thumb|right|300px|Definicions de l'auvernhat.Silon P. Bonnaud, entre las linhas roge e iranja.Silon R. Teulat, entre las linhas roge e vard (emai los puntejats).Silon J. Roux, extension au Sud jusqu'a la linha varda continua. vinheta thumb|right|200px|Variacion dialectrometrica de l'occitan silon Hans Goebl : l'auvernhat es associat a 'na part dau vivaroaupenc (partida en jaune viu au nòrd e nòrd-èst)
L'auvernhat o auvernhàs (ancianament alvernhatz) es le dialècte occitan parlat dins la majura part d'Auvèrnhe (fòra vèrs Orlhac), dins la majura part de Velai (levat vèrs Sinjau) e dins la mitat sud dau Borbonés, 'quo-es dire le departament entèir dau Puèi de Doma e 'na part dau Cantau, dau Naut Léger, d'Alèir e de Cruesa (petita partida entre Bòrt e Ausança, Aubuçon, Aiun, La Saunièra, Sent Laurenç e 'na partida dau terme d’Ajain situada au sud de la RN 145). L'apartenença d'Ussèl a un o l'autre domeni es contestadaA Lanly, Enquête linguistique sur le plateau d'Ussel.
'Quo-es un parlar nòrd-occitan, particularament evoluït sobre le plan fonetic dins sas varietats dau nòrd (le nòrd-auvernhat); segon le lingüista Albèrt Dauzat las innovacions foneticas e las innovacions lexicalas son franc pus nombrosas dins le Massís Central, estent los parlars auvernhats mai diferenciats entre ilhs que le lemosin. Pasmens l'auvernhat ten per le còp de recors expressius dreit conservators dins le lexic e la morfosintaxi.
Caracteristicas foneticas
Quauquas caracteristicas foneticas de l'auvernhat
Palatalizacion de las consonantas davant i e u: libre [ˈljibʁə]/[ˈjibʁə], nus [ɲy]. Aquela palatizacion mena a de realizacions variablas segon los luòcs.
Lo diftòng "au" en posicion atòna baila [u(w)] vèrs lo mèijorn e [œ] vèrs la bisa (= lo nòrd)
Lo diftòng "ai" en posicion atòna baila [ej] o [ij]
Lo digraf òl se vocaliza en òu mas en los parlars de l’èst de Velai se consèrva la L: sal, mal, Sant Pal, Monistròl
Los grops "qu" e "cu" se pronóncian [tʝ]/[t͡ʃ]
"an"/anh en posicion tonica se pronóncia [ɔ] o [o]/[ɔɲ]
"gl" se pronóncia [ʎ]/[j], "la glèisa"; [la.'ʎɛjzɔ]
"gu" abotís a [dʝ]/[d͡ʒ]
"lh" prononciat fins al sègle XIX coma [ʎ], es en cors de despalatizacion, particularament a la fin delhs mots (probablement per influéncia delh francés), e se simplifica en [j] : La palha ([la.ˈpajɔ]).
La "s" davant "i" e "u" abotís a [ʃ]
Lo grop "ch" abotís a [t͡s]/[t͡ʃ]/[ʃ]
Lo grop "(u)òc" abotís a [io] a l'est e [eu] a l'oest: (en)luòc/(en)luec, fuòc/fuec, buòu/bueu.
Prononciacion de la "j" coma [d͡z]/[d͡ʒ]/[ʒ]
Prononciacion dau diftòng "eu" coma [ju]/[jy]
Prononciacion de l'"l" intervocalica coma [x] vèrs lo Chantau, [v] dins una granda partida dau oèst Puèi de Doma e [ɡ]/[w] dins de petitas zònas ([ɡ] vès Entoenh e Solanhat, [w] a l'entorn de Champelhs)
Conservacion de la O badada dins de mots coma: "fònt", "lòng", "fòlh"
Chasuda de las A inicialas: "'massar" (amassar, culhir), "'parar" (aparar, gardar).
Lo sufixe vengut dau latin 'arius' baila -IÈR, -ÈIR, -IÈIR, -ÈR. Per exemple en Naut Leire s'emplega -IÈR en la meitat sud e -ÈIR dins la partida nòrd. Au femenin se trapa -ÈIRA (en oposicion fonetica embei le masculin -ÈIR), -ÈIRA (en progrès recent), -IÈIRA. Dins una partida dau Bas Auvèrnhe, lo singular ÈIR baila au plural ÈIRS (mantenença dau cas en -s de la lenga medievala).
Dins una partida de la Nauta Auvèrnha se pronóncia lo V coma B, com en Gasconha e dins una partida dau Lengadòc, contràriament au bas-auvernhat, au Velai e lo gevaudanés que dison lo V coma en francés o en italian.
Las vocalas badadas E, I, O dau latin tardiu son diftongadas de dos biais segon los endreits : cuèch o cueit...
Quauquas caracteristicas foneticas e autras daus parlars nòrd-auvernhats
"cl" baila [kj]/[çj] o [klj]; Clarmont [kjaʁˈmuŋ] o [kljaʁˈmuŋ] (coma en limousin e cisalpin)
"er(erre)/ern" baila [aʁ/jaʁ]; "ivèrn" [i'vjaʁ], "fèr/fèrre" ['fjaʁ], "Auvèrnha" [ø'vjaʁɲɔ]
Chasuda de la s intervocalica vèrs Sinjau; "la chamisa" [la.t͡sa'mjɔ]
Chasuda de la d intervocalica vèrs Sinjau; "z-es arribaa" (es arribada) "-és" baila [ɛj] o [ij] ; "le Barbonés" [lə.baʁbu'nij], en posicion post-tonica ven pus simplament [e] o [i] (per exemple dins un plurau masculin, [luz ͜ˈɔme/luz ͜ˈɔmi]).
Le grop es au començament d'un mot se pronóncia en generau [ɛj] o [i] coma per exemple dins escòla que baila [ɛjˈkɔlɔ], o estrangèir que baila [ɛjtʁãˈd͡zɛj]. Per contra ven [s] dins los mots sabruts, coma per exemple: espòrt que bailará [ˈspɔʁ], estacion [staˈʃu] o enquèra estilò [stjiˈlo].
D'autras caracteristicas son comunas embei d'autres parlars nòrd-occitans:
Palatalizacion daus grops ca e ga vèrs cha e ja/ia: le jau chanta (per lo gal canta) mas non pas sistematicament: òm ditz "la capitala", "l'escuròu", "lecar", etc. dins tota Auvèrnha. Una partida d'aquesta conservacion de la C es d'importacion de l'occitan mai au sud: "boscatier", "cercar", "tocar" (mas "tochar": agulhonar lo bestial), "traucar". Ansin segon los parlars se ditz "chaminar" o "caminar", "lechar" o "lecar", "c(h)erchar" o "cercar". Quasi tota l'Auvèrnha ditz "cavar, escala, gafar, la causa" quand lo lemosin ditz "chavar, eschala, jafar, la chausa". La plus granda partida de l'Auvernha ditz "l'agaça" e non pas "l'ajaça", forma lemosina. Aquesta conservacion o non de la C o G + vocala n'es pas unifòrma d'en pertot, servís a distinguir de mots, a bailar de senses particulars: "le chamin" e "le caminòu".
Chasuda de las consonantas finalas : Z-a chantat amb la -t finala muda.
Utilizacion de la Z eufonica davant vocala: Z-ai pas solaçat bei te (per 'Ai pas charrat amb tu').
Manten de l'òrdre ancian daus pronoms combinats : La nos faràs mancar ('Nos la faràs mancar').
Articles
L'article masculin lo ja al sègle XX èra en via de substitucion per le, coma en vivaroaupin, benlèu per influéncia de l'arpitan e de dialèctes francés.
Los numeraus
Los numeraus cardinaus 0 : zerò 1 : un 2 : dos 3 : tres 4 : quatre 5 : cinc 6 : seis 7 : sete 8 : eut/ueit 9 : nòu 10 : detz 11 : ònze 12 : dotze 13 : tretze 14 : quatòrze 15 : quinze 16 : setze 17 : detz-a-sete 18 : detz-a-eut/detz-a-ueit 19 : detz-a-nòu 20 : vint 30 : trenta 40 : quaranta 50 : cinquanta 60 : seissanta 70 : seissanta-detz (setanta) 80 : quatre-vint (eutanta/ueitanta) 90 : quatre-vint-detz (novanta) 100 : cent 200 : dos cents 300 : tres cents 1 000 : mila 1 000 000 : un milion 1 000 000 000 : un miliard
Los numeraus cardinaus son invariables : en genre, levat : un/una ; dos/doasRégis Michalaas, Essai de grammaire auvergnate, Embèrt, Imprimerie J. Migeon, 1907, p. 48.. en nombre, levat : cent/cents ; milion/milions ; miliard/miliards.
Pronoms
Com en lemosin, lo pronom masculin de tresena persona el es remplaçat per se, mas sonque coma sistèma de preposicion:
Ieu parle per se (Ieu parli per el)
e coma atribut:
Qu'es se (Qu'es el)
Que èra se (Qu'èra el)
Ara, al feminin e al plural dels dos genres, non s'emplega se, e atal non se ditz pas que per ela o per els/eus e non pas: *"per se".
Advèrbis
L'advèrbi dengun [den'gy] es exclusivament reservat alhs òmes; per designar une femna, se fau servir de ges o ges de [gis] : Vòle ges d’elhas [iła] (non vòli cap d'elas) ; N'ai ges vegut (non n’ai vist cap/deguna).
Adjectius possessius
lo mèu, la mèuna (Bassa Auvernha). lo mièu(ne), lo miá(ne) [myone] (analogia ambe'l femenin); la miá(na)/mieuna [myono] (Nalta Auvernha).
lo tèu, la tèuna (Bassa Auvernha). lo tièu(ne), lo tiá(ne) [tyone]; la tiá(na)/tieuna [tyono] (Nalta Auvernha).
lo sèu, la sèuna (Bassa Auvernha). lo sièu(ne), lo siá(ne) [syone]; la siá(na)/sieuna [syono] (Nalta Auvernha).
lo nòstre, la nòstra
lo vòstre, la vòstra
lo lhor/sieune, la lhor/sieune-siána.
Tanben s'utiliza mon/ma, ton/ta, son/sa, nòstre/nòstra, vòstre/vòstra, lor... (mon [mon], mos [mo])
Plurals dels noms o adjectius acabats per -ç, -s, -tz
Son invariables al plural: ex. lo solaç> los solaç, levat dins l'extrem Sud de Velai ont apareisson qualques plurals sensibles: solaces, croses, fuses
Formas verbalas
Present d'indicatiu
La primièra persona del vèrbe faire es fauc [fuòk]
La primièra persona del vèrbe dire es dic o disi
La primièra persona del plural es en -AM: nos. fasam (faire), volam (voler), avam (aver) levat en Velai e Gavaudan.
conjugason classica/literària: parlan [parlon], disen, sem conjugason cantaliana: "parlan [parlan], disan [dison], sòm"
Imperfach d'indicatiu
èsser conjugacion classica/literària: èri/ère, ères, èra, eram, eratz, èron conjugacion correnta: èri/ère, saiás, èra, saiam, saiatz, saion
Passat simple cort seguet per 'foguèt'
Passat simple cort
Coma dins la lenga classica, en Bas-Auvèrnhe, e dins las Cevenas s'emplèga la forma corta del passat simple: trabalhèm, susèm = trabalhèrem, susèrem.
Presents d'indicatiu
Ved [vet] : vei (el/ela, Veire) Cred [cret] : crei (el/ela, Creire)
Som (nosautres, Èsser)
Am (nosautres, Aver)
Vase (ieu), Vam (nosautres) (Anar), vatz (vosautres, Anar)
Presents de subjontiu
Pueschas, pueschatz: pòscas, poscatz Vuelhas, vuelhatz: vòlgas, volgatz
Imperfachs de subjontiu èsser fosson/foguèsson Condicionals
Moiriá [mejri' o] : moririái Muèrt, mòrt [mwòrt] : mòrt
EN + vèrbe en infinitiu en + vèrbe inf. = en + vèrbe en gerondiu ex. En menar per la vila : mentre que menava vèrs la vila
Participis passats irregulars especials
aduire: aduit, -ta chaudre: chaugut, -da chaubre: chauput, -uda dòure (se) : dougut, -uda escriure: escriut, -uda faler: faugut, -uda móuzer: mouzut, -uda paréisser: pareissut / paregut, -uda (egalament conéisser, nàisser, téisser e tots los vèrbs en -éisser, -àisser) plànger / plànjer: planjut, -uda (egalament tots los vèrbs en -ànger, -énger e -ónger) plòure / plueure: pluegut, -da podre / poire: prene / prendre: pres, preSSa saubre: saubut, -uda vaudre / valer: vaugut / vagut, uda veire: vist, -a / vegut, -uda viure: viscut / viugut, -uda vodre: vougut, -uda
Acòrd del participi passat
En occitan, de manèira generala, l’acòrd del participi amb lo subjècte se fa, quin que siá l’auxiliar, en emplegant los dos auxiliars 'aver' e 'èsser' e lors atribucions. Certans vèrbs se conjugan amb 'aver' e d’autres amb 'èsser', d’autres encara amb l’un o l’autre auxiliar: "eriam partits d’ora", "auràs montat" o "seràs montat", "ai tombat" o "s(i)ei tombat".
L’auvernhat estend totalament aquesta facultat a totes los vèrbs: "ai morit" ou "sei mòrt", "mas sòrs son naissidas" o "mas sòrs an naissidas", "aviá sortit" o "èra sortit", "fuguèssem dormit" o "aguèssem dormit", "la pòrta a badada" (s'es obèrta sola, semanticament diferent de "la pòrta es badada", que significa estat o que quauqu'un l'a obèrta, votz passiva). Amb lo vèrb 'èsser' tanben s'aplica aquesta dobla possibilitat: "s(i)ei estat" o "ai estat".
Interrogacion Da que 'cò z-es 'cò? (Qu'es acò?)
Idiomatismes
Dins una frasa interrogativa, o qu'exprimís la suspresa, la curiositat, etc., l'auvernhat permet d'emplegar lo futur allòc del present de l’indicatiu:
Tè! De qué farà ora ? ('Tè! Qué fa ara ?') De qué diretz ora ? ('Qué disètz?')
Expression de l'ora
Com en lemosin e