïsme s'opausa au politeïsme, terme que designa una religion amb mai d'un dieu.

Etimologia e definicions

Lo mot monoteïsme es compausat dau prefixe grèc « mono- » (μονο-, « solet, unic ») e dau sufixe « teïsme » (θεός, « dieu »). Es un terme relativament recent qu'es probablament apareigut durant lo segle XVIILo mot fuguet probable inventat per lo filosòfe anglés Henry More (1614-1687) dins l'editio princeps de An Explanation of the Grand Mystery of Godliness, un tractat pereigut en 1660 (Nathan MacDonald, « The origin of “monotheism” », dins Loren T. Stückenbruck e Wendy E. Sproston North (dir.), Early Christian and Jewish monotheism, Londres, Sheffield e Nòva York, T&T Clark International et Sheffield Academic Press, coll. « Early Christianity in context (n° 1) / Journal for the study of the New Testament. Supplement series (n° 263) », 2004, pp. 204-215. . S'opausa au terme « politeïsme » que designa la cresença de l'existéncia de mai d'una divinitat. Existís tanben lo terme « monolatria » que designa una doctrina religiosa que reconeis l'existéncia de mai d'un dieu, mas que ne'n venera un d'una faiçon preferenciala o exclusiva.

Los monoteïsmes abraamics

Los monoteïsmes abraamics son l'ensemble de las religions que se reivindican de l'eiretatge d'Abraam, un patriarcha legendari present dins lo raconte de la Genesi. I conclutz la prumiera aliança entre Yahve, lo dieu unic daus monoteïsmes abraamics, e los Ebreus(fr) Shlomo Sand, Comment le peuple juif fut inventé, Flammarion, coll. « Champs essais », 2010.(en) William G. Dever, What Did the Biblical Writers Know and When Did They Know It ? : What Archeology Can Tell Us About the Reality of Ancient Israel, Wm. B. Eerdmans Publishing, 2002..

L'evolucion vers lo monoteïsme

Las originas daus monoteïsmes abraamics son indissociablas de l'istòria daus Ebreus ancians. D'efiech, durant la prumiera meitat dau millenari I avC, queu pòple adoptet pauc a pauc una religion monoteïsta estricta venerant lo dieu Yahve. Quò es lo resultat d'un processús pas enquera ben conegut, mas que sembla inscrich dins d'evolucions localas observadas dins mai d'un reiaume de Siria-Palestina. Dins quela region, situada dins un espaci geografic tradicionalament disputat entre Egipte e los poders mesopotamians, chasque pòple o vila important aviá un dieu protector pròpi. Quò empachava pas los diferents pòples de reconéisser los dieus vesins e, sovent, d'aver d'autras divinitats. Per exemple, lo Yahve primitiu daus Ebreus d'Egipte avia una paredra(fr) Thomas Römer, « L'Ancien Testament est-il monothéiste ? », dins Pierre Gisel (dir.) Le christianisme est-il un monothéisme ? Actes du 3e cycle de théologie systématique des Facultés de théologie de Suisse romande, Labor et Fides, 2001, pp. 77-80.(en) John Day, Yahweh and the Gods and Goddesses of Canaan, Sheffield Academic Press, coll. « Journal for the Study of the Old Testament », n° 265, 2002, p. 59.(en) Mark S. Smith, The origins of monotheism : Israel's polytheistic background and the Ugaritic texts, Oxford University Press, 2001, p. 155..

A partir dau segle VIII avC, los Ebreus evoluïgueren vers la monolatria, es a dire vers la veneracion preferenciala d'un dieu(fr) Thomas Römer, L'Invention de Dieu, París, Le Seuil, 2014, 352 p.(fr) Francolino J. Gonçalves, « Deux systèmes religieux dans l’Ancien Testament : de la concurrence à la convergence », Annuaire de l'École pratique des hautes études (EPHE), Section des sciences religieuses. Résumé des conférences et travaux, n° 115,‎ 1 d'octòbre de 2008, pp. 117–122. Las rasons d'aquela transformacion son pas conegudas, mas lo contexte istoric dau periòde era charjat emb l'aparicion d'un poder reiau centralizator, la multiplicacion de las guerras contra los Assirians que conquerigueren una partida daus reiaumes ebreus o l'exili a Babilònia. D'un biais generau, lo declin de la poténcia daus reiaumes ebreus s'acompanhet d'una aumentacion de l'importància de Yahve e d'una exclusion de las autras divinitats (ebreas e exterioras)(en) Mark S. Smith, The origins of monotheism : Israel's polytheistic background and the Ugaritic texts, Oxford University Press, 2001, p. 165.(en) Lester L. Grabbe, Ancient Israel : what do we know and how do we know it?, Londres e Nòva York, T&T Clark, 2007, p. 162..

Quela transformacion laisset de traças dins la literatura ebrea, en particular dins la Bíblia. Au segle VII avC, la reforma deuteronomica afirmet un monoteïsme sens ambigüitat en prevesent la pena de mòrt per los idolatras(fr) Pierre Bordreuil, Françoise Briquel-Chatonnet e Cécile Michel (dir.), Les débuts de l'histoire : le Proche-Orient ancien, de l'invention de l'écriture à la naissance du monothéisme, París, La Martinière, 2008, p. 380.. Pasmens, los racontes daus regnes daus reis ebreus contenen mai d'una denonciacion de l'idolatria daus sobeirans. Quò es benleu la consequéncia de la natura proteïfòrma de Yahve. D'efiech, fenomèn frequent durant l'Antiquitat, avia inicialament d'aspèctes diferents (dieu de l'auratge, dieu de la fertilitat, mestre daus animaus, etc.)(fr) Thomas Römer, L'invention de Dieu, Éditions du Seuil, 2014, p. 47.. Generalament, un temple era dedicat a un aspècte e i avia de rivalitats entre santuaris. L'exili babilonian permetet d'impausar un imatge unic. La transicion de la monolatria vers lo monoteïsme s'achabet donc durant lo segle V o lo segle IV avC(fr) Thomas Römer, « Yahvé l'Unique », dins Le Monde des religions : 20 clés pour comprendre Dieu, hors-série n° 11, 09/2009, p. 36.(fr) Jean Soler, Aux origines du Dieu unique : L'invention du monothéisme, De Fallois, 2002, 281 p.. Los contactes emb la mitologia mesopotamiana (mite dau Deluvi) e emb lo zoroastrisme, autre monoteïsme influent dins la region a l'epòca, agueren probablament una influéncia notabla(fr) Thomas Römer, « Exil à Babylone, creuset du monothéisme », dins Enquête sur le Dieu unique, Bayard, 2010, p. 111..

Lo judaïsme

Lo judaïsme es la prumiera religion monoteïsta abraamica. Eissit de las cresenças daus Ebreus, es basat sus l'Ancian Testament, una compilacion de textes escrichs entre los segles IX avC e I apC. La partida mai importanta es la Torah, un ensemble de cinc libres redigits entre los segles IX e VI avC(fr) Thomas Römer, Jean-Daniel Macchi e Christophe Nihan (dir.), Introduction à l'Ancien Testament, Labor et Fides, 2009, pp. 204-306.. Conten d'elements religiós, de còdis de conducha, una legislacion, de rites e de costumas(fr) Albert de Pury e Thomas Römer (dir.), Le Pentateuque en question : les origines et la composition des cinq premiers livres de la Bible à la lumière des recherches récentes, Labor et Fides, 2002, 429 p.. Segon sos textes sacrats, lo judaïsme es fondat sus l'aliança entre Yahve e lo pòple ebreu. Es a l'origina d'una importanta literatura escrichas per d'autors eissaiant d'interpretar lo contengut d'aquilhs textes(fr) Geoffrey Wigoder e Sylvie Anne Goldberg (dir.), Dictionnaire encyclopédique du judaïsme, Bouquins, Robert Laffont, 1996..

Istoricament, los Ebreus fugueren envasits per los Assirians, los Babilonians, los Persas, los Macedonians e los Romans(fr) Mireille Hadas-Lebel, Le peuple hébreu : entre la Bible et l'Histoire, Gallimard, 1997.(fr) Richard Lebeau, Une histoire des Hébreux : De Moïse à Jésus, Tallandier, coll. « Documents d'histoire », 1998. Quò menet a l'adopcion de trachs eissits de la cultura daus conquerents, en particular la filosofia greca(fr) Élie Barnavi, Histoire universelle des Juifs, Hachette Littérature, 2002, pp. 46-47.. En parallele, los Ebreus se disperseren en Orient Mejan. Quò entraïnet de crisis grevas entre Ebreus conservators e ellenizants e de revòltas recurrentas contra los ocupants. En 137 apC, après una revòlta fòrça violenta, los Romans decideren de dispersar los Ebreus dins l'Emperi(de) Christopher Weikert, Von Jerusalem zu Aelia Capitolina. Die römische Politik gegenüber den Juden von Vespasian bis Hadrian, Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen, 2016.. Quò fuguet a l'origina de la diaspòra, una comunautat dispersada a la basa dau judaïsme moderne. Quò entrainet una reorganizacion dau judaïsme a l'entorn de doas comunautats culturalas : los Sefarditas mai que mai installats dins lo bacin mediterraneu e los Asquanasitas pusleu presents dins lo resta d'Euròpa(fr) Ch. Attias e E. Benbassa, « Sépharade », dins Dictionnaire de civilisation juive, Larousse, 1997, pp. 250-251.(en) Jürgen Helm e Annette Winkelmann, Religious Confessions and the Sciences in the Sixteenth Century, Brill, 2011, p. 152.. A partir de la cristianizacion d'Euròpa, los judius fugueren victimas de persecucions, çò que menet a de migracions vers l'oest dau continent. A partir du segle XVII, un judaïsme laïc apareiguet jos l'influéncia de las ideas de las Lutz e de las ideas revolucionàrias. En parallele, lo judaïsme religiós se modernizet emb l'aparicion de corrents adaptats a las evolucions de la societat o, au contrari, refusant sas transformacions. Quò es la basa dau judaïsme actuau.

Au niveu uman, los judius migreren vers America durant lo segle XIX(fr) André Kaspi, Les Juifs d'Amérique, Plon, 2008.. Pasmens, en parallele, apareisset lo sionisme, un movement nacionalista destinat a tornar fondar un Estat judiu en Palestina(fr) Ilan Greilsammer, Le sionisme, Paris, Presses Universitaires de France, coll. « Que Sais-je ? », 2005.. Quò marquet lo començament d'un long conflicte, totjorn en cors a l'ora d'aura, entre populacions judivas e arabas installadas dins la region. Durant la Segonda Guerra Mondiala, los Alemands eissaieren d'exterminar los judius europeus (6,54 milions de mòrts(fr) Johann Chapoutot, Christian Ingrao e Nicolas Patin, Le monde nazi. 1919-1945, Tallandier, 2024, pp. 443-445. La chifra de 6,54 milions de victimas proven d'un tableu, citat en p. 444, establit per Jonathan C. Friedman, The Routledge History of the Holocaust, Londres e Nòva York, Routledge, 2011, p. 209.). Los subrevivents, sovent originaris d'Euròpa Orientala, fonderen alòrs l'Estat d'Israèl en Palestina. Quò agravet lo conflicte locau emb mai d'una diesena de guerras israeloarabas recensadas dempuei 1948(fr) Henry Laurens, Paix et guerre au Moyen-Orient, Armand Colin, Paris, 2005.. Lo judaïsme moderne es aital principalament dividit entre un pòle nòrd-american (centrat sus Nòva York) e un pòle israelian.

Lo cristianisme

Lo cristianisme apareiguet durant lo periòde de crisi que marquet lo judaïsme entre los segles III avC e I apC. D'efiech, los conflictes entre conservators e judius ellenizats entraineren l'aparicion de corrents apocaliptics e messianics. Dins lo judaïsme, lo messia es un profeta charjat de portar la revelacion finala de la lei divina. Lo fondator dau cristianisme, Jèsus de Nazaret, s'inscriviá dins queu contexte. Pasmens, son messatge conteniá d'innovacions importantas. En particular, era adreiçat a chasque individú e prometiá lo sauvament de son arma eterna sens consideracion d'origina etnica o d'estatut sociau. Per los crestians, Jèsus es lo messia e lo cristianisme es aital una version dau judaïsme modificada per sos ensenhaments.