Maria Salomea Skłodowska Curie (7 de novembre de 1867, Varsòvia - 4 de julhet de 1934, Passy) foguèt una quimista e fisiciana francopolonesa de la fin dau sègle XIX e de la premiera partida dau sègle XX. Formèt un pareu famós amb lo fisician francés Pierre Curie per sei descubèrtas sus la radioactivitat. En particular, descurbiguèt la natura fisica de la radioactivitat, dos elements quimics novèus (lo polòni e lo radi) e fondèt l'Institut dau Radi per desvolopar d'aplicacions medicalas de son trabalh. Durant la Premiera Guèrra Mondiala, se destrièt tanben amb la concepcion d'ambulàncias e de pòstes de radiologia que permetèron de melhorar lei suenhs portats ai soudats bleçats.
Arquetipa de la scientifica modèrna, Marie Curie recebèt plusors guierdons durant sa carriera. Lei pus coneguts son lei Prèmi Nobel de Fisica 1903 e de Quimia 1911. Pasmens, recebèt d'autrei recompensas prestigiosas coma la medalha Davy. Au nivèu personau, aguèt doas filhas dichas Irène Joliot-Curie e Ève Curie. La premiera, marida amb lo fisician Frédéric Joliot-Curie, contunièt lei trabalhs de sa maire e obtenguèt lo Prèmi Nobel de Quimia 1935. La segonda realizèt una carriera brilhanta coma escrivana e diplomata.
En parallèl de seis activitats scientificas, Marie Curie foguèt fòrça activa dins la defensa de la causa polonesa qu'aviá perdut son independéncia en 1795. Participèt ansin a l'universitat clandestina de Polonha e sostenguèt lei comitats propolonés en França. Viatjèt tanben mai d'un còp en Polonha per ajudar a la creacion d'institucions scientificas e transmetèt la lenga e la cultura polonesa a sei doas filhasEn particular, engatjèt una governanta polonesa per ensenhar la lenga a seis enfants..
Biografia
Enfança e jovença
thumb|right|Fotografia de la familha Skłodowska en 1890.
Maria Salomea Skłodowska nasquèt a Varsòvia lo 7 de novembre de 1867. Son paire, Władysław Skłodowski (1832-1902), èra professor de matematicas e de fisica e sa maire, Bronisława Boguska (1835-1878), èra institutritz. Aviá tres sòrres, dichas Zofia (1861-1876), Bronisława (1865-1939) e Helena (1866-1961), e un fraire dich Józef (1863-1937). La familha èra d'origina nobla mai aviá perdut la màger part de sei bens en causa de son engatjament au profiech dau nacionalisme polonésEn 1795, Polonha aviá perdut son independéncia e èra estada partejada entre Prússia, Russia e Austria. Aquela situacion durèt fins a l'insureccion polonesa de 1918..
L'enfança de Maria Skłodowska foguèt prefondament marcada per la mòrt de sa sòrre Zofia, tuada per lo tifus en genier de 1876, e de sa maire, victima de la tuberculòsi en mai de 1878Inicialament catolica, Maria Skłodowska venguèt agnostica après aquelei decès.. D'efiech, fòrça tocada per aqueleis eveniments tragics, se refugièt dins leis estudis onte brilhèt rapidament dins totei lei matèrias gràcias a l'ajuda de son paireAccusat de sostenir lo nacionalisme polonés – çò qu'èra verai – Władysław Skłodowski perdiguèt son emplec de professor. Pasmens, recuperèt lo materiau de son laboratòri e l'utilizèt per ensenhar lei sciéncias a seis enfants.. En 1883, obtenguèt ansin son diplòma de fin d'estudis segondaris amb un medalha d'aur. Jonhèt alora l'Universitat volanta que particapava a l'educacion clandestina de la populacion polonesa.
Pasmens, Maria Skłodowska desirava tanben realizar d'estudis superiors. En 1890, quand sa sòrre partiguèt estudiar a París, chausiguèt donc de venir governanta per espanhar lei sòus necessaris per la rejónher. En parallèl, gràcias a un cosin quimista, Józef Boguski (1853-1933)Józef Boguski èra estat assistent dau quimista russa Dmitri Mendeleiev, autor de la taula periodica deis elements., intrèt dins un laboratòri de Varsòvia.
De seis estudis superiors a son maridatge
thumb|right|Fotografia de Pierre e Marie Curie vèrs 1895.
Maria Skłodowska arribèt a París a la fin de 1891 per seguir lei cors de la Facultat dei sciéncias. Obtenguèt una licéncia de sciéncias fisicas en 1893 en essent premiera de sa promocion e, un an pus tard, una licéncia de matematicas en essent segonda. Puei, après aver esitat de s'entornar en Polonha, acceptèt d'intrar dins lo laboratòri de Gabriel Lippmann (1845-1921). Foguèt cargada d'estudiar lei proprietats magneticas d'aciers especiaus.
Aqueu subjècte de recèrca favorizèt son rescòntre amb Pierre Curie (1859-1906) qu'èra un especialista reconegut dei proprietats magneticas dei materiaus (lèi de Curie). Li trobèt de la plaça dins lo sieu laboratòri onte Maria Skłodowska poguèt menar sei recèrcas. Desvolopèron rapidament una relacion sentimentala e Pierre Curie la demandèt en maridatge. Maria Skłodowska refusèt per s'entornar en Polonha onte voliá intrar a l'Universitat Jagellon. Pasmens, en causa dau conservatisme de l'elèit polonés, obtenguèt ges de pòste dins son país.
Sus una sugestion de Pierre Curie, decidèt alora de tornar venir en França per i passar un doctorat. Aqueu còp, acceptèt la demanda en maridatge e lo pareu se maridèt a Sceaux lo 26 de julhet de 1895. Aguèron doas filhas dichas Irène (1897-1956) e Ève (1904-2007). D'autra part, d'ara endavant, Maria Skłodowska foguèt coneguda sota lo nom de Marie Skłodowska Curie ò, pus simplament, de Marie CurieDins la vida vidanta e dins sei publicacions scientificas, utilizèt lei doas apelacions Marie Skłodowska Curie e Marie Curie..
De sa tèsi de doctorat a la mòrt de Pierre Curie
La descubèrta de la radioactivitat
Dins lo quadre de sa tèsi, Marie Curie chausiguèt d'estudiar lei « rais de Becquerel » descubèrts en 1896 per Henri Becquerel (1852-1908). Per començar, s'interessèt ai « rais uranics » emés per de sòus d'urani. Assaièt de quantificar lei capacitats ionizantas d'aquelei raionaments dins un obrador rudimentari més a sa disposicion per lo director de l'Escòla municipala de fisica e de quimia industrialas. Amb l'ajuda de son marit e de son bèufraire, Jacques Curie (1855-1941)Jacques Curie èra fisician. Amb son fraire Pierre, foguèt a l'origina de la premiera demonstracion de l'efiech piezoelectric en 1880., concebèt un electromètre piezoelectric que li permetèt de mesurar lo fenomèn d'un biais precís.
Sei resultats permetèron de demostrar que la pechblenda e la calcolita avián una activitat respectivament quatre e dos còps pus importanta d'aquela de l'urani. Puei, mostrèt qu'aquela activitat èra pas dependenta de l'estat dau materiau mai de sa concentracion d'urani. Ne'n deduguèt que lei rais de Becquerel èran una proprietat de l'atòm e non una proprietat quimica. Aquelei descubèrtas foguèron presentadas tre lo 12 d'abriu de 1898A la fin dau sègle XIX e au començament dau sègle XX, lo ritme rapid dei descubèrtas scientificas necessitava una publicacion rapida de sei resultats. Per exemple, Henri Becquerel presentèt la descubèrta dei rais uranics l'endeman de sa descubèrta. L'objectiu per lei sabents èra d'aquistar la paternitat de sei descubèrtas e d'obtenir de finançaments. per Gabriel Lippmann a l'Académia dei Sciéncias. En parallèl, Marie Curie ganhèt lo prèmi Gegner per son trabalh sus lei proprietats magneticas deis aciersFondat en 1871 après un legat de Jean-Louis Gegner, aqueu prèmi èra destinat a sostenir financiarament un sabent paure aguent realizat de « trabalhs seriós ». Marie Curie o ganhèt tornarmai en 1900 e en 1902. Lo montant dau prèmi èra de francs, çò que representava una sòma un pauc superiora au salari anuau d'un professor de licèu ( francs)..
La descubèrta dau radi e dau polòni
thumb|right|Fotografia de Pierre e Marie Curie dins son laboratòri de l'Escòla municipala de fisica e de quimia industrialas.
En 1898, Pierre Curie laissèt sei trabalhs sus la piezoelectricitat per jónher sa femna dins son estudi de la radioactivitatPer sostenir sa familha, Pierre Curie èra tanben vengut professor de l'Escòla municipala de fisica e de quimia industrialas après la naissença d'Irène en 1897.. Son objectiu èra desenant d'isolar leis elements quimics a l'origina dau raionament. Gràcias a l'ajuda financiera de companhiás de l'industria miniera ò de la metallurgia e a quauquei sostèns de part de l'EstatRecebèron tanben l'ajuda de scientifics austrians coma lo geològ Eduard Suess (1831-1914)., poguèron crompar quauquei tònas de pechblenda. Après rafinatge d'aqueu minerau, descurbiguèron lo polòni lo 18 de julhet de 1898(fr) P. Curie, M. Curie, "Sur une substance nouvelle radio-active, contenue dans la pechblende", Comptes Rendus, 1898, 127 : 175–178. e, amb l'ajuda de Gustave Bémont (1857-1932), lo radi lo 26 de decembre seguent(fr) P. Curie, M. Curie, M. G. Bémont, "Sur une nouvelle substance fortement redio-active, contenue dans la pechblende", Comptes Rendus de l'Académie des Sciences, 1898, 127 : 1215–1217..
De mesuras mostrèron una activitat radioactiva fòrça superiora a aquela de l'urani per lei dos elements. Lo polòni foguèt dich en onor de Polonha(en) K. Kabzinska, "Chemical and Polish Aspects of Polonium and Radium Discovery", Przemysł chemiczny K tal Mark, 1998, 77: 104–107. e lo radi foguèt nomat a partir dau tèrme « rai ». En 1900, aquelei descubèrtas permetèron a Marie Curie d'obtenir un pòste de cargada de conferéncia a l'Escòla normala superiora d'ensenhament segondari dei joinei filhas de Sèvres.
Dos ans pus tard, capitèt d'obtenir un decigrama de clorur de radi que li permetèron d'identificar la posicion d'aquel element dins la taula periodica. Puei, en 1903, presentèt sa tèsi de doctorat a la Facultat dei Sciéncias de París e obtenguèt la mencion « fòrça onorable ».
Lo Prèmi Nobel de Fisica 1903 e la celebritat
thumb|right|Fotografia dau diplòma dau Prèmi Nobel de Fisica atribuit en 1903 a Pierre e Marie Curie.
Lo 10 de decembre de 1903, Pierre e Marie Curie recebèron lo Prèmi Nobel de Fisica « en reconóissença dei servicis renduts, per sa recèrca comuna sus lo fenomèn dei radiacions descubèrts per lo prefessor Henri Becquerel ». Inicialament, l'Académia Nobel voliá unicament recompensar Pierre Curie mai una indiscrecion d'un academician suedés permetèt d'apondre Marie Curie ai recipiendaris dau Prèmi(fr) Laure Adler, L'universel (au) féminin, vol. 3, L'Harmattan, 2006.. La meteissa annada, recebèron tanben la medalha Davy, destinada a guierdonar de trabalhs excepcionaus dins lo domeni de la quimia.
Lo pareu venguèt rapidament famós e la radioactivitat interessèt largament lo rèsta de la comunautat scientifica e lo public. En octòbre de 1904, Pierre Curie foguèt ansin nomat professor titular d'una novèla cadiera de fisica a la Facultat dei sciéncias. Obtenguèt tanben la construccion d'un laboratòri vertadier per perseguir sei trabalhs. De son caire, Marie Curie obtenguèt lo pòste de cap de trabalhs de la cadiera de son marit. Aquelei posicions permetèron ai Curie de melhorar sa situacion financiera.
De sa nominacion coma professora a la Premiera Guèrra Mondiala
La mòrt de Pierre Curie e la nominacion de Marie Curie a la Sorbona
thumb|right|Fotografia dau I Congrès Solvay.
Lo 19 d'abriu de 1906, Pierre Curie moriguèt dins un accident de circulacion, reversat per una veitura ipomobila. Durament tocada per aquela tragèdia, Marie Curie foguèt sostenguda per son bèupaire, Eugène Curie (1827-1910), e per son bèufraire. De mai, en remplaçament de son marit, obtenguèt un pòste de directritz d'un laboratòri universitari. Aprofichant aquela posicion per luchar còntra lo conservatisme e lo sexisme dau periòde, aculhiguèt 45 femnas scientificas entre 1906 e 1934(fr) Natalie Pigeard-Micault, "The Curie's Lab and its Women (1906–1934), Le laboratoire Curie et ses Femmes (1906–1934)", Annals of Science, 2013, 70.1 : 71-100.. Venguèt tanben professora a la Sorbona lo 1 de mai de 1906 e foguèt nomada titulària de la cadiera ocupada per Pierre Curie lo 16 de novembre de 1908.