thumb|right|Mar Caspiana, vista per satellit (NASA)
La mar Caspiana es una mar tancada situada entre Asia e Euròpa. Es la massa d'aiga interiora mai granda del mond, amb una superficia de e un volum de ; a de caracteristicas comunas tan amb las mars coma amb los lacs. Sovent es considerada coma lo lac pus grand del mond, emai que contenga pas d'aiga doça mas salada.
Geografia
La mar Caspiana a una superficia totala de km². Es bordada per Russia a l'oèst, per Azerbaitjan al sud-oèst, per Iran al sud, per Turcmenistan al sud-èst e per Cazacstan al nòrd e a l'èst, ont se trapan las estèpas de l'Asia Centrala. Al sud-oèst de la Caspiana se tròban las montanhas de Caucàs, e al sud lo massís d'Elborz. Sus la còsta orientala, en Turcmenistan, ten una larga lòna en forma de golf nomenada Karabogazgöl.
Geologia
Coma la mar Negra o la mar d'Aral, la mar Caspiana es geologicament una mar residuala de la mar Paratètis. Durant lo Pliocèn (5,3-2,6 Ma), aquela mar se subdividiguèt en divèrsas mars interioras. La màger part d'aquelas estendudas d'aiga s'assequèron lentament e desapareguèron abans la fin del Plèistocèn (2,58-0,011 Ma). Totun, la mar Caspiana subrevisquèt malgrat de periòdes d'assecament mai o mens complèt(en) Christiaan G. C. van Baak, Arjen Grothe, Keith Richards, Marius Stoica, Elmira Aliyeva, Gareth R. Davies, Klaudia F. Kuiper e Wout Krijgsman, « Flooding of the Caspian Sea at the intensification of Northern Hemisphere Glaciations », Global and Planetary Change, n° 174, 2019, pp. 153-163.. Al jorn de uèi, ocupa lo fons d'un important bacin endoreïc que s'espandís sus una partida importanta de l'Asia Centrala. A causa d'aquela particularitat, son nivèl es pas connectat al nivèl de l'ocean mondial e la superficia de la mar Caspiana se tròba donc a 27,6 m en dejós del nivèl mejan dels oceans.
La mar actuala es organizada al torn de tres regions diferentas. Lo tèrç nòrd es ocupat per una zòna pauc prigonda (de 0 a 15 m) que recep las aigas e los sediments dels fluvis Vòlga e Oral. Dins aquela region, s'espandís en realitat sus una partida de l'estèpa eurasiatica e la superficia ocupada pòu variar rapidament en foncion de l'umiditat. L'aiga i es quasi doça pr'amor que los apòrts dels dos cors d'aiga alunhan las aigas saladas. D'ivèrn, lo nòrd pòt aital facilament gelar. Lo tèrç central es constituït per la depression de Derbent, un vestigi de l'ocean Paratètis que sa prigondor pòt passar 700 m. Geologicament, son sòl es aital compausat pels restes d'una placa oceanica basaltica(en) V. G. Kaz'min e E. V. Verzhbitskii, « Age and origin of the South Caspian Basin », Oceanology, vol. 51, n° 1, 2011, pp. 131-140.. Enfin, lo tèrç meridional ocupa la depression dau sud de la Caspiana qu'es la region mai prigonda de la mar ( m). Es tanben un vestigi oceanic. Los dos bacins son separats per un pas oceanic d'origina tectonica(en) V. E. Khain, A. N. Gadjiev e T. N. Kengerli, « Tectonic origin of the Apsheron Threshold in the Caspian Sea », Doklady Earth Sciences, vol. 414, n° 1, 2007, pp. 552-556.. L'aiga i es saumastra pr'amor que la prigondor permet de concentrar la sal.
A l'èst, la lòna de Karabogazgöl comunica amb la mar Caspiana per un pichon estrech. Pauc prigonda (de 4 a 10 m segon las sasons), es una estenduda d'aiga fòrça salada.
Idrografia
Vòlga (que i pòrta 80 % de l'aiga de riu) e Oral s'escampan dins la Caspiana, qu'es endoreïca, valent a dire qu'a pas d'emissari e que las pèrdas naturalas d'aiga son degudas unicament a l'evaporacion(en) V. Lagutov, Rescue of Sturgeon Species in the Ural River Basin, Spriger, 2008, p. 198.. D'aquel biais, l'ecosistèma caspian es lo d'una conca tancada, amb lo sieu pròpri nivèl de mar, independent del nivèl eustatic dels oceans del mond. La mar Caspiana se tanquèt fa ans. Son nivèl es anat baissant e pujant, sovent rapidament, mantun còp al cors dels sègles. D'istorians rus sostenon qu'una de las butadas medievalas de la mar Caspiana ocasionèt l'aigat de cèrtas ciutats costièiras dels Cazars, coma Atil. En 2004, lo nivèl de las aigas èra de , es a dire jos lo nivèl de la mar(ru) М. Г. Деев, В. Е. Хаин, « Каспи́йское мо́ре », Большая российская энциклопедия, vol. 13, 2004-2017, p. 275..
Al cors dels sègles, lo nivèl de la Caspiana a variat en relacion amb la quantitat d'aiga regetada per Vòlga, que depend del sieu costat de las precipitacions que tomban dins sa vasta conca idrografica. Las precipitacions son en relacion amb las depressions de l'Atlantic Nòrd qu'arriban a l'interior del continent e que son afectadas elas meteissas pels divèrses cicles de l'oscillacion de l'Atlantic Nòrd. Lo nivèl de la Caspiana es doncas en relacion amb las condicions atmosfericas de l'Atlantic Nòrd, a qualques milierats de quilomètres al nòrd e a l'oèst enlà. Aqueles factors fan de la mar Caspiana un endrech important per l'estudi de las causas e dels efièches del cambiament climatic global.
Lo darrièr cicle a tèrme cort del nivèl de la mar a començat amb una baissa de entre 1929 e 1977, seguida per una pujada de de 1977 fins a 1995. Puèi se son succedidas d'oscillacions pichonas. Aquestes cambiaments an causat de problèmas environamentals serioses.
Demografia e vilas costièiras
La demografia de la mar Caspiana es largament dictada pel climat. Las regions deserticas del nòrd e de l'èst son pauc pobladas e las ribas oèst e sud, que benefician de condicions mai temperadas son mai pobladas. A causa de sa posicion de caireforc, la mar Caspiana se situa a l'interseccion de mantun airal cultural e etnic : al nòrd, se tròban de Cazacs, mai que mai a l'entorn de la vila de Guriev ( abitants en 2022). la màger de las ribas orientalas son deserticas e pauc pobladas. al sud-èst, a l'entorn de Krasnovodsk ( abitants en 2022), se tròban de Turcmèns. al sud, predominan de populacions iranianas locutritz del mazandarani e del guilaki. Aquelas lengas son encara vivas, mas sos locutors parlan tanben lo persan qu'es la lenga oficiala d'Iran. Las vilas principalas de la region son Astara ( abitants en 2006), Bandar-e Anzali ( abitants en 2012) e Chalus ( abitants en 2008). a l'oèst e al sud-oèst, las ribas son pobladas per d'Azèris. Pasmens, se destrian los Azèris d'Irans e los Azèris d'Azerbaitjan. Bakó (2,3 milions d'abitants en 2020) es la vila mai importanta d'aquel ensemble. Es tanben la vila mai granda de la region. al nòrd-oèst, se tròban respectivament de Daguestanés, de Rus e d'Ozbècs que vivon sul territòri de la Federacion de Russia. Derbent ( abitants en 2020) e Makhachcalà ( abitants en 2024) son las doas aglomeracions mai grandas de Daguestan. Astrakhan es lo centre de la preséncia russa dins la region ( abitants en 2020).
Istòria
De la Preïstòria a l'Antiquitat
La mar Caspiana es lo vestigi d'un ancian sistèma maritim que ligava la mar Negra e la mar Mediterranèa a las regions interioras d'Asia. Sa forma e son nivèl varièron fòrça al cors dels temps geologics e istorics. Aquelas transformacions modifiquèron regularament la linha dels litorals e las condicions de vida de las populacions installadas dins las regions vesinas. Las primièras civilizacions istoricas conegudas a l'entorn de la mar Caspiana se desvolopèron principalament dins l'espaci iranian, en Caucàs e dins las regions situadas a l'èst de la mar. Los pòbles de las estèpas del nòrd participèron tanben a las rets d'escambis entre l'Euròpa Orientala, las regions de la mar Negra e l'Asia Centrala. La mar Caspiana èra doncas situada a la crosada de mondes culturals e economics divèrses.
Durant lo periòde aquemenida, una partida importanta de la region caspiana èra integrada o somesa a l'influéncia de Pèrsia. Aquò permetèt als geografs e autors grècs de descobrir la region. Pasmens, sa representacion demorèt longtemps imprecisa amb de descripcions inexactas de sas formas o de sas dimensions. Après las conquistas d'Alexandre lo Grand, los territòris d'Asia Centrala e de Pèrsia Orientala foguèron integrats al mond ellenistic. Pasmens, la region caspiana demorèt a la periferia dels grands centres politics d'aquel espaci. Après la fragmentacion de l'empèri d'Alexandre, los litorals caspianas passèron jos lo contraròtle dirècte o indirècte dels Parts e dels Sassanidas.
Durant aquel periòde, lo bacin de la mar Caspiana èra un important luòc de contactes entre las populacions sedentàrias del sud e de l'èst e los pòbles nomadas de l'estèpa. Aquela posicion contribuïguèt a la mesa en plaça de rets de circulacion de mèrças, de tecnicas e d'idèas. Pasmens, foguèt tanben un espaci de conflictes.
De l'Edat Mejana a las conquistas mongòlas
A partir del sègle VII, l'expansion de l'islam transformèt prigondament l'espaci caspiana. En efièch, las conquistas aràbias entraïnèron l'integracion de Transoxiana, de Pèrsia e de Caucàs dins lo mond musulman. En parallèl, totjorn durant l'Edat Mejana, la mar Caspiana venguèt un element de las rets comercialas de las « Rotas de la Seda ». En particular, de produches originaris d'Asia Orientala, d'Asia Centrala o de Caucàs circulèron cap al bacin de Vòlga e als pòrts de la mar Negra.
Al nòrd de la mar, las rotas comercialas èran protegits pels pòbles nomadas de la region. Entre los sègles VII e X, foguèron dominadas per lo Khaganat Cazar, una confederacion turcica que formèt un estat poderós al nòrd de la Negre e de la mar Caspiana. Al sègle X, foguèron vencuts per una coalicion amassant la Rus' de Kiev, los Bizantins e divèrses pòbles nomadas. Foguèron remplaçats pels Pechenègs (sègles XI-XII) puèi pels Comans (sègles XII-XIII). Aqueles conflictes permetèron una multiplicacion dels contactes e los marchands de la Rus' prenguèron pauc a pauc una plaça importanta dins las activitats maritimas.
Aqueles equilibris fragils foguèron transformats per l'arribada dels Mongòls. Après una tièra de campanhas militaras, conquistèron la màger part dels territòris situats a l'entorn de la mar Caspiana. La formacion d'un espaci politic fòrça espandit favorizèt durant un temps las circulacions entre China, Asia Centrala, Pèrsia e Euròpa. Pasmens, l'unitat de l'Empèri Mongòl durèt gaire e la mar Caspiana foguèt rapidament partejada entre de dinastias rivalas.
La question de l'estatut de la mar
La question de l'estatut de la mar venguèt importanta après la Primièra Guèrra Mondiala. En 1921, los dos païses ribairencs, l'Union Sovietica e Iran, adoptèron de règlas comunas de navigacion pertocant los naviris comercials(en) Kamyar Mehdiyoun, « Ownership of Oil and Gas Resources in the Caspian Sea », The American Journal of International Law, vol. 94, n° 1, genièr de 2000, pp. 179-189.. En 1940, un segond tractat definiguèt de règlas complementàrias pels naviris de pesca e enebiguèt l'intrada de naviris non sovietics o non iranians sus la mar a partir dels territòris dels dos estats signataris. Pasmens, aquel acòrdi definiguèt pas las règlas d'atribucion de las ressorsas sosmarinas(en) Kamyar Mehdiyoun, « Ownership of Oil and Gas Resources in the Caspian Sea », The American Journal of International Law, vol. 94, n° 1, genièr de 2000, pp. 179-189.. Dins los ans 1940, aquela question èra pauc importanta, mas prenguèt una importància novèla après l'explosion de l'URSS.