La Convencion de salvagarda dels drechs de l'Òme e de las libertats fondamentalas, comunament dicha Convencion europèa dels drechs de l'Òme o Concencion europèa dels drechs unans (CEDU) es un tractat internacional signat pels Estats membres del Conselh de l'Euròpa lo 4 de novembre de 1950 e dintrat en vigor lo 3 de sepembre de 1953.
Son objectiu es de protegir los drechs de l’Òme e las libertats fondamentalas permetent un contraròtle judiciari del respècte d’aquestres drechs individuals. La Convencion se referís a la Declaracion universala dels drechs de l'Òme, proclamada per l'Assemblada generala de las Nacions uniadas lo 10 de decembre de 1948. Lo respècte de las obligacions pels Estats partidas de la CEDU es contraròtlada dins l’encastre d’una procedura de planh individuala e etatic.
Per permetre aqueste contraròtle del respècte efectiu dels drech de l'Òme, la Convencion instituiguèt lo Comitat dels ministres del Conselh de l'Euròpa, e subretot la Cort europèa dels drechs umans. Aquesta, se costituís en 1959 e ten sesilha a Estrasborg, es encargada de vigilar al respècte de la Convencion pels Estats signataris: tota persona s'estimant victima d'una violacion de la Convencion pòt la sasir per recebre una indemnizacion, del moment que son Estat de demorança lo li permeta, en conformintat a l'article 56. La França, que la Cort se situa sus son territòri ratifiquèt la Convencion sonque lo 3 de mai de 1974 (jos la presidéncia per interim d'Alain Poher), e permetèt a sos residents de sasir la Cort pas qu'en 1981.
La Convencion evoluiguèt amb lo temps e compren diferents protocòls. Per exemple, alara que la CEDU autoriza la pena de mòrt, lo protocòl 6 l'interdit en temps de patz e lo protocòl 13 l'interdit qui que siá lo cas, tanben en cas de guèrra.
Protocòls En 2002, tretze protocòls a la Convencion foguèron dobèrts a signatura.
Protocòls amendant la Convencion Totas las disposicions legislativas qu’avián estat amendadas o apondudas per aquestes protocòls son remplaçadas pel protocòl 11 (STE 155), a partir de la data de sa dintrada en vigor lo 1èr de novembre de 1998. A partir d’aquesta data, lo protocòl 9 (STE 140), dintrat en vigor lo 1èr octobre de 1994, es abrogat e lo protocòl 10 (STE 146) venguèt sens objècte.
Lo tèxte de la Convencion foguèt amendat mai d’un còp.
Los protocòls màger son los seguents:
Protocòl 3 (STE 45, adoptat lo 6 de mai de 1963), Protocòl 5 (STE 55, adoptat lo 20 de genièr de 1966), Protocòl 8 (STE 118, adoptat lo 19 de març de 1985), Protocòl 9 (STE 140, adoptat lo 9 de novembre de 1990), Protocòl 10 (STE 146, adoptat lo 25 de març de 1992) Protocòl 11 (STE 155, adoptat l’11 de mai de 1994), es lo mai important.
Lo protocòl 2 (STE 44, adoptat lo 6 de mai de 1963), alara qu'amenda pas lo quita tèxte de la Convencion, prevei que deu èsser considerada coma una partida integranta de la Convencion, e foguèt consolidat dins la Convencion pel protocòl 11.
Lo protocòl 11 instituís un cambiament fondamental dins lo mecanisme de la Convencion. Coma indicat mai naut, la Comission foguèt abolida, e las personas fisicas foguèron autorizadas a sasir dirèctament la Cort. Aquò obliguèt a far de cambiaments dins l'organizacion de la Cort, per li permetre de téner son ròtle novèl mai espandit. Lo protocòl 11 tanben aboliguèt totas las foncions judiciària del Comitat dels Ministres. Lo protocò 11 tanben faguèt necessari d’amendaments als protocòlss qu’avián espandit los drechs substancials.
Los autres protocòls (1, 4, 6, 7, 12 e 13) apondèron de drechs substancials a aquestes ja protegits per la Convencion, que son expausats mai bas, a la seguida d’aquestes contenguts dins la quita Convencion.
Los protocòls 14 e 14 bis adoptats en 2004 e dintrats en vigor lo 1èr de junh de 2010 reforman en prigond lo foncionament de la Cort: es question de regular l'encombrament de la Cort.
Lo protocòl 15 dobèrt a la signatura dels Estats partidas dempuèi lo 24 de junh de 2013 e que dintrarà en vigor quand serà ratificat per l'ensemble dels États partidas amenda la Convencion i introdusent una referéncia al principi de subsidiaritat e al marge d’apreciacion daissat al jutge nacional dins l'interpretacion de la Convencion. Amb lo protocòl 15, lo delai per formar un recors davant la Cort passarà de 6 a 4 meses a comptar de la decision nctionala definitiva.
Lo protocòl 16, dobèrt a la signatura dels Estats partidas a partir del 2 d’octobre de 2013, dintrèt en vigor lo 1èr d’agost de 2018, a la seguida de sa ratificacion per la França. Introduch una procedura facultativa permetent a las mai nautas jurisdiccions nacionalas de sasir la Cort per avís sus un litigi en cors.
Contengut La Convencion compren cinc seccions principalas. La seccion I, que compren los articles 2 a18, enóncia los principals drechs e libertats. A l'origina, la Seccion II (article 19) instituiguèt la Comission e la Cort, las Seccions III (articles 20 a 37) e IV (articles 38 a 59) definisson, respectivament, las proceduras de foncionament de la Comission e de la Cort, e la Seccion V conten de disposicions divèrsas.
Fòrça articles de la Seccion I son estructurats en dos paragrafs: lo primièr definís los drechs o libertats alara que lo segond enóncia las excepcions e limitacions als drechs fondamentals (atal l'article 2-1 definís lo drech a la vida, alata que la partida 2-2 enóncia las excepcions ont l'usatge de la fòrça pòt provocar de mòrts).
Article 1: preambul
Article 2: drech a la vida
Article 3: interdiccion de la tortura e dels tractaments inumans
Article 4: interdiccion de l'esclavatge L'article 4 interdit l'esclavatge e lo trabalh forçat. Pasmens aquesta interdiccion s'aplica pas a la conscripcion, al servici nacional, al trabalh en preson, als servicis impausats en cas d'urgéncia o de calamitat, e a las « obligacions civicas normalas ».
Article 5: drech a la libertat e a la seguretat L'article 5 declara lo drech de cadun a la libertat e a la seguretat personala.
Libertat L'article 5 definís lo drech a la libertat, somés sonque a unas excepcions legalas qu’autorizan l'arrestacion dins d’escasenças definidas, coma l'arrestacion de personas sopçonadas d'actes criminals, o l'emprisonament de personas condamnadas per un tribunal. L'article prevei tanben lo drech d'èsser informat, dins una lenga que se compren, de las rasons de l'arrestacion e de las cargas retengudas contra se, lo drech de recors rapid davant un tribunal per determinar la legalitat de l'arrestacion o de la detencion, lo drech d'èsser jutjat dins un delai rasonable o liberat dins l’encastre de la procedura, e tanben lo drech a compensacion en cas d'arrestacion o de detencion en violacion d’aqueste article.
Seguretat personala Lo concèpte de seguretat personala a pas encora fach l'objècte d'interpretacion per la Cort. Pasmens faguèt l'objècte de comentaris emeses per la Cort suprèma del Canadà destriant lo concèpte de « Libertat ». Dins l'afar opausant J.G. al ministre de la Santat, la CSC retenguèt que lo drech a la seguretat personala de planhent aviá estat violat per la província del Nòu Brunswick. La Cort qualifiquèt lo raubament per un Estat de l'enfant d'una persona de prejudici greu a l'integritat psicologic del parent. Es en consequéncia un recors excepcional que pòt èsser utilizat pas qu'en acòrdi amb los principis de justícia fondamentala, e constituís, s’es pas lo cas, una violacion del drech a la seguretat personala.
Article 6: drech a un procès equitable L'article 6 definís dins lo detalh lo drech a un procès equitable, e tanben lo drech a une audiença publica davant un tribunal independent e imparcial, la presompcion d'inocéncia, e d'autres drechs secondaris (de temps e possibilitats per preparar sa defensa, l'assisténcia d'un avocat, la possibilitat de far interrogar de testimònis, l'assisténcia gratuita d'un interprèta).
Article 6 - Drech a un procès equitable
Tota persona a drech a çò que sa causa siá entenduda equitablament, publicament e dins un delai rasonable, per un tribunal independant e imparcial, establit per la lei, qui decidirà, o de las contestacions suls sieus drechs e obligacions de caractèr civil, o del bon fondament de tota acusacion en matèria penala dirigida contra ela. Lo jutjament deu èsser donat publicament, mas l'accès de la sala d'audiença pòt èsser interdit a la premsa e al public pendent la totalitat o una partida del procès dins l'interés de la moralitat, de l'òrdre public o de la seguritat nacionala dins una societat democratica, quand los interés dels minors o la proteccion de la vida privada de las partidas al procès l'exigissent, o dins la mesura jutjada estrictament necessària pel tribunal, quand dins d’escasenças especialas la publicitat seriá de natura a far domatge als interés de la justícia. Tota persona acusada d'una infraccion es presumida inocenta fins a que sa culpabilitat aja estat legalament establida. Tot acusat a drech, entre autre, a: a. èsser informat, dins lo delai mai cort, dins una lenga qu'el compren e d'un biais detalhat, de la natura e de la causa de l'accusacion portada contra el; b. dispausar del temps e de facilitats necessàrias a la preparacion de sa defensa; c. se defendre d’esperel o aver l'assisténcia d'un defendeire de sa causida e, s'i a pas los mejans de pagar un defendeire, poder èsser assistit gratuitament per un avocat d'ofici, quand los interés de la justícia l'exigisson; d. interrogar o far interrogar los testimònis a carga e obténer la convocacion e l'interrogacion dels testimòni a descarga dins las mèsmas condicions que los testimònis a carga; e. se far assistir gratuitament d'un interprèta, se compren pas o parla pas la lenga utilizada a l'audiença.
Article 7: legalitat de las penas A primièr vejaire, l'article 7 interdit tota mesa en causa retroactiva. Pasmens, son títol brèu es considerat coma constituissent una partida substenciala de l'article.
Legalita de las penas L'article 7 enóncia lo principi nullum crimen, nulla poena sine lege, es a dire que pas degun pòt èsser percaçat per una infraccion qu’èra pas definiada atal al moment dels fachs. Aquò implica que la lei deu èsser segura e verifiabla.
Interdiccion de la leis retroactivas L'article 7 interdit la qualificacion criminala retroactiva d'actes. Pas degun pòt èsser castigat per un acte qu’èra pas considerat coma una infraccion al moment ont foguèt realizat. Aqueste article dispausa qu'una infraccion es establida o en drech nacional, o en drech internacional, çò qu’autoriza l'engatjament d’accion contra aqueste qu’auriá realizat un acte non qualificat d'illegal per la leis de son país al moment dels fachs, mas qu’èra un crime al vejaire dels usatges en drech internacional. L'article 7 interdit tanben que siá prononciada una pena mai presuga qu’aquesta qu’èra aplicabla al moment dels fachs reprochats a l'inculpat.
Article n° 8: drech al respècta de la vida privada e familiala L'article 8 definís lo drech al respècte « de sa vida privada e familiala, de son domicili e de sa correspondéncia ». Aqueste drech es pasmens subjècte a de restriccions « previstas per la lei » e « necessàrias, dins una societat democratica ». Aqueste article establís clar una proteccion contra las enquèstas illegalas, mas la Cort donèt a la proteccion de la « vida privada e familiala » definida dins aqueste article una interpretacion pro larga, considerant per exemple que l'interdiccion d'actes omosexuals consensuals e privats viola aqueste article. Aquò pòt èsser comparat a la jurisprudéncia de la Cort suprèma dels Estats Units d’America, que tanben adoptèt una interpretacion pro larga del drech a respècte de la vida privada.
Article 9: libertat de pensada, de consciéncia e de religion