Cafè

thumb|right|Una tassa de cafè.

Lo cafè es una bevenda producha a partir de grans secats e torrats dau cafeièr, un aubre tropicau dau genre Coffea. A de proprietats energizantas, psicotropicas, estimulantas e un gost marcat per leis aròmas contenguts dins lei grans. Sa preparacion consistís a extraire leis aròmas e lei substàncias activas, en particular la cafeïna, en mesclant una mòuta eissida dei grans e d'aiga bolhenta. Lo cafè presenta ansin de similituds amb lo tè e lo mate que son egalament de bevendas contenent de quantitats significativas de cafeïna.

Lo cafè es originari d'Etiopia, mai son istòria es mau coneguda avans la fin de l'Edat Mejana. Sa consumacion se difusèt lòng dei rotas comercialas de la mar Roja e s'estendeguèt pauc a cha pauc dins lo monde arabi. Arribèt en Euròpa vèrs la fin dau sègle XVI ò au començament dau sègle XVII. I venguèt rapidament popular e divèrsei marchands ne'n desvolopèron la cultura dins lei colonias d'otramar adaptadas a la cultura d'una planta tropicala aguent de besonhs relativament precís. Aquò explica la difusion mondiala dei cafeièrs modèrnes.

Dempuei la fin dau periòde coloniau, la cafeïcultura es demorat una activitat agricòla comerciala. D'efiech, lei país productors son totjorn situats dins lei regions intertropicalas e la quasi totalitat de la produccion es exportada vèrs lei país desvolopats ont es transformada e consumada. Dins leis ans 2010, aperaquí 25 milions de productors despendián d'aquela activitat car, l'entretenença dei plantacions necessitant una man d'òbra importanta, es un sector dominat per de tenements familhaus esplechant de superficias de quauqueis ectaras.

Istòria

Leis originas dau cafè

Fòrça legendas còntan la descubèrta dei proprietats dau cafè en Etiopia e sa difusion vèrs lei país arabis, generalament a l'iniciativa de movements sofis(fr) G.-E. Coubard d'Aulnay, Monographie du café : ou, Manuel de l'amateur de café : ouvrage contenant la description et la culture du cafier, l'histoire du café, ses caractères commerciaux, sa préparation et ses propriétés, Bouchard-Huzard, 1843, p. 11-12.. La pus frequenta cita un pastre abissinian, dich Kaldi, qu'auriá notat l'efiech tonificant dau cafeièr sus lei cabras de son tropèu. Una varianta plaça la descubèrta après aver sentit l'odor agradiva d'una branca de cafeièr tombada sus un pèile. Una autra legenda frequentament avançada cita lo cheic Abu Hassan al-Shadhili, un religiós sofi retirat sus una montanha que se norrissiá de « l'aubre de cafè »(fr) Michel Tuchscherer, Le commerce du café avant l'ère des plantations coloniales : espaces, réseaux, sociétés (XVe – XIXe siècle), Institut français d'archéologie orientale, 2001, p. 8..

Segon lei estudis scientifics, Coffea arabica es una planta originària dau sud-oèst d'Etiopia(en) Maria Elena Martinez-Torres, Organic Coffee, Ohio University, 2006.. Se difusèt naturalament dins de regions autas dau Sodan dau Sud e dau nòrd de Kenya(en) A. Charrier e J. Berthaud, « Botanical Classification of Coffee », dins M. H. Clifford e K. C. Wilson (dir.), Coffee: Botany, Biochemistry and Production of Beans and Beverage, Westport, AVI Publishing, 1985, p. 14.. Se l'existéncia dau cafè es pas atestada avans la fin de l'Edat Mejana, èra probablament ja conegut e consumat per lei populacions d'aquelei regions. Pasmens, la data d'aquela descubèrta locala es pas coneguda(en) Bennett Alan Weinberg e Bonnie K. Bealer, The World of Caffeine : The Science and Culture of the World's Most Popular Drug, Routledge, 2001, pp. 3-4..

Lei premierei culturas en Iemèn e la difusion dins lo monde arabi

Lo cafeièr Coffea arabica se difusèt en Iemèn dins lo corrent de l'Edat Mejana. La data d'aqueu procès es desconeguda e leis informacions disponiblas permèton pas de definir un scenari clar. D'un caire, una data relativament precòça, tre lo sègle VI, es de còps avançada(fr) Michelle Jeanguyot, Martine Séguier-Guis e Daniel Duris, Terres de café, Éditions Quae, 2003, p. 17., mai d'autre caire, de datas fòrça tardivas coma la fin dau sègle XV son tanben defendudas. Pasmens, d'un biais segur, lei testimoniatges atestats pus ancians d'una consumacion de bevendas eissidas de grans de cafeièr datan d'aquela segonda data.

En Iemèn, la cultura e la consumacion de cafè se desvolopèron au sen dei confrariás sofis(en) M. Th. Houtsma, A. J. Wensinck, T. W. Arnold, W. Heffening e E. Lévi-Provençal (dir.), « Ḳawah », First Encyclopedia of Islam, vol. IV, Brill, 1993, p. 631.. A partir d'aqueu periòde, la bevenda aparéis mai e mai frequentament dins leis escrichs d'explorators ò de marchands passant dins lei pòrts de la Bana d'Africa. Lo cafè se difusèt ansin lòng dei rotas comercialas de la mar Roja. Lo romavatge annuau a La Mèca aguèt tanben probablament un ròtle dins aqueu mecanisme. A la fin dau sègle XVI, èra conegut dins l'ensemble de l'Africa dau Nòrd e de l'Orient Mejan(en) Antony Wild, Coffee: A Dark History, Fourth Estate, 2004, pp. 52-53..

L'introduccion en Euròpa e en America

Lo cafè arribèt dins l'Euròpa crestiana en 1600, introduch per de marchands venecians. Tre 1615, sa consumacion èra venguda frequenta a Venècia e de cafè èra importat en provenença d'Egipte(fr) Jean Costentin e Pierre Delaveau, Café, thé, chocolat Les bienfaits pour le cerveau et le corps, Odile Jacob, 2010.. En parallèl, de marchands anglés e olandés descurbiguèron a son torn la bevenda en Orient e la difusèron dins sei país respectius. La consumacion de cafè èra ansin comuna au sen de l'eleit anglés en 1650. Tre 1700, au mens cafès èran recensats dins lo reiaume. En Occitània, lo marchand Pèire de la Ròca importèt de balas de cafè a Marselha en 1644(fr) Gilles Bouvenot, « L'entrée du café à Marseille en 1644 et le débat médical qui s'ensuivit », Bull. Acad. Natle. Méd, 2016, vol. 200, n° 8-9, pp. 1700-1719.. Lo premier cafè foguèt inaugurat dins la vila en 1671 e una ret comerciala se metèt rapidament en plaça per importar de cafè a partir dau Levant.

Tre 1689, lo cafè foguèt difusat en America per lei colons anglés de Boston. Lèu, leis Europèus assaièron de trobar de solucions per desvolopar lei sieunas culturas en vista de respòndre a una demanda en aumentacion rapida. Lei Britanics comencèron de cultivar de cafè a Ceilan, mai una epidèmia devastèt lei cafeièrs de l'illa. Leis Olandés aguèron mai de succès en Indonesia. Puei, lei Francés e lei Portugués capitèron d'adaptar la planta ais Antilhas e en Brasil. Lei plantacions de cafeièrs venguèron ansin un pielon de l'economia coloniala. Aquò favorizèt l'introduccion d'aquela cultura dins mai d'una region tropicalaPasmens, coma l'ofèrta foguèt jamai sufisenta, la cultura de la cicòri conoguèt una certana creissença en Euròpa, especialament dins lo corrent dau sègle XIX..

Lo cafè dempuei lo sègle XX

La descolonisacion cambièt pas l'organizacion generala dei flus de l'economia dau cafè. Lei culturas son totjorn implantadas dins lei país dau Sud e la quasi totalitat de la produccion es totjorn exportada vèrs lei país dau Nòrd onte la bevenda es demorada fòrça populara. En revènge, l'abolicion de l'esclavatge e la disparicion dau trabalh forçat coloniau menèron a de transformacions socialas dins lei plantacions : lo modèl de la plantacion giganta dispareguèt pauc a cha pauc e foguèt remplaçat per de tenements familhaus. Per exemple, au començament dau sègle XXI, en Brasil, 70 % dei productors de cafè esplechavan de superficias inferioras a 10 ectaras(fr) Robert del PICCHIA, Projet de loi autorisant l'approbation de l'accord international de 2001 sur le café, Rapport n° 19 (2004-2005), 13 octòbre 2004.. Lei cafeièrs i son frequentament associats amb de culturas alimentàrias(fr) F. Meienberg e M. Zufferey, Le café transgénique : une menace pour les petits paysans, Déclaration de Berne & Swissaid, 2001.

Cultura e preparacion

Lei plantacions de cafeièrs

Lo genre Coffea contèn aperaquí 130 espècias identificadas utilizablas per produrre de cafè. Lo pus presat es Coffea arabica que permet de produrre lo cafè arabica. Coffea canephora es l'autra espècia fòrça cultivada car es mens costós e que pòu créisser dins de terrens impròpris a la cultura de Coffea arabica. Permet de produrre lo cafè robusta. Pus rarament, se cultiva Coffea liberica que permet de fabricar un cafè relativament similar au robustaSa cultura es tradicionala dins leis Antilhas, en Java e dins lei Filipinas. Sa plantacion se desvolopèt durant lo sègle XIX après d'epidèmias aguent devastat lei culturas de Coffea arabica.. Enfin, se fau nòtar que l'espècia Coffea stenophylla es l'objècte d'estudis importants dins lo quadre de la recèrca d'un substitut possible en respònsa au rescaufament climatic(en) Aaron P Davis, Delphine Mieulet, Justin Moat, Daniel Sarmu e Jeremy Philip Haggar, « Arabica-like flavour in a heat-tolerant wild coffee species », Nature Plants, vol. 7, n° 4, 19 d'abriu de 2021, pp. 413-418..

Lei plantacions modèrnas son generalament de tenements familhaus de mens de 10 ectaras situadas dins de reginons tropicalas compresas entre 200 e m d'altitud. D'efiech, lei cafeièrs pòdon unicament se desvolopar quand la temperatura es superiora a 10-12 °C e inferiora a 30-35 °C. De mai, necessitan de condicions d'umiditiat e de pluviometria relativament precisas. En causa d'aquelei constrenchas, lei plantacions de cafè son sovent implantadas dins de zònas pauc favorablas a la mecanizacion entre lei latituds 28° N e 28 °S. Requièron donc una quantitat importanta de man d'òbra.

Dins la natura, lei cafeièrs son d'aubres de talha mejana que pòdon agantar 9 m d'autor. Créisson generalament a l'ombra d'aubres pus grands. Dins lei plantacions, son copats per gardar una autor de 2 a 3 m. Autra diferéncia importanta, lei cafeièrs cultivats son sovent victimas de parasits e de malautiás. La menaça pus grèva es lo fonge Hemileia vastatrix que causa l'aparicion dau rolh dau cafeièr(fr) Razafindrambahy Razafindramamba, « Biologie de la rouille du Caféier », Revue de Mycologie, vol. 23, n° 2, 1958, pp. 177-200.(en) Stuart McCook, « Global rust belt: Hemileia vastatrix and the ecological integration of world coffee production since 1850 », Journal of Global History, vol. 1, 2006, pp. 177-195.. D'insèctes son tanben susceptibles d'atacar lei fuelhas, lei fruchs ò lei cambas de l'aubre. Lei malautiás son pus frequentas quand lei cafeièrs son dirèctament expausats au Soleu. Per aquela rason, quauquei plantacions preferisson plantar d'aubres pus grands per leis ombrejar. Pasmens, aquò redutz la productivitat.

La recòlta e la preparacion dei grans

La recòlta

Un cafeièr vèn productiu tres a quatre ans après sa plantacion. La florison necessita una temperatura favorabla au desvolopament de l'aubre e un periòde de secaressa de quauquei setmanas seguit de pluejas(en) M. G. R. Cannell, « Physiology of the coffee crop », dins M. N. Clifford and K. C. Wilson (dir.), Coffee: Botany, Biochemistry and Production of Beans and Beverage, Londres, Croom Helm, 1985, 457 p.. La madurason dei fruchs dura de 6 a 8 mes per l'arabica e de 9 a 11 mes per lo robusta. Dos metòdes principaus son utilizats per la recòlta : la culhida manuala que pòu durar plusors jorns per cada aubre, mai que permet de produrre de cafès de qualitat superiora. lo desgaspatge que consistís a rasclar totei lei fruchs d'une branca. En certanei cas, es possible de mecanizar lo procès per aumentar mai la productivitat. Pasmens, aquela tecnica entraïna l'acampatge de fruchs mai ò mens madurs e es a l'origina de cafès pus amars. Quauquei metòdes pus rars de recòlta son la collècta d'excrements d'animaus aguent manjat lei fruchs dau cafeièr sensa lei digerir totalament. Aquò permet de recuperar lei rèstas dei fruchs per produrre de cafès particulars. Lei cas pus coneguts son lo kopi luwak vietnamian e lo cafè elefant tailandés.

Lo secatge ò lo lavatge