La Republica de Venècia, o la Serenissima Republica de Venècia (en venèt: Serenìsima Repùblica de Venessia; en italian: Serenissima Repubblica di Venezia), èra un estat constituit pauc a pauc a l'Edat Mejana a l'entorn de la ciutat de Venècia, e que se desvolopèt amb l'annexion de territòris divèrs e d'establiments comercials lo long de las còstas de la mar Adriatica, en Mediterranèa orientala e en Itàlia del nòrd, fins a venir una de las principalas poténcias economicas europèas. Venècia tenguèt alara una plaça de las primièras pels escambis economics entre l'Occident e l'Orient mediterranèu, bizantin o musulman.
La Serenissima, amb las seunas institucions oligarquicas remarcablament establas pendent prèp d'un milleni, tenguèt un ròtle politic essencial.
A partir del sègle XVI, coneguèt un periòde de declin politic e de regression territoriala un pauc amagada per una extraordinària florason artistica, abans de desapareisser, en 1797, vencuda per Napoleon Bonaparte, general d'una republica revolucionària al respècte del modèl venecian. La Serenissima, amb lo rèsta del seu domèni territorial, passèt alara amb lo tractat de Campo Formio jos la sobeiranetat autriaca.
Istòria
La creacion
Venècia dependiá dempuèi sa fondacion al sègle VI de l'Empèri Bizantin mas la flaquessa de l'Exarcat de Ravena e de las tribuns de las illas fàcia als Lombards favorizèt l'emergéncia d'un poder local personificat pel primièr duc o « dòga », Paolucio Anafesto (697-717), personatge als tèrmes de la legenda e de l'istòria. Los primièrs dògas demoravan a Eraclea (ara Cittanova), coma o aviá fach lo representant del poder bizantin o magister militum. Lo segond dòga de la tradicion, Marcello Tegalliano (717-726), el meteis seriá estat magister militum quand Paolo Lucio tractava amb lo sobeiran lombard Liutprand. Lo tresen dòga - e primièr istoric - foguèt lhypatus Orso Ipato (726 a 737), hypatus significant gaireben « cònsol » en grèc. Ensajèt de saquejar la tutèla bizantina pendent la crisi iconoclasta e foguèt assassinat. Lo poder foguèt exerçat pendent cinc ans per de magistri militum abans de tornar al filh d'Orso, Teodato. Aquel transferèt lo seu sèti a Malamocco.
Al sègle IX, Venècia s'emancipèt de l'Empèire bizantin e a l'esquisma de 1054, causiguèt l'obediança de Roma. Al sègle X, lo dòga Angelo Participazio mudèt fin finala a Rialto, aprèp lo sètge de Pepin d'Itàlia. Es lo començament vertadièr de l'existéncia de Venècia sus l'escena internacionala.
L'espandiment medieval
Mas lo vam de Venècia s'apiejava d'en primièr sus las relacions comercialas amb Constantinòple. En 1082, encara nominalament integrats a l'empèri bizantin, los Venecians recebèron d'importants privilègis comercials, en prèmi de l'ajuda navala qu'aportèron al basilèus Alexis Comnèna contra les Normands, que fasián lo sètge de Durazzo. L'espandiment se faguèt d'en primièr cap a la mar Adriatica. Al sègle X, los Venecians s'assegurèron lo contraròtle de la còsta dalmata. Rebutèron entre autres los piratas dalmatas que damatjava lo lor comèrci.
Coma los autres tres grands pòrts d'Itàlia, Gènoa, Pisa e Amalfi, Venècia èra una ciutat-estat qu'establissiá lo seu poder per la proximitat maritima, en italian Repubblica Marinara. Passèt los seus concurrentas sus mai d'una estapa, la primièra èra la Quatrena Crosada. En 1202-1204, los Crosats l'ajudèron a conquerir qualquas etapas cap a l'Orient (Zara, las illas ionianas) puèi se lancèron a l'assaut de Constantinòple alara qu'èra pas a l'origina la tòca de l'expedicion. Lo desmantelament de l'Empèri bizantin fondèt la grandor de Venècia. Recebèt maites territòris, coma fòrça illas grègas e una partida de la vila de Constantinòple. Aquelas posicions li assegurèron lo contraròtle comercial de tota la Mediterranèa orientala. Fins alara la reina de l'Adriatica, venguèt un punt de passatge obligat entre l'Orient maritim et l'Occident continental. Lo mercant Marco Polo simboliza son esperit d’entrepresa al sègle XIII.
La Republica de Venècia èra al cap d'un ensems de possessions maritimas. Sa dominacion sus la Tèrra Fèrma èra pauca. En Itàlia del nòrd, lo seu territòri anava pas al delà de Vicença, Verona, Pàdoa e de las còstas du Friol.
L'espandiment venecian passèt a una segonda etapa l'endeman de la Guèrra de Chioggia (1378-1381). Mai d'un còp entre lo sègle XIII e lo darrièr tèrç del sègle XIV, Venecians e Genoans se combatèron ferotjament. La guèrra de Chiogga consacrèt un temps la primautat de Venècia sus Gènoa, mas ambedoas vilas contunhèron longtemps de se disputar. La ciutat dels dògats venguèt lo centre dels escambis mediterranèus fins al començament de las guèrras d'Itàlia (1494). La Republica dominava l'''economia mond de l'epòca mercé al seu contraròtle sus la majoritat de la còsta Adriatica (coma gaireben totas las vilas-Estats dalmatas), de las illas de la mar Egèa, que Creta e Chipre e mercé a la seuna influéncia notabla a l'Edat Mejana. Venècia se trapava "Braudel_La_Mer" Fernand Braudel, « La mer », Fernand Braudel (dir.), La Méditerranée. L'espace et l'histoire. Les hommes et l'héritage, Paris, Flammarion, France Loisirs, p.66. Prenguèt e èra "Braudel_La_Mer" . L'istoriana Élisabeth Crouzet-Pavan constata que los mercants venecians èran actius sus totas las plaças comercialas, de Constantinòple a la Creta, de Brujas a l'Armenia, de l'Africa del Nòrd a l'Eubèa. Aquela dominacion èra assegurada per la superioritat tecnica de las galèras sortidas de l'Arsenal de Venècia qu'èra, dins la primièra mitat del sègle XV, lo primièr emplegaire de l'Occident amb, dètz e sèt mila emplegats, la flòta mercanda veneciana comptant alara vint e cinq mila marins "ISBN_297939094X" Daniel Hugenin et Erich Lessing, La Gloire de Venise, Terrail, 1993 .
Al sègle XIV, cobesa de regnar sus l'Adriatica, la Republica de Venècia estendèt la seuna influéncia sus las vilas balneàrias d'Istria. La peninsula foguèt despartida en dos: l'entorn maritim tornèt a la Serenissima, l'interior de las tèrras als Habsborgs. E Aquela situacion demorèt pendent quatre sègles, fins a la casuda de Venècia, en 1797.
thumb|left|Ducat venècia, començament del sègle XIV Lo revengut per capita en 1400 èra alara quinze còp pus naut qu'aquel de París, Madrid o LondresJacques Attali, Une brève histoire de l'avenir, éditions fayard, 2006. En 1423, dins lo seu discors sus l'estat de la ciutat, lo dòga Tommaso Mocenigo pòt comptar tres mila naus mercants, tres cent naus de guèrra name="ISBN_297939094X" . La Serenissima èra al trescòl de sa poténcia.
L’Estat agís coma una gigantèsca companhiá de navigacion: cada ans, arma, jos l’autoritat del Senat, quinze a vint naus de 300 a , navigant totjorn amassats per dos o quatre, cap a l’Orient, l’Egipte, l’Africa del Nòrd, e de totjorn mai cap als pòrts angleses e flamands. L'administracion èra eficaça e rigorosa: la ciutat sens país interior importava de merças alimentàrias (cerealas, vianda, òlo e vin) qu'èra un monopòli d'Estat.
Las guèrras d'Itàlia Al sègle XV, la Republica fasiá partida de las cinq principalas poténcias en Itàlia, als costats del ducat de Milan, del reialme de Napòls, de la republica de Florença, e dels Estats del Papa. Aqueles diferents Estats s'afrontavan per la supremacia en Itàlia. Venècia ne profeitèt per espandir lo seu territòri sus la tèrra fèrma (Bergama, Brescia, Lodi, Friol), subretot als despens del ducat de Milan.
La patz de Lodi en 1454 assegurava un statu quo entre aquelas poténcias regionalas mas la dintrada de grandas poténcias estrangièras a la fin del sègle XV perturbèt l'equilibri. En 1494, lo rei Carles VII de França dintrèt en Itàlia puèi sometèt Napòls. Venècia prenguèt l'iniciativa de la reaccion. Reüniguèt una coalicion, la santa Liga, constituida dels principals Estats italians (levat Florença e Napòls). Mas l'armda capitèt pas de blocar a Fornoa lo retorn del rei en França.
En 1499, Venècia prenguèt Cremona, Rimini en Romanha e Trieste. Aquela creissença sus la Tèrra Fèrma inquietèt los seus vesins que formèron en 1508 una liga contra ela: la Liga de Cambrai. Comptava d'enemics redotables, a saber lo papa, l'emperaire, los reis de França, d'Anglatèrra, d'Espanha e d'Ongria. Sens comptar Florença e Ferrare. Le papa Juli II, que le poder temporal èra menaçat pels Venecians en Romanha, prononcèt l'excomunicacion de la Republica lo 27 d'abril de 1509. Alara, podava doncas pas mai celebrar d'oficis religioses sul seu territòri. Parallelament, lo rei Loís XII de França capitanejava las operacions militàrias. Dintrèt en Venèt e desfisèt las tropas venecianas a Ghiaradadda. Malgrat la granda desfacha, Venècia capitèt miraculosament de salvar lo seu Estat. La ciutat foguèt pas presa e quitament demorèt sus la Tèrre Fèrma mercé al sosten dels païsans o dels mestieralsPatrick Boucheron, « 1509. Louis XII est vainqueur à Agnadel », Alain Corbin (dir.), 1515 et les grandes dates de l'histoire de France, Le Seuil, France Loisirs, p.165-169. Melhor, en 1511, la Liga de Cambrai se tornèt contra lo rei de França: lo papa, los Espanhòls e los Angleses lo cacèron d'Itàlia.
Qualques ans mai tard, las alianças cambièron encara. Los Venecians sostenguèron aquel còp lo rei Francés Ièr de França que s'engatjava dins une reconquèsta del Milanés. Aquel sosten se revelèt decisiu a la victòri francoveneciana de Marignan en 1515.
Dins los ans seguents, Itàlia demorèt un camp de batalha. Francés I e Carles Quint s'i afrontèron. Venècia foguèt una de las raras capitalas italianas que foguèt pas presas.
Pèrda de la supremacia comerciala e maritima (sègle XVI-1797) L'istorian Fernand Braudel dona dos rasons per explicat lo declin de la Republica a partir del sègle XVI: Fernand Braudel, « Venise », Fernand Braudel (dir.), La Méditerranée. L'espace et l'histoire. Les hommes et l'héritage, París, Flammarion, France Loisirs, p.317.
La primièra rason, del cambi de las ancianas rotas comercialas, arriba a la fin del sègle XV quant, d'un caire, Cristòl Colomb aborda en America e quand, d'un autre caire, Vasco de Gama passèt le Cap de Bona Esperança e jonhèt las Indias en 1498. De nòu espacis e de nòu itineraris prometors se dubriguèron atal pels armators e marcands. Contournant Africa, la rota del Cap de Bona Esperança permetava als Europèus d'anar cercar de sedas e espècias d'Orient sens passar per l'abitual intermediari venecian. Venècia, coma lo rèsta de la Mediterranèa, se trobèt marginalizada e lo seu trafic mermèt. Pasmens, la creissénça de la consomacion mondiala permetèt a la Republica de recobrar lo seu nivèl de comèrci dins los ans 1560. Un retorn que deu pas amagar lo fach qu'èra pas mai lo mai grand pòrt europèu. Jamai recobrèt la seuna posicion dominanta en mai qu'a partir de la fin del sègle XVI, los Nordics (Angleses e Olandeses) dintrèron dins lo comèrci mediterranèu e lo detornèron per lo lor profèit.
La segonda rason del declin venecian demòra dins la seuna confrontacion amb los grands Estats vesins. La republica de Venècia, en despach de sa riquessa e de son rai cultural, pesava politicament e militàriament pauc fàcia al Reialme de França o lo Reialme d'Espanha. Mas foguèt lo darrièr vengut dins l'ensems de las grandas potencias europèas, l'Empèri Otoman, que li causèt mai grandas preocupacions. Los Turcs prenguèron un per un los establiment de Venécia sus las rotas del Levant. En 1571, los Venecians furniguèron prèp de la mitat de las naus de la flòta crestian qui desfisèt los Otomans. Èra la batalha de Lepant. Malgrat aquel succés, Venècia contunhava a perdre de terren. Un an aprèp Lepant, deguèt abandonar Chipre e, en 1669, Candia. En 1718, la patz de Passarovitz signa la pèrda de la Morèa que la Republica aviá capitat a conquerir de nòu en 1697.
Lo patriciat de Venise aviá en consequéncia rebastit lo seu fondament economic. L'expleitacion agricòla de la Tèrra Fèrma (seda, ris, cambre, abaliment de fedas) atirèt los capitals fins alara investits dins lo comèrci alunhat.