Efès (en turc: Efes ; en grec ancian : / ; en latin : Ephesus ; en itit : 𒀀𒉺𒊭 / Apaša) es una de la mai ancianas e importantas citutats grègas d'Asia menora, la primièra d'Ionia.
Quitament se los rèstes sián situats gaireben a set quilomètres a l'interior de las tèrras, près de las vilas de Selçuk e Kuşadası dins l'Oèst de l'actuala Turquia, Efès èra dins l'Antiquitat, e encara a l'epòca bizantina, un dels pòrts mai actius de la mar Egèa; es situat près de la boca del grand fluvi anatolian Caïstros (ara Küçük Menderes).
L’Artemision, lo grand sanctuari dedicat a Artèmis, la divesa tutelària de la ciutat, qu’èra una de las Set Meravilhas del mond e que balhava a Efès fòrça de sa celebritat, èra tanben a l'origina situat sus la broa. Es l'òbra combinada dels sediments correjat pel Caïstros, dels cambiments climatics, e benlèu d'accidents sismics, qu’explica lo desplaçament progressiu de la còsta cap a l'Oèst, e l'ensablament subsequent dels pòrts de la vila, preludi de lor abandon. alt=Topographie historique d'Éphèse|vinheta|Topografia istorica d'Efès.
Situacion geografica alt=Ensablement de l'embouchure du Caystre et déplacement progressif du port d'Éphèse depuis l'Antiquité jusqu'à l'époque ottomane.|vinheta|Ensablament de la boca del Caïstros e deslaçament del pòrt d'efès dempuèi l'Antiquitat fins a l'epòca otomana. En blau los pòrts (Tanben aquestes que son pas pus en activitat), en roge e gris l'espaci urbanizat (zònas) e lo barri (trach) ocupats o abandonats respectivament. Efès es situada sul litoral oèst de l'Asia Menora, la Turquia actuala, al còr d’Ionia, al nòrd es de l’illa de Samos ; ocupa lo fons d’una de las nombrosas baias de la còsta de l'Asia Menora, tancada al sud pel cap Trogilion o cap Mical, e s’acabant al nòrd peninsula d’Eritrèas. Se situa près de la boca del Caïstros, fluvi très encaissat dins una val enrodada Pels massisses montanhoses del Tmolos al nòrd, de Mesogèu al sud. A l’interior de las tèrras, la val del Caïstros constituís un via de comunicacion naturala. E diferentas depressions geologicas ofrisson de punts de passatges cap al rèire país. Fòrça rotas ligan Efès a sas vesinas Magnesia del Meandre, Claros e SardesD. H. French, « Pre – and early – Roman roads of Asia Minor. A Hellenistic Stadion-stone from Ephesus », Arkeoloji Dergisi V, 1997, 189 – 196..
La vila d’Efès es plan marcada per aqueste relèu a l’encòp constrenhent e impausant amb d’alentorns plan accidentats, que s'organizan a l’entorn de tres puèges: lo màger es lo mont Panayır Dağ, l'antic Peion, o Cheiletôn pels Bizantins. D'autres noms sont encore attestés dans la littérature antique et médiévale., e que figura sus de monedas efesianas, un puèg massís dominat per tres sucs que l'altitud varia entre 105 e . Pòt absorbar sens domatge las pluèjas mai violentas, a causa de sas crebassas e sos barrancs, que constitussion tanben un atot defensiu en cas de conflicte. Mas aquestas depressions geologicas son un obstacle quand s’agís de menar l’aiga fins al còr de la ciutat. Una val estrecha separa aqueste puèg d'una montanheta al sud, lo Bülbüldağ, l'antic Lepre Akte o Preion, que s'espandís près de quatre quilomètres cap a l'èst e l'oèst, e culmina a près de . Lo darrièr puèg, al nòrd del Peion, es aquesta d'Ayasoluk, l'Elibaton dels Bizantins, que lo nom ancian es desconegut; es de nautor modèsta, d’onchanta e set mètres, e sa largor de cinc cents mètres, provesissent un site defensiu de tria, malgrat l'abséncia de font.
Foguèt un pòrt important dins l'Antiquitat, - una descripcion d'Efès facha per Plini l'Ancian indica que « la mar aviá l'abitud de pujar fins al temple de Diana » - mas l'ensemble de la zona s'ensablèt pauc a pauc, e la vila se trapa ara a près de set quilomètres de la còsta egèa. En efièch, lo Caïstros desembocava a l'origina dins un gòlf que las broas tocavan los tres puèges d’Efès. Pendent lo periòde olocèn, lo nivèl de la mar s'auçava de mia de , çò qui limitava lo transpòrt dels sediments del Caïstros cap al larg; se pausavan dins la baia que colomava pauc a pauc. Al començament del primièr milenari AbC, lo nivèl de la mar èra encora dos mètres sota lo nivèl actuel, e la boca del Caïstros dins lo gòlf d'Efès èra alara situat a mai de de son luòc actual, a unes al nòrd d'AyasolukScherrer , 58.. Pendent lo sègle VIII AbC, la còsta sud del gòlf d'Efès aviá avançat cap al tèrme nòrd de la val d'Arvalya, al nòrd del Bülbüldağ, per formar una baia pichona pròche del Panayır Dağ, davant lo luòc ocupat mai tard pel teatre. La limita nòrd d’aquesta baia èra constituida d'una estrecha peninsula, que poiriá èsser lo cap Tracheia mencionat per EstrabonStrabon, 14.1.3. dins sa localizacion del vialtge de SmyrnaScherrer , 59.. A l’èst del cap se dobrissiá una autra baia, correspondent al pòrt de Koressos. Las doas baias foguèron colomadas a la fin de l'epòca ellenistica pels sediments correjats pel Caïstros, e tanben per dos rius secondaris, lo Selinus e lo MarnasScherrer , 61., çò que menara lo restabliment de la vila sota Lisimac e l’adobament d'un pòrt novèl. Lo problèma contunhèt a se pausar tot lo long de l'istòria de la vila: ne resulta una migracion de las infrastructuras portuàrias cap a de sites a l'oèst, sempre mai alunhat del nuclèu urban primièr. La tèrras pauc a pauc ganhadas sus la mar venon paluns: pausèron donc un problèma de salubritat e demandava d’òbras d’assecament sens que serián pas utilizables.
La region d’Efès beneficia d’un climat agradable, de tipe mediterranèu, que, conjugat a las oportunitats ofèrtas pel relèu, presenta fòrça avantatges. Atal, a causa de sa fertilitat renovelada de contunh, la larga val del Caïstros es un luòc ideal per la cultura de las cerealas, e per l’elevatge dels cavals. Tanben, los nombroses plan qu’enròdan la ciutat son plan adaptats per l’elevatge ovin. Enfin, los puèges ofrisson lors penjals doces a la cultura dels arbres fruchièrs e dels olivièrs.
L’Antiquitat Nauta
De la Preïstòria a l'epòca arcaïca alt=Tétradrachme d'Éphèse|vinheta|Tetradracme de la ciutat d'Efès. Data : c. 380-370 AC. Nom de talhièr/vila: Ionia, Efès Descripcion cara: Abelha vista del dessús; granatina circulària perlada. Descripcion revèrs: davant de cèrvi a dreche, de genolh, virant lo cap a esquèrra; Dins lo camp a esquèrra, un palmièr. L'ocupacion de la region d'Efès ven del milenari V. AbC, coma lo mòstra diferentas descobèrtas arqueologicas (fragments de ceramica e d'obsidiana) fachas al sud de la Pòrta de MagnèsiaScherrer , 14.. De sites del Neolitic foguèron identificats a Çukuriçi HöyükRésumé des fouilles autrichiennes de 2007. e a Arvalya HöyükStrabon, 14.1.3.. Lo primièr establiment uman important s’encontrava pasmens suls penjals nòrd-èst del puèg d'Ayasoluk: es datat per la preséncia de ceramica de la fin de l'edat del bronze. Al sègle XVI AbC, s'encontava uan basa d'epòca miceniana, que demora una tomba datada per la preséncia de ceramica de l'epòca Elladica Recent III A2, e una paret de grands blòts rectangulars. S’identifica sovent lo site amb Apasa, la darrièra capitala del reialme d'Arzawa, mencionada dins las fonts ititas del règne de Mursili IIS. Heinhold-Krahmer, Arzawa : Untersuchungen zu seiner Geschichte nach den hethitischen Quellen, Heidelberg, 1977, 93 sq.: lo nom grèc Ephesos seriá la forma ellenizada d’aqueste toponim, mas l’ipotèsi demora controversiada.
La tradicion grèga atribuís la fondacion d'Efès a AndroclosI. v. Ephesos 501 et 501a ; voir aussi (VII, 2, 8) et (XIV, 1, 3) qui est très souvent représenté sur les monnaies de l’époque impériale, à pied ou à cheval, avec un épieu, et combattant un sanglier. Une journée de fête lui est dédiée., un dels filhs del rei Codros. Coma aquesta dels autres establiments Ionians, la colonizacion d'Efès ven del sègle X. Lo site èra alara ocupada pels Lelèges e los CariansPausanias (VII, 2, 8). e los colons se confrontan al cult de la divesa maire Cibèla, culte alara dominant dins la majora partida de l’Anatolia. Per se conciliar las populacions autoctònas, los Grècs optèron per una politica de sincretisme en fusionant los cultes d’Artèmis e de CibèlaR. Lesser, « The Nature of Artemis Ephesia », The McGill Journal of Classical Studies, 4 (2005-2006), 43-54 ici 44-45..
Lo primièr establiment fortificat se trapa a unes 1 200 mètres a l’oèst de l’Artemision, al pòrt de Koressos. Aqueste emplaçament primitiu es uèi situat sota lo sòl palundenc que remplacèt la laguna primièra. Aquesta aglomeracion d’origina sembla aver estat plan fortificada. Un còp la comunautat establida, la ciutat foguèt governada per de reis: la monarquia èra un mòde de govèrn espandit dins lo bacin mediterranèu. Entre lo sèger X e lo començament del VII AbC, la monarquia foguèt remplaçada per una oligarquia aristocratica, que a son torn foguèt remplaçada per de tirans. alt=Statère d'électrum du |esquèrra|vinheta|Estatèr d'electrum, Ionia, vèrs 600-580 AbC Vèrs 675, la ciutat venguèt dins las mans dels Cimmerians, un pòble scit venent de l’estèpa de l’Orient Mejan, que destrusís lo tot primièr altar dedicat a Artèmis, pendent la presa de la vila. Aquesta destruccion foguèt la conesquéncia de la resistança dels Efesians, que, amb laFrigia del rei Midas, foguèron un dels rares pòbles a s’opausar a aquesta conquista.
Es a aquesta epòca, a la mitat del sègle VII, qu'apareguèron las primièras monedas publicas e taxasG. Manganaro, Epigraphica, 36 (1974, paru en 1975), 55–57 : « SGDI, IV 4, 49 (DGE, 707) e il bimetallismo monetale di Creso » (reprend l’étude d’une lamelle d’argent trouvée en 1904 à l’Artémision).. Amb lo vam de l'activitat portuària e comerciala, de las taxas portuàrias foguèron realizadas al començament del sègle VI. La ciutat s'enriquís sempre mai e, en 570, quand los Samians se dotèron d’un temple monumental, los Efesians podavan pas suportar de la poténcia e l’esplendor de lor ciutat siá passada. Decidiguèron donc de far bastir un temple mai grandiosa encara, e, per çò far, esitèron pas a far venir d’arquitèctes de Crète.
La ciutat ven a aquesta epòca un verai fogal cultural. Fòrça escòlas foguèron creadas: medecina, retorica, filosofia, etc. Aquesta profusion culturala faguèt d’Efès un centre intellectual e artistic de tria dins lo mond mediterranèu. Aquò se realiza per un agrandiment de la ciutat a l’èst, cap a l’Artémision. Aqueste espandiment es lo fach de la construccion fòrça bastits publics coma lo gimnás e l’estadi: aquestes èran en periferia de la ciutat, que lo còr èra ocupat per de demoranças. alt=Vases à figures rouges représentant le roi Crésus|vinheta|Lo rei lidian Cresus sul lenhièr, anfòra atic de figuras rojas pencha per Mison, vèrs 500-490 AbC., Lovre Vèrs 561, la vila passa jol contraròtle de la Lidia e de son rei Cresus. Finància la construccion des coloman pendent de l'edificacion del temple (I, 92).. Sota sa dominacion, los Efesians foguèron constrents d’abandonar lor establiment al Koressos e de s’establir a l’entorn de l’Artemision. Cresus volgava en efièch aflaquir lo potencial defensiu de la ciutat. Aqueste desplaçament resulta tanben de la necessitat vitala per la ciutat, menada a l’asfixia per l’aument rapid de sa populacion, de trobar d’espacis per se desvelopar.