thumb|400px|Lo cratèr fumant del Bromo (segond plan) e lo Semeru en erupcion (darrièr plan), Illa de Java, Indonesia, julhet de 2004
Un volcan es un relèu terrèstre, sosmarin o extraterrèstre format a la seguida de l'ejeccion e de l'empilament de materials eissits dau mantèu (sota la forma de lavas, cendres, etc). L'acumulacion pòu aténher de miliers de mètres d'espessor formant de montanhas o d'illas. La natura dei materiaus, lo tipe d'erupcion, lor frequéncia e l'orogenèsi donan ai volcans de formas variadas, mai prenon en generau l'aspèct d'una montanha conica coronada per un cratèr o una caldera. Lo luòc principau de sortida dei materiaus pendent una erupcion es situat pus sovent au suc del volcan, ont desboca la chaminèia volcanica, mai arriba que de doberturas lateralas aparescan sus lei pendas o a la basa dau volcan.
Dos grands tipes de volcans existisson sus Tèrra : lei « volcans roges » deis erupcions efusivas relativament suavas e qu'emeton de lavas coladissas. Son lei volcans de « ponch caud » e lei volcans, generalament sosmarins, dei dorsalas. lei « volcans gris » deis erupcions explosivas e qu'emeton de lavas pastosas e de cendres sota la forma de flux piroclastics (o coladas piroclasticas) e de plumachos volcanics. Son mai que mai associats au fenomèn de subduccion (per exemple lei volcans de la « cencha de fuòc del Pacific »).
Se compta aperaquí 1500 volcans terrèstres actius qu'una seissantena son en erupcion per an Smithsonian Institution - Nombre de volcans. Lei volcans sosmarins son ben pus nombrós mai mau coneguts.
Lo volcanisme es l'ensems dei fenomèns associats ai volcans e a la preséncia de magma. La vulcanologia es la sciéncia de l'estudi, de l'observacion e de la prevencion dei riscs volcanics.
L'etimologia dau mòt volcan
Lo mot de volcan vèn de l'illa de Vulcano, una deis Illas Eolianas dichas en onor de Vulcan, lo dieu roman dau fuòcSon equivalent dins lo panteon grèc es Héphaïstos..
Leis originas dau volcanisme
La tectonica dei placas
thumb|right|Representacion dei placas terrèstras.
La causa principala de l'activitat volcanica es la calor intèrna importanta dau glòbe terrèstre qu'entraïna de movements de conveccion a l'interior dau mantèu. La matèria pus cauda remonta vèrs la superficia mentre que la matèria pus freja sota vèrs lei prefondors dau mantèu. Aqueu fenomèn a doas consequéncias principalas. La premiera es de rompre la crosta terrèstra segon un sistèma de placas mobilas a l'origina de la tectonica dei placas. La segonda es de menar de materiaus prefonds e cauds vèrs la superficia gràcias ai fracturas entre lei placas. Dins certanei cas particulars, lei remontadas de matèria en fusion pòdon tanben traversar dirèctament una placa. Ansin, tres tipes de zònas son caracterizats per la preséncia de fenomèns volcanics : lei zònas de divergéncia, lei zònas de subduccion e lei ponchs cauds.
Lei zònas de divergéncia
Una zòna de divergéncia, tanben dicha dorsala, es caracterizada per doas placas que s'escartan pauc a pauc. Aquò amenusa l'espessor de la litosfèra e causa una remontada de magma entre lei doas placas. Aquela demenicion d'espessor entraïna tanben una baissa de la pression que permet la fusion parciala dei materiaus dau mantèu e la formacion de magma. Puei, aqueu magma en fusion pòu contuniar son camin en direccion de la superficia gràcias ai falhas causadas per la divergéncia dei dòas placas.
Lei dorsalas pòdon se formar dins lei regions oceanicas o continentalas. Pasmens, son pus frequentas au fons deis oceans onte l'espessor de la crosta terrèstra es pus febla. Ansin, existisson quilomètres de dorsalas oceanicas activas còntra solament situadas sus un continent. Lei principalei son situadas au fons de l'Ocean Atlantic, au fons de l'Ocean Pacific, au fons de l'Ocean Indian e dins lei regions orientalas d'Africa.
Lo volcanisme dei zònas de divergéncia es generalament de tipe efusiu.
Lei zònas de subduccion
Lei zònas de subduccion apareisson quand doas placas se cavaucan. Dins aqueu cas, la placa pus pesuca, generalament una placa oceanica, esquilha sota la placa pus leugiera, generalament una placa continentala, e s'enfonsa dins lo mantèu. Lei mineraus de la placa que s'enfonsa van subir divèrsei transformacions en causa dau cambiament dei condicions de pression e de temperatura. En particular, l'aiga va s'escapar de la litosfèra e modificar la composicion quimica dei ròcas dau mantèu entraïnant una baissa de son ponch de fusion. Aquò permet la fusion parciala dau mantèu e la remontada de magma a travèrs de la litosfèra de la placa pus leugiera e la formacion de volcans a sa superficia.
Lo volcanisme d'aqueu tipe de region es generalament explosiu car lo magma es fòrça viscós e pastós e presenta de concentracions gròssas de gas (aiga, dioxid de carbòni...). Se la placa pus leugiera es continentala, la subduccion entraïna la formacion d'una cordilhèra onte se situan lei volcans (Andes...). Se la placa es de tipe oceanic, se forma un arc d'illas volcanicas (Antilhas...).
Lei ponchs cauds
Lei ponchs cauds son de remontadas de magma a travèrs una placa dempuei lei prefondors dau mantèu o dau nuclèu terrèstre sota la forma d'un plumacho de matèria cauda. L'existéncia d'un ponch caud sembla pas liada a aquela d'un limit entre doas placas. Per exemple, un ponch caud fòrça actiu se troba sota l'illa d'Islàndia que son activitat se conjuga amb aquela de la dorsala atlantica. Pasmens, existís tanben un ponch caud fòrça actiu sota l'illa d'Hawaii qu'es situat au bèu mitan de la Placa Pacifica. Generalament, lo volcanisme d'aqueu tipe de region es efusiu.
Coma lei ponchs son fixs, son a l'origina de cadena de montanhas volcanicas en causa dau movement dei placas. D'efèct, l'activitat dau ponch caud entraïna la formacion d'un volcan actiu a sa verticala. Puei, aqueu volcan s'aluncha pauc a pauc dau plumacho de remontadas magmaticas fins a l'aplant de son activitat e son remplaçament per un volcan novèu. L'exemple pus conegut d'aqueu tipe de cadena montanhòsa es l'archipèla d'Hawaii.
La reparticion dau volcanisme
La màger part dei volcans son situats de lòng dei limits entre placas, especialament de lòng dei dorsalas que son d'endrechs fòrça actius en causa dei corrents de conveccion verticaus caracteristics d'aquelei regions. Coma lei dorsalas son magerament situadas au fons deis oceans entre e mètres de prefondor, la màger part dei volcans terrèstres son sosmarins. Òr, en causa de la pression d'aiga dins aquelei zònas, l'importància deis explosions es fòrça afeblida e la deteccion deis erupcions sosmarinas es donc malaisada. Ansin, lei conoissenças sus lei volcans sosmarins son totjorn limitadas a l'ora d'ara.
Dins lei regions continentalas, lei volcans son tanben pus frequents de lòng dei limits entre placas. 75% dei volcans actius son situadas de lòng dei ribas de l'Ocean Pacifica dins la « Cencha de fuòc del Pacific »(en) Garrett Nagle, Hazards, Edicions Nelson Thornes (1998), p. 27.. Lo rèsta se situa magerament en Islàndia, dins lei regions orientalas d'Africa e dins leis Antilhas. Lei ponchs cauds son rars mai forman divèrsei volcans emergits entre lei pus actius.
La descripcion d'un volcan
Leis estructuras e lei relèus caracteristics
Un volcan es generalament compausat d'un ensems d'estructuras e de relèus caracteristics que se pòdon observar sus totei lei volcans : una sèrva magmatica, situada entre 10 e 50 km de prefondor, qu'es alimentada per lei remontadas de magma vengudas dau mantèu terrèstre. Es un endrech que sèrv de resèrva de magma e de luòc de diferenciacion. Se la sèrva es vueja, lo volcan pòu s'afondrar en causa de sa massa. una chaminèia volcanica qu'es l'endrech principau permetent la remontada dau magma entre la sèrva e la superficia. un cratèr o una caldeira qu'es la sortida de la chaminèia. Una caldeira es un cratèr format per un afondrament d'una partida de l'edifici volcanic. de chaminèias segondàrias que van de la sèrva magmatica o de la chaminèia principala vèrs la superficia. La sortida d'aquelei chaminèias segondàrias son generalament situadas sus lei flancs o de còps a la basa dau volcan. de fissuras lateralas causadas per la dilatacion dau volcan. d'edificis segondaris situats sus lo flanc dau volcan. de resèrvas sosterrenhas formadas per de remontadas magmaticas qu'an pas agantat la superficia. Forman de filons que son dichs dics o de jaç que son dichs sill.
Lo magma
Lo magma es lo materiau rocassós en fusion a l'origina dei fenomèns volcanics a la superficia terrèstra. Es non cristalizat e a una consisténcia fluida o viscosa. Contèn tanben de gas volcanics en solucion e qu'es formada a partir de la fusion totala o parciala dau mantèu terrèstre. Lo magma remonta generalament vèrs la superficia en causa de sa densitat pus febla. Forma de sèrvas dins la litosfèra onte va subir una cristalizacion parciala o totala e un començament de desagatge. Se la pression o la coesion dei jaç geologics a l'entorn de la sèrva son pas sufisentas per lo contenir, lo magma va contuniar de remontar de lòng d'una chaminèia volcanica fins au volcan. Quand lo magma aganta la superficia, forma alora de produchs volcanics solids coma la lava o lei tefras.
La proprietat principala d'un magma es sa concentracion de silici que va influénciar la velocitat de remontada e la liberacion dei gas : un magma ultramafic a una concentracion de SiO2 inferiora a 45%. Aqueu tipe de magma es fòrça rar e fòrça fluid. un magma mafic a una concentracion de SiO2 inferiora a 52%. Aqueu tipe de magma es frequent dins lei zonas de dorsalas e de ponch cauds. un magma intermediari a una concentracion de SiO2 entre 52 e 64%. un magma felsic a una concentracion de SiO2 superiora a 64%. Aqueu tipe de magma es frequent dins lei zonas de subduccion.
Lei manifestacions de l'erupcion volcanica
L'activitat sismica
Lei movements de magma entraïnan una activitat sismica locala en causa dei tuerts dau magma, dei bofigas gassosas e dei blòts solids còntra lei bòrds de la chaminèia volcanica o de la sèrva magmatica. Dins lo corrent d'una erupcion, aquela activitat sismatica forma de vibracions regularas, dichas tremors, caracterizadas per una frequéncia situada entre 1 e 5 Hz.
Lei transformacions de l'edifici volcanic
Dins lo corrent d'un periòde eruptiu, un edifici volcanic va subir divèrsei transformacions. D'efèct, la remontada dau magma dins la chaminèia va entraïnar una deformacion que se pòu mesurar sus sei pendas. Puei, leis emissions volcanicas van modificar son aspèct. Generalament, van aumentar son altitud o son diamètre. Pasmens, dins certanei cas, la quantitat de materiaus volcanicas emesa pòu vujar la sèrva magmatica e entraïnar l'afondrament dau volcan en causa de son pes en direccion dei zonas vuejas. Aquò causa alora la formacion d'un cratèr d'afondrament dich caldeira.
Leis emissions volcanicas
Leis emissions dirèctas
La lava
La lava es lo materiau volcanic pus conegut. Ne'n existís divèrsei tipes segon lo tipe de magma implicat dins l'erupcion. Ansin, un magma amb una concentracion de silici febla va formar de lavas fluidas dichas basalticas. En revènge, un magma amb una concentracion gròssa será fòrça viscós. Aquela lava, dicha andesitica, va formar un dòma a la sortida dau cratèr o de coladas fòrça limitadas sus lei pendas dau volcan. La temperatura de la lava se situa generalament entre 700 e °C. L'unica excepcion coneguda es la lava dau volcan Ol Doynio Lengaï qu'es formada de carbonatits e qu'a una temperatura situada entre 550 e 600°C.
Lei tefras
Lo tèrme tefra designa leis emissions solidas d'un volcan. Son de talha e de natura diferentas : lo tuf designa una matèria fòrça fina que pòu se formar a partir dau magma o dei ròcas de la sèrva magmatica. la cendre es un materiau format de particulas inferioras a 2 mm. Es formada per l'explosion dau magma en particulas finas. lei lapilli son de fragments amb una talha situada entre 2 e 64 mm.