Fuòc

thumb|right|300px|Fuòc de lenha. thumb|300px|Fuòc de lenha en movement.

Lo fuòc (var. fòc, fuec, huec, huècLo Congrès Permanent de la Lenga Occitana, Dicod'Òc, recèrca « feu », consultat lo 21 d'abril de 2025, .) es la produccion d'una flamba pel mejan d'una reaccion quimica exotermica d'oxidoreduccion nomenada combustion. D'un biais mal general, lo tèrme « fuòc » designa sovent un fenomèn produsent lutz o calor, que siá la resultat d'una combustion o pas.

La domesticacion del fuòc per las espècias del genre Homo es un eveniment màger de l'istòria de la Tèrra e de l'umanitat. Permetèt a l'òme de còire sa noiridura, de s'esclairar, de se calfar, de colonizar las regions frejas e de realizar d'autras descobèrtas a l'origina de las tecnologias modèrnas. La recèrca dels vestigis mai ancians de fuòc es aital un dels objectius de la paleontologia que plaça l'eveniment a ans abans l'epòca actuala. En parallèl, aquelas recèrcas permetèron de retraire l'evolucion de las tecnicas umanas de la Preïstòria que los mejans utilizats per produire o protegir lo fuòc foguèron l'objècte de mai d'una evolucion.

Quimia e fisica del fuòc

La combustion

La combustion es una reaccion quimica exotermica entre un combustible e lo dioxigèn de l'air. La liberacion d'energia se manifèsta jos la forma d'una produccion de calor e de lutz. Aquela reaccion se fa quand se reünisson tres factors : la preséncia d'un combustible que ten lo ròtle de reductor. la preséncia d'un comburant que ten lo ròtle d'oxidant. Dins lo cas del fuòc, aqueu ròtle es tostemps tengut pel dioxigèn present dins l'atmosfèra terrèstraPer abús, se parla de còps de fuòc per designar la resulta de reaccion de combustion entre un combustible e un gas diferent del dioxigèn (per exemple, lo diclòr). Aquò es frequent dins l'industria quimica.. la preséncia d'una font d'energia que permet d'aportar l'energia d'activacion de la reaccion de combustion. L'intensitat d'aquela energia varia segon los combustibles. Es febla per las substàncias consideradas coma inflamablas, mas aumenta pels materials pauc o pas inflamables. La preséncia simultanèa d'aqueles tres elements es indispensable. Forman lo triangle del fuòc que permet de resumir simplament lo mecanisme de combustion(fr) Olivier Decuypere e Romuald Avenel, SSIAP 1. Manuel de formation Agent de sécurité incendie, Eyrolles, 2016, p. 38.. Amb l'efièit de l'energia d'activacion, que pòt èstre una beluga, una aumentacion de la temperatura o un fregament, lo combustible se descompausa (pirolisi) e produtz un gas que reagís amb lo dioxigèn. Aital, lo fenomèn pòt se resumir segon la formula : Fuòc = combustible + energia d'activacion + dioxigèn La lutz emesa pel fuòc ven de doas fonts diferentas : una part vèn dels escambis d'electrons entre los diferents compausats de la reaccion quimica ; una autra part vèn de la radiacion qu'emet tot còrs portat a nauta temperatura (radiacion del còrs negre).

Las flambas

Las flambas son un fenomèn visual caracteristic del fuòc. Son lo luòc de reaccion d'una combustion viva que produtz calor e lutz. Son distinguits dos tipes de flambas. Las de difusion s'obsèrvan quora lo combustible e lo comburant son separats. Es lo cas mai frequent dins la vida de cada jorn (combustion de solids, combustion de liquids...). Las flambas de premescla s'obsèrvan quora los dos reactius forman una fasa omogenèa. L'exemple mai frequent es lo bufador. Aquelas flambas produson mens de lutz, mas atenhon de temperaturas mai nautas.

La domesticacion del fuòc

Las recèrcas sus las originas de la domesticacion del fuòc son dificilas que los paleontològs devon estudiar de vestigis rars. De mai, a causa del prestigi associat al mestritge del fuòc, fòrça païses o scientifics pòdon revendicar de descobèrtas inexistentas o pauc apevadas per de pròvas materialas indiscutiblas. La cronologia de la domesticacion del fuòc es donc encara l'objècte d'evolucions e de discussions entre scientifics.

Las originas

De datas situadas entre e abans l'epòca actuala son frequentament avançadas dins la literatura scientifica per plaçar la domesticacion del fuòc dins la cronologia de la Preïstòria(en) D. M. J. S. Bowman et al., « Fire in the Earth system », Science, 2009, vol. 324, n° 5926, pp. 481-488.. Ça que la, aquela data es largament tradicional e fòrça descobèrtas la contèstan. Per exemple, d'elements mòstran l'usatge del fuòc, al mens occasional, per Homo erectus per còire d'aliments un milion d'ans abans l'epòca actuala(en) Francesco Berna et al., « Microstratigraphic evidence of in situ fire in the Acheulean strata of Wonderwerk Cave, Northern Cape province, South Africa », PNAS, 2012, vol. 109, n° 20, E1215-E1220.. De traças mai ancianas indican tanben una data de 1,7 milion d'ans abans l'epòca actuala(en) Steven R. James, « Hominid Use of Fire in the Lower and Middle Pleistocene: A Review of the Evidence », Current Anthropology, University of Chicago Press, 1989, vol. 30, n° 1, pp. 1–26.. Pasmens, l'abséncia de lar sembla indicar l'utilizacion d'un fuòc natural. La lar mai vièlha identificada pels arqueològs se tròba sul site de Gesher Benot Ya’aqov en Israèl. Es datada de ans(en) Nira Alpeson-Afil, « Continual fire-making by hominins at Gesher Benot Ya'aqov, Israel », Quaterly Science Reviews, vol. 27, 2008, pp. 1733-1739.. Enfin, l'alucafuòc mai ancian conegut foguèt descobèrt sul site breton de Menez Dregan. Data saique de ans(fr) Marylène Patou-Mathis, Neandertal de A à Z, Allary éditions, 2018..

La diversitat d'aqueles elements, encara fòrça escampilhats dins lo temps e dins lo monde, illustra la dificultat d'establir lo scenari de la fasa iniciala de la domesticacion del fuòc. Los vestigis vènon mai e mai nombrós a partir de ans abans l'epòca nòstra(en) Wil Roebroeks e P. Villa, « On the earliest evidence for the habitual use of fire in Europe », PNAS, 2011, vol. 108, n° 13, pp. 5209-5214.(fr) Gwenn Rigal, Le temps sacré des cavernes, José Corti, 2016, p. 70.. Aquò es probablament lo sens d'aquela data segon las conoissenças actualas : la de la generalizacion de l'usatge del fuòc dins mantuns grops umans.

Los efièits del fuòc

Las consequéncias de la domesticacion del fuòc son multiplas e divèrsas, mas aguèron d'efièits decisius sul desvolopament de l'espècia umana. Al nivèu alimentari, la coseson permetèt de conservar la vianda fumada, de reduire las parasitòsis, de favorizar la digestion(en) Richard W. Wrangham e Rachel Naomi Carmody, « Human adaptation to the control of fire », Evolutionary Anthropology, vol. 19, n° 5, 2010, pp. 187–199. e d'aumentar lo rendement metabolic dels aliments(en) Suzana Herculano-Houzel, The Human Advantage. A New Understanding of How Our Brain Became Remarkable, MIT Press, 2016, p. 194.. Aquò permetèt l'augment del cervèl en provesissent a la massa cerebrala l'energia necessària a son foncionament (20 % dau metabolisme basal, mas solament 2 % del pes uman)(en) Gerhard Roth e Ursula Dicke, « Evolution of the brain and intelligence », Trends in Cognitive Sciences, vol. 9, 1 de mai de 2005, pp. 250–257.. De mai, permetèt la reduccion de l'aparelh de masticacion e del tub digestiu(en) Catching Fire. How Cooking Made Us Human, Profile Books, 2010, p. 309.. Accelerèt tanben lo destetatge dels enfants e favorizèt un augment del nombre mejan d'enfants per femna(fr) Daniel Lieberman, L'histoire du corps humain, JC Lattès, 2015, p. 99..

Al defòra de l'alimentacion, lo mestritge del fuòc aguèt d'autres efièts. Èra probablament un biais de protegir los campaments contra los predators(en) Donna Hart e Robert W. Sussman, Man the Hunted. Primates, Predators, and Human Evolution, Avalon Publishing, 2008, p. 11., d'esclairar la nuèit o l'interior de las balmas e de fabricar d'espieuts mai durs(en) Hallam L. Movius, « A wooden spear of third interglacial age from Lower Saxony Southwestern », Journal of Anthropology, 1950, t. 5 pp. 139-142.. Joquèt egalament un ròtle probable dins l'expansion e la subrevida de las comunautats umanas que permetiá de resistir mai facilament als climats fregs. Enfin, una influéncia sul comportament social dels èssers umans es possibla. En efièch, d'observacions menadas al sen de tribús de Kalahari mostrèron una preponderància de las discussions economicas (caça, fabricacion d'aisinas...) durant la jornada e de las discussions socialas o recreativas pendant la nuèit (còntes, plasentariás, comairatges...)(en) Polly W. Wiessner, « Embers of society: Firelight talk among the Ju/’hoansi Bushmen », Proceedings of the National Academy of Sciences, vol. 11, n° 39, 30 de setembre de 2014, pp. 14027–14035..

Las tecnicas de produccion de fuòc

Las tecnicas arcaïcas

Existisson dos ensems de tecnicas arcaïcas de produccion de fuòc(fr) Jacques Collina-Girard, Le feu avant les allumettes. Expérimentation et mythes techniques, Éditions de la Maison des sciences de l’homme, 2016, 146 p.(fr) Sophie Archambault de Beaune, Les hommes au temps de Lascaux. 40000-10000 avant J.C, Hachette Littératures, 2014, 315 p.. Lo primièr es lo de las tecnicas de friccion, mai frequentas, que consistisson a utilizar l'escalfament engendrat pel fretament de dos elements de fusta. Lo ressegum eissit del fretament s'acumula al nivèl del ponch de friccion. Puèi, l'augment de temperatura permet la formacion d'una pichona brasa utilisable per enflamar un combustible fin (palha, èrbas secadas, esca, agulhas de conifèrs...). Un còp lo combustible enflamat, vèn possible de crear un fuòc mai important.

Lo segond ensems de tecnicas es lo de las tecnicas de percussion. Demandan de percutir tangencialament un sulfur de fèrre (marcassita, pirita de fèrre...) al mejan d'una pèira dura (peirard, qüars, granit...) o d'un autre nodul de sulfur de fèrre. Aqueles tusts permèton d'engendrar de belugas incandescentas recuperablas sus un material combustible (esca, èrbas secadas...). Es alara possible de produrre un fuòc mai important.

Las tecnicas modèrnas

La màger part de las tecnicas modèrnas de produccion de fuòc son aparegudas durant o après la Revolucion Industriala mas, qualques metòdes son mai ancians. Per exemple, l'idèa de concentrar la lutz del Solelh es atestada a la fin de l'Antiquitat dins de tèxtes europèus e chineses. Es benlèu anteriora en Mesoamerica. Ça que la, l'utilizacion de miralhs per Arquimèdes per enflammar las galèras romanas durant lo sètge de Siracusa es probablament legendària(fr) Bertrand Roussel, « La concentration des rayons lumineux », dins Produire le feu de la Préhistoire à nos jours, 2015, pp. 63-68.. Las aluquetas existissián tanben durant l'Antiquitat en Euròpa e en China(en) Joseph Needham, Science and Civilization in China: Volume 4, Physics and Physical Technology; Part 1, Physics, Cambridge University Press, 1962, pp. 70-71.. Pasmens, èran fòrça diferentas de las aluquetas modèrnas que foguèron inventadas al sègle XIX. Per exemple, foguèt lo cas dels batifuòcs modèrnes apareguts durant lo sègle XIX(fr) G. Angerville, Les Briquets, La Science illustrée, n° 816, julhet de 1903.. Lo periòde veguèt egalament l'aparicion dels primièrs sistèmas d'alucatge electric o d'alucatge quimic(fr) Maurice Bouvet, « Les pharmaciens et la découverte des allumettes et briquets », Revue d'Histoire de la Pharmacie, n° 140, 1954, pp. 223-233.(fr) Jean Talbot, Les éléments chimiques et les hommes, París, SIRPE, 1995, p. 188..

Lo fuòc e l'Òme

Las dimensions simbolicas