Montferrer i Castellbò () es un municipi de la província catalana de Lhèida, de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha e de la comarca del Naut Urgèl. Lo caplòc es lo vilatge de Montferrer. Compren l'entitat municipala descentralizada de Vila i Vall de Castellbò, que compreniá l'anciana vila de Castellbò, amb lo sieu territòri.

En 1989 se cambièt l'accent del nom de Montferrer i Castellbó.

La municipalitat de Montferrer e Castellbò es lo resultat de l'annexion a l'ancian tèrme d'Aravell de tres autres ancians tèrmes municipals. En 1970 annexèron a Aravell l'anciana municipalitat de Castellbò. La nòva entitat municipala, amb caplòc a Montferrer de Segre, foguèt nomenada oficialament Montferrer i Castellbò. A aquela nòva entitat foguèron annexadas, en 1972, las municipalitats de Pallerols del Cantó e Guils del Cantó.

Situacion Lo tèrme municipal de Montferrer i Castellbò afronta per tot lo sector nòrd-oriental amb la municipalitat de les Valls de Valira. A orient o fa amb la municipalitat de la Seu d'Urgèl, al sud e sud-èst amb lo Pla de Sants Tirs (Ribera d'Urgellet) e al sud-oèst amb lo de Noves de Segre (Les Valls d'Aguilar). A ponent termeneja amb Soriguera e Llavorsí, e al nòrd amb Farrera, totes eles del Palhars Sobeiran.

Toponimia Aravell La prononciacion aproximativa (per la consonanta finala) es [ara'beʎ]. Las fòrmas ancianas son Aravedre en 910, Heravetere en 947, Aravelle en 1003, 1114, Aravel en 1010, 1186, Aravelli en 1016, Aravell en 1030, etc. L'etimologia es aream větěrem, « l'aira anciana, la vièlha plana de cultura ». Lo resultat èra *Eravere, puèi una dissimilacion r-r > r-l menèt a *Eravele; enfin per l'influéncia dels noms coma Urgell, Orgolell, Arcavell, Ansovell, lo nom passèt a Aravell(e) Joan Coromines, etc, Onomasticon Cataloniæ, vol. II, p. 215-216 https://web.archive.org/web/20260113083340/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=3318. Montferrer La prononciacion es [munfe'rre] o [munfə'rre]. Las fòrmas ancianas son Monte ferrer en 1179, Monte ferario en 1184, Montferrer en 1244, Montfarrer, ... Montfferrer en 1458, etc. Ferrer ven d'un nom germanic d'òme, benlèu gotic (fòrta preséncia en Occitania e Catalonha), Ferhari que pòt formar de noms coma ecclesia o villa ferharionis. L'influéncia de ferrum explica l'èrra dobla Joan Coromines, etc, Onomasticon Cataloniæ, vol. IV, p. 213 https://web.archive.org/web/20250118074025/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=27198. Bellestar La prononciacion es [baʎes'ta]. Lo sens pòt èsser « estança, posicion » bèla. Çaquelà d'unis Bellestar son de corrupcions de Bellestall, ambe'l dialectal estall, « pargue de montanha », del prelatin stallo-; coma lo mot èra vengut desuet dins lo catalan comun, foguèt cambiat en -estar Joan Coromines, etc, Onomasticon Cataloniæ, vol. II, p. 213 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=7075Joan Coromines, etc, Onomasticon Cataloniæ, vol. II, p. 405 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=7027. Castellbò La prononciacion es [kasteʎ'bɔ], [la 'bilə i baʎ de kasteʎ'bɔ], cap d'un vescomtat poderós. Las fòrmas ancianas son Castro Leoni en 988 e 994, Kastro leone en 1002, Castro leone en 1035, etc, Kastellobono en 1029, Castellbò, al sègle XII, en 1220, 1519, etc. Lo passatge d'un a l'autre a pas d'explicacion fonetica e se lo nom d'origina aviá contengut lo nom de persona Leo, Leonis, o lo nom de l'animal, normalament seriá al genitiu e auriá donat -lleons, -llons (cf. Vilalleons, près de Vic). Un nom de Bigòrra fornís la solucion, Castelloubon (en francés). En gascon, es impossible que foguèsse Castellum bonum, nimai C. Leone (-is) : -ll > -th, lo nom es format per composicion ambe un nom germanic d'òme Leubo, Leubon, nom que foguèt lo d'un rei visigot [Liuva ?]. L'evolucion es dobla : 1) Castellobon > Castellbo- (sincòpa regulara de la vocala intèrna, que permet de conservar b); 2) Castel-leubon > Castelle(v)on > Castell-leon Joan Coromines, etc, Onomasticon Cataloniæ, vol. III, p. 309-310 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=13465. Lo Cantó Present dins lo nom de mai d'un vilatge. Lo còl del Cantó permet de passar de l'Urgellet a Sort sus la RN 260. Lo cantó èra lo nom del grand blòc de pèira clavat a la cima del passatge per indicar lo camin quand èra tapat per la nèu Joan Coromines, etc, Onomasticon Cataloniæ, vol. III, p. 247 https://web.archive.org/web/20210805014147/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=12652. Guils (del Cantó) La prononciacion es ['gilz del kan'to]. Lo nom es citat Eguils mai d'un còp. Ven del latin equiles, « estable de chavals, escudariá » Joan Coromines, etc, Onomasticon Cataloniæ, vol. IV, p. 402 https://web.archive.org/web/20250620133805/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=21277. Albet ( > Aubet) La prononciacion es [aw'bet]. Es atestat Albezed en 914. L'evolucion foguèt *Albehed > Albet. Seriá un derivat del latin album per l'intermediari del vèrbe albĭcare, « èsser blanc o i tornar » : *albic-ētum Joan Coromines, etc, Onomasticon Cataloniæ, vol. II, p. 83 https://web.archive.org/web/20210726041835/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=1140. Cassovall La terminason vall es ibèrobasca, aparentada a Aixirivall, Xuvall, etc. Lo primièr element es present dins Cassibrós, *kartze, representat per lo basc modèrne hartz, qu'a per sens « terren peirós ». Pr'aquò, e [de *kartze] es labializat en o per v Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. III, p. 302 https://web.archive.org/web/20260119233927/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=13393. Sarcèdol o Cercèdol Las fòrmas ancianas son Cercedol en 912 e 1043, Sarcedol en 1518. Ven de *Cercetŭlu, diminutiu de Q(u)ercetum [Quercus > Querquus > Cerquus], « cassanha », en practica « euseda », ambe'l sufixe compausat -etulu Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. III, p. 354 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=61754, s'agís donc d'una euseda pichona. Turbiàs La prononciacion es [tur'bias]. Las fòrmas ancianas son Turbiasse en 839, Turbias en 1029, Torbias, Turbies (escriba barcelonin) en 1519, etc. Es un nom aparentat a ['turp], que representa lo basc itúrri-be, « jos la font » (font = iturri, jos = -be). Dins Turbiàs, i a tanben iturri-be, ambe lo fenomèn plan conegut de i- amovible en ibèr; s'i ajusta la terminason bascoibèra -asse, tanben abondosa Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. VII, p. 366-367 https://web.archive.org/web/20240327120830/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=44976. Solans, Solanell Un solan (catalan solà) es un lòc que lo sorelh i tòca a mai de moments de la jornada. Solans, atestat atal en 1241, es un plural. Solanell es al travèrs meridional del pic de Solanell (2009 m). La prononciacion es [sola'neʎ]. Las fòrmas ancianas son Solanello en 839, Solanela en 1029, Solanel en 1212. Es un diminutiu de Solà Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. VII, p. 149 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39243. Seix L'etime *sassio es una amplificacion del de sas, mot indoeuropèu, celtic, ambe la terminason -io, tanben indoeuropèa. I a pas de diferéncia ambe sas, fòra que los seixos son al nòrd-èst de l'aira dels sassos Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. VII, p. 56-59 https://web.archive.org/web/20260106120017/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=37754. Veire l'explicacion, puslèu longa, a Sas. Carmeniu La prononciacion es [karme'niw]. Las fòrmas ancianas son Kasamuniz en 839, Charamenil...Caramenil en 1186, Caramenic en 1189, Carmeniu en 1518. La dificultat es lo passatge de u en e; es levada se Kasamuniz se legís *Kasaminiz (lo copista auriá escrit 8 pals al lòc de sèt). En catalan, un s abans consonanta sonòra se càmbia en r : Casam- > Carm-. Las fòrmas en Cara- del sègle XII son una anaptixi passatgièra sul modèl de cargol/caragol, carbassa/carabassa, etc. La basa es un nom latin de persona, Minicius, varianta de Minius. L'eponime deviá èsser Lucius MINICIUS Natalis, general roman, que viviá a Barcino e Carmeniu èra una residéncia d'estiu per s'acanhardar (en latin classic, casa èra pas « ostal », mès « cabana » o « ostalon de plaser »). L'etime deviá èsser *Casae Miníci al locatiu singular o puslèu al plural Casis Minici (lo i entre doás s-s se pèrd) Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. III, p. 279-280 https://web.archive.org/web/20210728114746/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=13080. Canturri Lo lòc es atestat en 1518 cortal den Canturri (den es un parasit qu'es dins las costumas de l'escrivan). Deviá èsser *kanto(n)uri, format de cantó (d'un prelatin cant-, « pèira, ròca »), grand blòc de pèira, e de uri, « vilatge », ambe tombada basca de -n- intervocalica. Signat J.F.C. Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. III, p. 248 https://web.archive.org/web/20210729190234/https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=12662. Saulet Pòt venir de salicetum, « lòc plantat de sauses », o de ipsum ilicetum, « lòc plantat d'euses » Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. VII, p. 13-14 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=37837, ambe article arcaïc masculin.

Sendes Sendes representa semitas, « viòl, caminal, pichon camin de travèrsa », al plural Sallent Representa un saut d'aiga. La prononciacion es [sə'ʎen] o [se'ʎen]. Citat en 1212 : Salent Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. VII, p. 21 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=36493.

Demografia

Lo primièr recensament es de 1970 après la fusion de Vila i Vall de Castellbò (creat en 1920 per fusion de Castellbò e Vall de Castellbò), Guils del Cantó, Pallarols del Cantó e Aravell. Las donadas anterioras son la soma de las ancianas municipalitats.

Nòtas

Categoria:Comuna d'Aut Urgèl