Ais, formalament Ais de Provença (en francés Aix-en-ProvenceEn nòrma mistralenca Ais o Ais de Prouvènço, en occitan medievau Ais o Aics. Vejatz Domergue Sumien, https://web.archive.org/web/20171107022730/https://opinion.jornalet.com/lenga/blog/2381/lei-noms-dais-de-provenca-de-dacs-e-de-la-vila-dax, e Bertrand de La Torre d'Auvèrnha (lingüista), Diciounàri prouvençau.), es una vila occitana, anciana capitala dau comtat de Provença, capluec dau País d'Ais e d’un territòri de 36 comunas dins la Metropòli d'Ais-Marselha Provença. Segon la definicion de l’INSEE, Ais compausa amb Marselha la primiera aglomeracion d’Occitània. Aparten au plan administratiu, au departament dei Bocas de Ròse (que ne foguèt lo primier capluec), dins la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur. Ais es escaissada l’Atenas dau Miegjorn bòrd qu’es un grand centre d’activitats intellectualas e culturalas en Occitània. Per de rasons istoricas, es tanben escaissada la Nòbla Ciutat dei Còmtes de Provença, la ciutat deis aigas ò encara Cap de justícia.Bertrand de La Torre d'Auvèrnha (lingüista), Diciounàri prouvençau: "Ais de Prouvènço"; "sestian, ano"; "Cap de justiço"; "l’Ateno dóu Miejour"; "la noblo ciéuta di Comte de Prouvènço".
Ais se pronóncia . Per dire a Ais , se ditz tanben correntament as Ais Vejatz tanben Aups e Albi. (en nòrma mistralenca: à-z-Ais).
Lo gentilici es sextian, sextiana.
Toponímia Ais ven dau latin Aquae sextiana (« leis aigas de Sextius »), dau nom dau generau roman que fondèt la ciutat. La fòrma oficials Aix-en-Provence foguèt adoptada en 1932.
Geografia
Geografia fisica
Ais se situa de la vau de Lar entre lo massís de Venturi (a l'èst), de Trevaressa (a l'oèst), de l'Estela (au sud) e de Vitròla (au sud-oèst). Lo còr istoric èra installat a l'entorn d'una fònt gisclant dins un bacin de la vau. L'endrech èra localizat a 15-20 km de la mar Mediterranèa (au sud) e de l'estanh de Bèrra (a l'oèst). Es vesin de Marselha que se tròba a 20 km en direccion de la mar. Leis autrei vilas importantas de Provença son pus alunchadas : 25 km per Selon, 35 km per lo Martegue, 45 km per Manòsca, 60-70 km per Arle, Avinhon e Tolon e 100 km per Niça.
Lo territòri d'Ais a una superficia de 186,08 km², çò qu'es relativament important per una comuna occitana. Lei zònas situadas au nòrd e a l'èst son pus autas en causa de la preséncia de Venturi. L'altitud demenís vèrs l'oèst, mai aumenta tornarmai lòng dei limits èst e sud dau territòri comunau Lei ròcas aflorantas datan principalament de la premiera mitat dau Paleogèn. Son mai que mai formadas de cauquiers e d'argielas. Coma la màger part dau nòrd-èst dei Bocas de Ròse, es somesa a una activitat sismica febla, mai pas inexistenta coma o mostrèt lo tèrratrem de Lambesc en 1909.
Au nivèu idrografic, lo territòri sextian es dominat per Lar e per Tòrsa. Lo premier es un fluvi costier de 83 km que s'escola de l'èst vèrs l'oèst e se gita dins l'estanh de Bèrra. Lo segond es un afluent dau premier. D'una longor de 8 km, s'escola principalament dau nòrd vèrs lo sud e se gita dins Lar au nivèu dei quartiers èst de l'aglomeracion. Lei dos rius an de regims mediterranèus, es a dire que lor debit es generalament feble (3,5 m3/s per Lar a son embocadura). Pasmens, pòdon èsser a l'origina de vengudas deis aigas fòrça violentas.
Istòria
De la Preïstòria a l'oppidum d'Entremont
Lei poblaments preïstorics
Lei poblaments preïstorics d'Ais son mau coneguts. A l'arriba dei Grècs dins la region de Marselha, la Provença actuala èra restada per de pòbles celtoligurs. La data d'installacion dei Ligurs es pas ben coneguda. Lei migracions cèltas comencèron probable entre 900 e 500 avC mai demorèron pauc nombrosas fins a 300 avC(fr) Histoire d'une ville. Aix-en-Provence, Scéren, CRDP de l'académie d'Aix-Marseille, 2008, p. 20..
L'oppidum d'Entremont
thumb|right|Vestigis de l'oppidum d'Entremont
L'oppidum d'Entremont es un oppidum tardiu, probablament fondat entre 180 e 170 avC, que foguèt la capitala dei Sallavis(fr) Patrice Arcelin, « Avant Aquæ Sextiæ, l'oppidum d'Entremont » dins F. Mocci e N. Nin (dir.) Carte archéologique de la Gaule : Aix-en-Provence, pays d'Aix, val de Durance, Académie des inscriptions et belles-lettres, ministère de l'Éducation nationale, ministère de la Recherche, ministère de la Culture et de la Communication, maison des Sciences de l'homme, centre Camille-Jullian, ville d'Aix-en-Provence, communauté du pays d'Aix, 2006, p. 125.. Aqueu pòble, d'origina celtoligura, dominava la region e èra vengut lo centre d'una confederacion compausada de pòbles « vassaus » coma leis AvaticsCertaneis autors contèstan l'existéncia de la confederacion sallavi. Per exemple, es lo cas de Patrick Thollard que pensa que leis autors latins, a l'origina dei descripcions geograficas utilizadas per afiermar l'existéncia de la confederacion, son endecadas d'errors. En particular, fòrça autors aurián confondut lei noms dei pòbles supausats « vassaus » amb de noms d'aglomeracions (La Gaule selon Strabon : du texte à l'archéologie).. Lei rasons aguent permés la formacion d'aquel ensemble politic son mau conegudas mai la pression militara de Massalia sus lei regions interioras de Provença es sovent avançada coma un factor primordiau(fr) Florence Verdin, « Les Salyens : faciès culturels et populations », Documents d'Archéologie Méridionale, 1998, pp. 27-36.. L'aglomeracion se desvolopèt e sa superficia agantèt 3,5 ectaras vèrs 150 avC. Èra protegida per un barri poderós renforçat per de torres.
En 125 avC, Massalia demandèt l'ajuda de Roma per luchar còntra leis incursions celtoliguras. En 123 avC, una armada romana arribèt donc dins la region. Plaçada sota lo comandament dau cònsol Caius Sextius Calvinus, comencèt la somission dei pòbles autoctòns. Aquelei combats s'acabèron per una victòria romana e per la destruccion de plusors vilas fortificadas celtoligurs. Entremont foguèt ansin destruch en 123 avCPasmens, de recèrcas arqueologicas semblan nuançar aqueu racònte tradicionau. D'efiech, la destruccion militara de l'oppidum paréis puslèu se situar entre 110 e 90 avC. Entremont subrevisquèt donc probable a la desfacha sallavi còntra Caius Sextius Calvinus. Plaçada dins l'orbita d'Aquæ Sextiæ, foguèt pauc a pauc abandonada per sa populacion au començament dau sègle I avC (J. Gascou, Inscriptions latines de Narbonnaise, t. 3 : « Aix-en-Provence », éd. CNRS, 1995, p. 24.)..
Lo periòde roman
La fondacion d'Aquae Sextiae
Après sa victòria còntra lei Celtoligurs, lei Romans fondèron de colonias per assegurar lo contraròtle de la region. Segon la tradicion, Aquae Sextiae foguèt ansin la premiera colonia romana dins lo sud-èst de Gàllia. Pasmens, lei circonstàncias de sa creacion son mau conegudasCassiodor ne'n publiquèt un racònte fòrça precís mai son tèxte foguèt escrich au sègle VI apC, siá 700 ans après leis eveniments. Es donc pas considerat coma una fònt fisabla per leis istorians.. En particular, la localizacion precisa dau premier establiment roman es desconeguda. Dins aquò, segon lo geograf grèc Estrabon (vèrs 60 avC - 20 apC), Aquae Sextiae èra una polis, es a dire una vila, e una phoura, es a dire una garnison(fr) Patrice Arcelin, « Avant Aquae Sextiae, l'oppidum d'Entremont », dins F. Mocci, N. Nin (dir.), Carte archéologique de la Gaule : Aix-en-Provence, pays d'Aix, val de Durance, Académie des inscriptions et belles-lettres, ministère de l'Éducation nationale, ministère de la Recherche, ministère de la Culture et de la Communication, maison des Sciences de l'homme, centre Camille-Jullian, ville d'Aix-en-Provence, communauté du pays d'Aix, 2006, p. 173.. La colonia èra donc una vila destinada a susvelhar una region encara pauc pacificada.
En 102 avC, la region foguèt ansin tocada per l'incursion deis Ambrons e dei Teutons en Euròpa Occidentala. Pasmens, lei Romans i mandèron una armada, comandada per Caius Marius. Lo combat decisiu se debanèt au pè de Venturi. S'acabèt per la destruccion deis envaïsseires, çò que permetèt ai Romans d'impausar son autoritat sus lo sud-èst de GàlliaDurant la batalha, lei Romans foguèron ajudats per d'auxiliars ligurs, çò que mòstra l'acceptacion de la dominacion de Roma per aquelei pòbles.. Aquela dominacion romana en Bassa Provença foguèt completada en 49 avC per la presa de Massalia que perdiguèt son independéncia durant la guèrra civila entre Cesar e Pompèu.
Lo desvolopament de la vila
Durant lo sègle I apC, Ais conoguèt un desvolopament important que li permetèt d'aquistar lei caracteristicas d'una vila romana importanta (barri, fòrum, teatre, tèrmas, etc.). La construccion d'un barri, un obratge de prestigi a l'interès limitat durant lo periòde de la pax romana, illustra la fidelitat de la vila a l'emperaire. Lo teatre èra tanben liat ai relacions entre la vila e l'emperaire car aviá un ròtle important dins lo culte de l'emperaire. En parallèl, un important ret d'aquaductes foguèt bastit per alimentar la vila(fr) Histoire d'une ville. Aix-en-Provence, Scéren, CRDP de l'académie d'Aix-Marseille, 2008, p. 34.. Aquò permetèt a Aquae Sextiae de venir la capitala de la província de Narbonesa Segonda.
Lei tèrmas an un ròtle important dins lo patrimòni culturau de la vila. L'existéncia de seis aigas caudas èra coneguda per lei Romans car es mencionada per d'autors coma Tit-Livi, Plini lo Vièlh ò Estrabon. Pasmens, son utilizacion foguèt probable posteriora a aquela deis aigas de Glanum, una autra colonia romana importanta de Provença(fr) Pierre Gros, La France gallo-romaine, Nathan, 1991, p 106.. Uei, au mens tres vestigis de construccions idraulicas sextianas son sospichadas d'èsser de tèrmas anticas. Lo pus ancian se situa a proximitat de la fònt de l'Observança qu'alimenta desenant lei fònts dau Cors Mirabèu. Lei dos autrei se tròban dins la carriera deis EstubasAquelei vestigis son benlèu lei rèstas d'una cistèrna (Jean-Paul Cléberg, Provence antique, t. II, Robert Lafont, 1970, p. 145). e a l'emplaçament dei tèrmas actualas. Dins aquò, l'ensemble d'aquelei vestigis es fòrça reduch.
Lo declin relatiu de la fin dau periòde imperiau
A partir dau sègle III, la populacion d'Aquae Sextiae – que demorèt la capitala de la Narbonesa Segonda – demeniguèt lentament. Aquò marquèt lo començament d'un periòde de declin relatiu que s'obsèrva egalament dins leis autrei vilas romanas de la region. D'ostaus foguèron abandonadas e leis infrastructuras publicas foguèron mens ben entretengudas. En particular, lo ret de conduchs venguèt pauc a pauc inoperant(fr) F. Mocci, N. Nin (dir.), Carte archéologique de la Gaule : Aix-en-Provence, pays d'Aix, val de Durance, Académie des inscriptions et belles-lettres, ministère de l'Éducation nationale, ministère de la Recherche, ministère de la Culture et de la Communication, maison des Sciences de l'homme, centre Camille-Jullian, ville d'Aix-en-Provence, communauté du pays d'Aix, 2006, p. 178.. De monuments e de bastiments abandonats foguèron tanben utilizats coma peiriera(fr) F. Mocci, N. Nin (dir.), Carte archéologique de la Gaule : Aix-en-Provence, pays d'Aix, val de Durance, Académie des inscriptions et belles-lettres, ministère de l'Éducation nationale, ministère de la Recherche, ministère de la Culture et de la Communication, maison des Sciences de l'homme, centre Camille-Jullian, ville d'Aix-en-Provence, communauté du pays d'Aix, 2006, p. 179..
La difusion dau cristianisme