La Tresena Republica (III Republica) es lo periòde de l'istòria de França que cuerbe leis eveniments anant dau reversament dau Segond Empèri lo 4 de setembre de 1870 a la mesa en plaça dau regime de Vichèi lo 10 de julhet de 1940. Durant aqueu periòde, leis institucions francesas foguèron regidas per un ensemble de lèis constitucionalas, adoptadas en 1875, que definissián un regime parlamentari dominat per l'Assemblada Nacionala. La Tresena Republica marca la fin de l'instabilitat cronica deis institucions francesas despuei la Revolucion Francesa. Aquela estabilitat permetèt tanben d'amaisar lei tensions socialas e economicas au sen dau país. Pasmens, es pas una epòca unifòrma. Son istòria, pontuada de crisis grèvas, pòu èsser devesida en tres partidas principalas : un periòde d'installacion de 1870 a 1879, un periòde de succès e de trionfe de 1879 a 1919 e un periòde de dificultats de 1919 a 1940.
De la desfacha de 1870 a la victòria de 1918
L'installacion de la Republica
L'afondrament dau Segond Empèri
thumb|right|Dessenh dau rescòntre entre Napoleon III e Otto von Bismarck lo 2 de setembre de 1870 après la captura de l'emperaireIllustracion eissit d'un obratge biografic alemand sus Bismarck (Bismarck. Des eisernen Kanzlers Leben in annähernd 200 seltenen Bildern nebst einer Einführung) publicat en 1915..
Declarada lo 19 de julhet de 1870, la Guèrra Francoprussiana veguèt la desfacha rapida deis armadas dau Segond Empèri còntra una armada prussiana pus nombrosa e mielhs comandada. Lo 2 de setembre, Napoleon III foguèt capturat amb mai de a Sedan. A l'anóncia de la desfacha, dos jorns pus tard, lei Parisencs si revoutèron e proclamèron la Republica. Pasmens, quauquei mes avans la guèrra, l'emperaire èra plebiscitat per lei Francés. En particular, sa reforma destinada a crear un Empèri pus liberau èra estada sostenguda per 82 % dei votants. Mai lo sosten principau de l'Empèri èra lo monde rurau, favorable a una democratizacion limitada e interessat per la sauvagàrdia deis avantatges materiaus obtenguts dins leis ans 1850-1860.
Dins aquò, dos movements d'oposicion avián perdurat dins l'Empèri. Lei monarquistas èra partisans d'una segonda restauracion de la monarquia, mai èran devesits entre leis orleanistas, partisans dau còmte de París, felen de Loís-Felipe I, e lei legitimistas, partisans dau còmte de Chambord, felen de Carles X. Leis orleanistas acceptavan lei principis de la filosofia dei Lutz e l'eiretatge politic de 1789 (liberalisme politic e economic, parlamentarisme, catolicisme mai pas clericalisme...) e èran ostils a la Terror e au socialisme. Lei legitimistas èran en favor de la restauracion de la societat de l'Ancian Regime, còntra lo liberalisme e favorables a la Glèisa Catolica. Lo segond movement d'oposicion èra constituït per lei republicans qu'èran devesits en tres tendàncias principalas : lei moderats capables de negociar amb l'Empèri (Émile Ollivier, Jules Favre), lei radicaus ostils a l'Empèri e desirós de reformas politicas e socialas prefondas (Léon Gambetta, Jules Ferry, Jules Grévy) e lei revolucionaris inspirats per leis ideaus de la Revolucion e de còps per lo socialisme (Blanqui, Eugène Varlin). Lei republicans èran ben implantats dins lei vilas importantas, mai febles dins lei campanhas.
En 1870, après son afondrament, lo Segond Empèri laissa un eiretatge politic ambigü. Si lo regime èra incontestablament una dictatura (despotisme, candidaturas oficialas, plebicistes, suspension dei libertats elementàrias, susvelhança policiera...), èra en realitat pauc repressiu en comparason deis autrei regimes europèus dau periòde. De mai, a inscrich lo sufragi universau dins la practica politica francesaPer veire lo ròtle dau Segond Empèri dins l'adopcion dau sufragi universau per la populacion e la classa politica francesas : Alain Garrigou, Histoire sociale du suffrage universel en France (1848-2000), Points, 2002, 370 p..
La proclamacion de la Republica
thumb|right|Retrach oficiau d'Adolphe Thiers en 1871.
La proclamacion de la Republica, lo 4 de setembre de 1870, foguèt mai que mai un eveniment parisenc que s'impausèt au rèsta dau país en causa de la guèrra. Leis eleccions de 1869 avián mostrat la fòrça dei republicans dins la capitala : totei lei deputats de París èra republicans franc d'Adolphe Thiers, un orleanista fòrça ostile a l'Empèri. La formacion d'un « Govèrn de Defensa Nacionala » unicament compausats de republicans (Gambetta, Ferry, Favre) suscitèt pas d'oposicion. Gambetta, favorable a la guèrra a outrança còntra lei Prussians, ne'n foguèt la figura principala. S'escapèt en balon de la capitala e organizèt d'armadas de secors a partir dei regions encara contrarotladas per lei Francés. Dins aquò, aqueleis armadas, mau organizadas e comandadas, foguèron pauc a cha pauc batudas. Puei, lo 28 de genier de 1871, París, assetjada per lei Prussians despuei lo 20 de setembre, signèt un armistici per negociar la fin de la guèrra.
Refugiat a Bordèu, lo govèrn de Defensa Nacionala inicièt lei discussions, mai si turtèt au refús dau cancelier Bismarck de negociar amb un govèrn provisòri. Lo 8 de febrier de 1871, d'eleccions legislativas foguèron donc organizadas. Lei monarquistas, considerats coma lo camp de la patz, ne'n foguèron lei venceires principaus amb 400 elegits sus 675 sètis. Adolphe Thiers foguèt designat « cap dau poder executiu » per discutir dei clausas de la patz. Èra sostengut per leis orleanistas e lei moderats. La patz foguèt signada lo 10 de mai a Francfòrt e sei condicions èran relativament duras : pèrda de l'Alsàcia-Lorena, pagament d'una indemnitat de guèrra de 5 miliards de francs aur e ocupacion d'una partida dau territòri francés fins au pagament definitiu d'aquela indemnitat.
Aquelei condicions desastrosas indignèron la populacion parisenca que deguèt, en mai d'aquò, acceptar l'intrada dei Prussians dins la vila. Lo 18 de març, la temptativa de l'armada de sasir lei canons de la Gàrdia Nacionala entraïnèt una insureccion. Rapidament dirigit per lei revolucionaris e lei socialistas, lo movement organizèt l'eleccion d'una Comuna inspirada per lo modèl de 1792. Pasmens, lei divisions intèrnes afebliguèron lèu leis insurgents. Après un mes d'escaramochas, lei tropas dau govèrn de Thiers, basat a Versalhas, intrèron dins la capitala. Dicha Setmana Saunosa, la repression durèt dau 21 au 28 de mai de 1871. S'acabèt per la mòrt de personas. presoniers foguèron tanben desportats en Argeria e en Nòva Caledònia.
La question deis institucions
thumb|Retrach oficiau de Patrice de Mac-Mahon.
Après la fin de Comuna de París, la question deis institucions demorèt pausada. Mentre que Thiers èra concentrat sus lo pagament de l'indemnitat de guèrra deguda ais Alemands e sus l'evacuacion dei territòris ocupats, d'eleccions parcialas largament ganhadas per lei republicas (99 elegits sus 114 sètis) mostrèron l'afebliment e lei divisions dei monarquistas. En novembre de 1872, Thiers e una partida deis orleanistas si ralièron a l'idèa d'una republica conservatritz. Pasmens, aquò entraïnèt lo reversament dau govèrn per una union dei drechas lo 24 de mai de 1873. L'Assemblada elegissèt alora lo manescau de Mac-Mahon, un legitimista, que fisèt au duc de Broglie la direccion d'un govèrn « d'òrdre morau ».
L'òrdre morau aviá per objectiu de restablir la monarquia. Per aquò, un acòrdi foguèt trobat entre lei doas tendàncias : lo còmte de París reconoissèt lo còmte de Chambord coma representant unic dau principi monarquic e, en retorn, aqueu darrier, sensa enfant, reconoissiá lo còmte de París coma son eiretier legitime. Amb lo sosten de l'armada, dei captaus e de la Glèisa, lei jornaus republicans foguèron susvelhats e de foncionaris sospichats de republicanisme foguèron revocats. Una atmosfèra de religiositat s'installèt au sen de l'elèit monarquic (inauguracion de la basilica de Montmartre, organizacion de romavatges...). Pasmens, l'intransigéncia dau còmte de Chambord en favor dau drapèu blanc entraïnèt la revirada dau projècte.
Per mainatjar l'avenidor, lei monarquistas fixèron la durada dau mandat de Mac-Mahon a sèt ans, mai posquèron pas arrestar la multiplicacion dei succès republicans e bonapartistas ais eleccions parcialas. Aquò accelerèt lo raliment deis orleanistas ai moderats. Lo 30 de genier de 1875, foguèt ansin adoptat l'emendament Wallon, amb solament una votz d'avança, que fixèt lei condicions d'eleccion dau president de la Republica. La forma republicana aquistada, d'autrei lèis constitucionalas precisèron l'estatut dau Senat (24 de febrier), l'organizacion dei poders publics (25 de febrier) e lei relacions entre lei poders publics (16 de julhet). Forman un ensemble qu'es generalament dich « constitucion de 1875 ». Instituïssèron un regime parlamentari bicamerau organizat a l'entorn d'una Chambra dei deputats elegit au sufragi universau dirècte per quatre ans e d'un Senat elegit per un collègi electorau privilegiant lei captaus ruraus. Lei doas chambras avián l'iniciativa dei lèis e elegissián lo president de la Republica. Aqueu darrier aviá de poders largs (dissolucion de la Chambra dei deputats, nominacion dau president dau Conseu, iniciativa dei lèis, caps dei fòrças armadas...). Aqueleis institucions illustran lo compromés entre lei moderats (forma republicana, poders de la Chambra dei deputats) e leis orleanistas (ròtle de monarca constitucionau dau president, natura conservatritz dau Senat).
La crisi de 1877
thumb|right|Caricatura de Mac-Mahon e de Gambetta après la segonda victòria legislativa dei republicans en 1877.
En 1876, leis eleccions generalas donèron de resultats contradictòris. Lei monarquistas sauvèron just just sa majoritat au Senat (151 sètis còntra 149) e lei republicans ganhèron largament la majoritat a la Chambra (360 sètis còntra 160). Aquò entraïnèt lèu un conflicte entre la presidéncia monarquista, lo Senat conservator e la Chambra republicana. Mac-Mahon prenguèt l'iniciativa de la crisi. Lo 16 de mai de 1877, constrenhèt Jules Simon, lo cap dau govèrn, a la demission e lo remplacèt per de Broglie, tornarmai encargat de dirigir un govèrn d'òrdre morau.
Aquò entraïnèt un conflicte sus l'interpretacion dei poders dau president de la Republica. Per Mac-Mahon, èra un dirigent elegit, responsable davant lo país, e non un arbitre neutre. Lo govèrn deviá donc seguir sei vistas e obtenir sa fisança. Per lei republicans, la tradicion democratica fisava lo poder a la Chambra dei deputats qu'èra l'organe representatiu dau pòble. Quand lei deputats refusèron de votar la fisança au govèrn de Broglie, Mac-Mahon prononcièt la dissolucion de la Chambra (25 de junh). En despiech dei pressions exercidas per l'administracion e la Glèisa, lei republicans tornèron ganhar leis eleccions (323 sètis còntra 208). En decembre, Mac-Mahon foguèt alora obligat d'acceptar l'interpretacion republicana de la constitucion. Nomèt un republican moderat, Jules Dufaure, cap dau govèrn e demissionèt en 1879 après d'autrei tensions. Son successor, Jules Grévy, renoncièt volontàriament a sei prerogativas constitucionalas. Aquò confiermèt la natura ultraparlamentària de la III Republica. Lo president dau Conseu venguèt la personalitat centrala dau govèrn e lo ròtle dau president si limitèt mai que mai a sa nominacion.
La Republica oportunista
L'afebliment dei monarquistas e la division dei republicans
A partir de 1879, lei monarquistas e lei bonapartistas foguèron afeblits per la disparicion dau Prince imperiau (1879), dau còmte de Chambord (1883) e per la persisténcia de sei divisions intèrnas. Perdèron ansin pauc a cha pauc son influéncia politica. En revènge, gardèron de posicions importantas dins l'administracion, dins l'armada, dins la Glèisa e, pus generalament, dins l'elèit.