Jheronimus van Aken [ɦijeːˈroːnimʏs fɑn 'aːkə(n)], dich Jeròni Bosch, o Jheronimus Bosch [bɔs] (Den Bosch o ‘s-Hertogenbosch, en neerlandes, (d'ont son pseudonime), vèrs 1450 - agost de 1516), es un pintre neerlandés, del movement primitius flamencs.
Membre de l'Illustra Confrairiá de Nòsta-Dòna, fa partit coma artiste del floron de l'art gotic finissent fantastic quitament se pòt culturalament semblar al mitans dels umanistas, de la pensada d'Erasme e de Thomas More. Lo Jardin dels delicis seriá, coma l'Utopia de More, une vision de çò que lo mond poiriá èsser, s'aviá pas estat gastat pel mal. Rebutant l'idèa d'una "colleccion de devinalhas" de Bosch, Hans Belting se concentra sus la quita practica artistica, ont tornan d'enjòcs novèls: « L'ambivaléncia del lengatge pinctural passa aquí l'enigma del contengut e dobrís a la pintura d'aqueste novèl espaci de libertat ont veniá un art al mèsme reng que la poèsia. »
Biografia vinheta|Una maga, una figura dins un bornat amb al rèire desvestit e de figuras d’enfants (entre 1465 e 1516), dessenh a la pluma e tinta metallogallica, lavat sur papèl (19,2 × 27 ), Viena (Àustria), Albertina (musèu). La biografia de Jeròni Bosch es pas gaire segura, las raras informacions a son subjècte venon de documents relatius a de copias tardièras dels archius de 's-Hertogenboschc o de libres de comptes de l'Illustra Confratias de Nòtra-Dòna, al punt qu loq autors an podut lo descriure s'un còp a l'autre coma pragmatic o visionari, ignorant o erudit, devòt o eretic.. Jheronimus van Aken ven d'una familha de pintres e d'enluminadors. originari d'Aquisgran (Aachen, Aken en neerlandés), que s’instala vèrs 1423 a s-Hertogenboschc, vila de comerci e sèti del govèrn del Brabant Septentrional, lo surnom de Bosch ven del brèu del nom flamand de la vila.. Náis vèrs 1450-14551453 selon Jan Mosmans, invoquant un document, aujourd'hui perdu.. Son paire, Anthonius, installa en 1462 lo talhièr familial dins un ostal situat sul costat èst de la gran plaça e baptizada, en onor de son sant patron, In Sint Thoenis. Es aquí que lo jove Jheronimus se forma, entre la fin de las annadas 1460 e lo començament de las annadas 1470, près de son fraire aïnat Goessen. Associat à son paure entre 1474 e 1476, deparéis enseguida deks documents pendent quatre ans, periòde pendent que auriá podut complir son accomplir un tour de companhonatge, es a dire un viatge destinat a acabar sa formacion..
A son retorn en 1480, Jheronimus trabalha plan segur dins lo talhièr de familha, dirigit per Goessen dempuèi la mòrt d'Anthonius vèrs 1478. Après son maridatge en 1478 amb una rica aristocrata, Aleid van de Meervenne, que lo balha un benaise finacièr e un estatut socia auçat, crompa l'ostal In den Salvator, situada al nòrd de la gran plaça. En 1486, dintra coma « membre notable » dins la confrairiá Nòtra-Dòna.. Respectuós dels usatges, l'artista participa als « taulejada dels cisnesLo cisne existís dins lo contèxte sa vila natala de Bosch, mas tanben a la cort dels ducs de Borgonha coma plat de fèsta. » e esita pas a recébre a çò d'el los membres de la confraria, nosent atal de ligams amb de mai nauts notables de la region. S'agís d'una associacion religiosa consacrada al cult de la Verge, que ne ven lo pintre abitual. vinheta|Lo Pòrtament de Crotz, detalh (1510-1535), òli sus fusta (76,7 × 83,5 cm), musèu de las bèlas arts de Gand. Pren lo pas al sen del talhièr de familha, qu'acaba per dirigir après la mòrt de Goessen en 1497. Respond alara a une demanda creissenta e pren de collaborators, documentats en 1503-1504, e d'entre que figuran sos nebots, Johannes (1470-1537) e Anthonis (1478-1516).
En setembre de 1504, lo goveranire dels ancians Païses Basses, Felip I de Castelha, filh de Maximilian d'Absborg, que la cort es installada a Brussèlas, balha a « Jheronimus van aeken dit bosch paintre dem[eurant] au boisleduc la somme de trente-six livres » per « ung grand tableau de paincture de neuf pietz de hault et unze pietz de long ou doit estre le jugement de dieu assavoir paradis et infer ». S'agís del primièr document ont lo pintre es designa pel nom de « Bosch », e pren un vam internacional.
Demorat a ‘s-Hertogenbosch, lo pintre trabalha alara que siá per la clientèla locala o la cort de Brusèlas. Morís sens descendéncia en agost de 1516, benlèu de la pèsta que benlèu ne morís tanben son nebot Anthonis. Sul registre del decès, a costat de son nom es mencionat insignis pictor (« pintre celèbre »). L'ainat d'Anthonis, Johannes, pren alara, sens pas cap de dobte, lo cap de talhièr familial, alara que Gielis Panhedel complèta, en 1522-1523, las tampas de Jeròni Bosch pel retaule de la confraria de Nòstra-Dòna de la glèisa Sant Joan. alt=|vinheta|Hendrik Hondius, Jheronimus Bosch, aigafòrta extracha de Domenicus Lampsonius, Pictorum aliquot celebrium præcipué Germaniæ Inferioris effigies, La Aia (1610). En Espanha, Felip II crompa lo 16 de genièr de 1570 cins de sas pinturas amb lo triptic del Carri de fen e La Cura de la folia. Un viu interés per òbra demora fins al sègle XVI, benlèu favorizada per un ressarrament dels ligams amb los Païses Basses. Son òbra se mescla amb aquesta dels d'imitators e cal esperat la fin del sègle XIX per que d'expèrts o istorians d'art coma Justi, Baldass, Friedländer, Tolnay e Combe començan de desmesclar la produccion de Bosch de las multiplas imitacions que se'n èra fachas.
Jeròni Bosch a Venècia vinheta|Visions de l'al delà: L'Ascension dels elegits. Las tres solas òbras de Jeròni Bosch presentas en Itàlia se trapan a Venècia, ont lo pintre auriá podut demorar entre 1499 e 1502. S'agís del Triptic de santa Liberata o santa Wilgeforte (v. 1495-1505), del Triptic dels sants ermitas (id.) de la Gallariá dell'Accademia de Venècia, e dels quatre panèls dichs de las Visions de l'al delà (v. 1505-1515), que son sens dobte las partidas lateralas d'un triptic o d'un poliptic que la partida centrala es perduda. Los quatre panèls representan lo paradís terrèstre, la pujada de las almas cap a l'empirèuDivina Comèdia, « Lo Paradís ». A la fin del percors, los apòstols del Crist interrogan Dante, que respond justament a lors questions, e passa al desen cèl o empirèu., la casuda dels damnats e l'infèrn. Al contrari de las doas autras òbras, aquesta darrièr ensemble es pas signat.
Un testimonhatge istoric important, La NotiziaNotizie del disegno d'opere, écrites de façon sporadique entre 1521 et 1543. de Marcantonio Michiel, conta, en 1521, que las Visions de l'al delà ornan lo palais Grimani, demora veniciana del cardenal Domenico Grimani (1461-1523), filh del dòga Antonio Grimani e colleccinaire rafinat, passionat ear la pintura nordica. Quitament s'i a pas pròva documentària, los dos triptics poirián aver, eles tanben, apartengut a sa collection. A la mòrt del cardinal Grimani, sas òbras, legadas a la republica de Venècia, acaban dins las colleccions del palais dels Dògas.
Allegorias moralas vinheta|Un membre de l'Illustre Confrairiá de Nòstra-Dòna. Sant Joan l'Evangelista a Patmos (Bosch) (vèrs 1489), òli sus panèl de casse (63 × 43,3 cm), Gemäldegalerie (Berlin) Sèm dins lo ducat de Brabant, en Brabant-Septentrional, dins la vila alara rica de 's-Hertogenbosch, a la fin del sègle XV. Hieronymus Bosch es un pintre reputat, pro per qu'en 1504, Felip I de Castelha, filh de l'emperaire Maximilian, li fa comenda d'un grand Jutjament darrièr (ara perdut); lo peintre es un ciuadan a l'abric de tot de touta sospiècha.
Membre de la confrairiá de Nòstra-DònaLes frères jurés se réunissaient dans la chapelle de l'église Saint-Jean , vodada, coma son nom l'indica, a la celebracion del culte marial, Jeròni Bosch es un clèrgue, conéis lo latin, ten una cèrta cultura e gausís d'una perfiècha respectabilitat; es donc irreprochable al vejaire de las practicas e de la morala religiosas. Es benlèu un adèpte d'aquesta devotio moderna que s'impausa als Païses-Basses, repausant sus una pietat mens dogmatica, mens afectiva, demandant del fidèl un engatjament veritablament personal, prigond e sincèr, fondat sus la preguièra e la meditacion.
Aqueste climat de religiositat aumentada se rebat dins l'òbra de Bosch, banhat de nocion de pecat, traversat de visions exaltadas. Se pòt avançar que jamai la culpabilitat crestiana pareguèt tant a abissala que pel pintre de l'Infèrn, réputat encara viu d'èsser un « faseire de diables ».
D'un biais general, son òbra (brèu corpus reductible a un quarentenat d'elements, que pauc an l'atribucion segura) es lo bebat d'aquesta concepcion d'un mond irremadiablament roïnats pel pecat, l'original d'en primièr, puèi aqueste, quotidian, avid de possessions terrèstras e de plasers carnels. Es l'òbra d'un moralista crestian, qu'afortís sas visions pessimistas amb una severitat n'avent d'egale que sa veta imaginativa.
Estil Es dins sas lecturas e dins l’atmosfèra d’eretgia e del misticisme regnant a son epòca que Bosch qu'una inspiracion novèla, que li fa daissar l’iconografia tradicionala dels començament per s’orientar cap a d'òbras « sacrilèguas » ont lo religiós se confronta al pecat e a la damnacion.
L’infèrn se mescla al paradís, e lo satiric a la morala. S'i vei sa preoccupacion per l’umanitat gastada a l'infèrn eternal (triptic del Carri de fen, v. 1500, musèu del Prado, Madrid) per aver virat l'esquina a la lei divina. L’obsession del pecat s’illustra dons Los Set Pecats capitals (1475-1480, musèu del Prado, Madrid), La Nau dels fòls (1490-1500, Lovre, París), lo triptic Lo Jardin dels delicis, 1503-1504 (musèu del Prado, Madrid), allegoria fantastica complèxa, composicion de personatges e d’animals ibrids, comportant fòrça referéncias a l’alquimia. vinheta|Detalh del triptic de La Temptacion de sant Antòni (vèrs 1501), òli sus fusta (131,5 × 119 cm), Museu Nacional de Arte Antiga de Lisbona. Lo viatge de Bosch a Venècia, al començament del sègle XVI, dona una dimecion novèla a sa creativitat, se remarca mai d’espaci e de païsatges dins Sant Joan a Patmos (1504-1505, Berlin, Gemäldegalerie), Sant Jeròni en preguièra (v. 1505, Gand, musèu de las Bèlas Arts) o La Temptacion de sant Antòni (1501, Museu Nacional de Arte Antiga de Lisbona), òbras que mòstra l’exemple de la vida dels sants coma unica via de salut.
Vèrs 1510 aparéis una novèla evolucion amb sos quabres « de mièjafiguras », representacions de personatges de mièjacòrs, plaçat al primièr plan (Lo Coronament d’espinas, 1510, Madrid Escorial).
Son estil es caracterizat per de personatges caricaturals eissits dels bestiaris de l'Edat Mejana meses en scèna dins de diablarias. Jeròni Bosch es l'inventor d'un estil utilizat per fòrça artistas, coma Pieter Brueghel lo Vièlh, que foguèt lo grand eritièr artistic, al mens dins lo domèni de l'inspiracion diabolica (se li deu l'invencion d'una figura novèla: la maga)Près d'aquestes incunables, una exposition organizada a Bruges amassa unas , https://web.archive.org/web/20160530115942/https://bezoekers.brugge.be/fr/sint-janshospitaal-hopital-saint-jean] « Les Sorcières de Bruegel », du 25 janvier au 26 juin 2016.. Es reconegut pels surrealistas del sègle XX coma mèstre de lor art pendent longtemps.
L'analisi mai prigonda e influenta, mas tanben mai contestada de son univèrs fantasmagoric, es l'òbra de l'istorian de l'art alemand, Wilhelm Fraenger.
Jeròni Bosch e sos imitators vinheta|Pieter van Der Heyden (gravaire), Paciéncia (1557), estampa segon Pieter Brueghel lo Vièlh, editada per Jeròni Cock (33,9 × 43,5 cm), Rijksmuseum Amsterdam. Dins lo sègle XVI, lo vam de las invencions de Bosch aumenta e lèu pareis un mond que fa relai sos imitators. Se l'art d'aquestes darrièrs es pas sempre a la nautor d'aqueste del mèstre, dels pintres coma Pieter Brueghel lo Vièlh desplegan una extraordinària feconditatFrédéric Elsig, La Naissance d'un répertoire, p. 64, , université de Genève, enseignant et chercheur..