Ongria (en ongrés: Magyarország, ), oficialament la Republica d'Ongria fins en 2011, es un país d'Euròpa Centrala. Es constituida coma republica constitucionala unitària. La capitala n'es Budapèst.
Es limitròf d'Àustria a l'oèst, Eslovaquia al nòrd, Ucraïna al nòrd-èst, Romania a l'èst, Serbia al sud, Croàcia e Eslovènia al sud-oèst.
Lo gentilici es ongrés -esa, e de còps magiar -a.Es pas obligatòri de far una distincion de sens entre «los ongreses» (los ciutadans de l'estat ongrés) e «los magiars» (las personas de cultura ongresa).
Istòria
Antiquitat e installacion deis Ongrés en Panònia
Extension pus occidentala de l'estèpa eurasiatica, lo territòri ongrés, dich Panònia durant l'Antiquitat, èra fòrça propici a l'installacion de pòbles nomadas. Ansin, vèrs 350 av. JC, lo bacin de Panònia èra poblat per d'Illirians, de Tracians, d'Escites e de Cèltas. A partir de la fin dau sègle I av. JC, la region acomencèt d'interessar lei Romans que conquistèron la riba occidentala de Danubi. I fondèron de fortificacions frontalieras (Budapèst èra a l'origina un fòrt roman) per protegir son territòri. I demorèron fins a l'afondrament de l'Empèri d'Occident.
Lei Gepides s'i installèron en 409 avans d'èsser remplaçats per lei Huns dins lo corrent dau sègle V. Foguèron a son torn remplaçats per de pòbles germanics puei per leis Avars d'origina turco-mongòla. Vencuts per lei Carolingians au començament dau sègle IX, leis Avars foguèron pauc a pauc absorbits per lei pòbles vesins. A la fin dau sègle, la region èra alora lo territòri de populacions eslavas sedentarizadas vivent dins l'esfèra de la Granda Moràvia.
Pasmens, una onda novèla de nomadas arribèt en Euròpa e, en 895, leis Ongrés, un pòble fino-ogrian probablament originari de Siberia Occidentala, acomencèron de s'installar en Panònia sota la direccion d'Arpad. Utilizèron la region coma basa per organizar d'incursions còntra leis estats europèus sedentarizats entraïnant la disparicion de la Granda Moràvia. Afeblidas, lei victimas d'aqueleis expedicions aguèron de dificultats per opausar un front militar comun fins au rèine de l'emperaire Oton I. En 955, Oton I capitèt d'infligir una desfacha importanta ais Ongrés a la batalha de Lechfeld que li permetèt d'arrestar definitivament leis incursions magiaras. Aquò entraïnèt tanben l'acomençament de la sedentarizacion deis Ongrés e la formacion dau Reiaume d'Ongria.
Lo Reiaume d'Ongria
L'evangelizacion e la formacion dau Reiaume
Vèrs la fin dau sègle X, un fiu d'Arpad dich Geza (972-997) concluguèt la patz amb lo Sant Empèri Roman Germanic e sostenguèt l'evangelizacion de son pòble. Son fiu Estève contunièt activament aquela politica. En 1001, foguèt reconegut rèi per l'emperaire e per la Glèisa e organizèt leis institucions dau Reiaume. I formèt un Senat gropant de magnats e leis arquevesques d'Esztergom e de Kalocsa e devesiguèt lo territòri en comtats. Ansin, quauquei sègles après sa creacion per de guerriers nomadas de l'estèpa, Ongria se transformèt rapidament per venir lo barri principau de l'Euròpa Catolica còntra leis incursions deis autrei nomadas pagans venguts de l'estèpa coma lei Petchenegues e lei Cumans.
En parallèl, leis Ongrés estendèron lo Reiaume vèrs lo sud amb la conquista dau nòrd de Croàcia per Ladislau I en 1091 e dau rèsta de la region per Kalman en 1102. Una union personala foguèt alora creada permetent au rèi ongrés de dirigir Ongria e Croàcia (que gardèt una autonòmia larga dins la gestion de seis afaires intèrnes). Aqueu regime demorèt en plaça fins a 1918. Aquelei conquistas entraïnèron l'annexion de plusors regions pobladas d'Eslaus ò de Germans e lo Reiaume gropèt tre son origina divèrseis etnias fòrça variadas. Aquela tendància foguèt de mai renfòrçada per l'emigracion d'Alemands e d'Italians que s'installèron dins lei vilas pus importantas.
De l'invasion mongòla a Mathias Corvin
En 1241, lei Mongòls passèron lei Carpates en direccion d'Ongria e de Polonha. Una campanha rapida li permetèt d'anientar la màger part dei fòrças polonesas e ongresas e de pilhar la mitat dau Reiaume. Bela IV (1235-1270) deguèt s'enfugir vèrs lo sud e esperar la retirada deis envaïsseires a la fin de l'annada. Per tornar bastir lo país, lo rèi deguèt alora donar de privilègis importants a la noblesa que son influéncia anava aumentar fins a tenir un ròtle decisiu après la fin de la dinastia d'Arpad en 1301.
Ansin, après un periòde de trèbols de 1301 a 1308, l'aristocracia se ralièt a Carles Robèrt d'Anjau que foguèt proclamat rèi d'Ongria. Fòrça competent, lo rèi novèu capitèt de restaurar l'autoritat reiala en fàcia dei magnats e formèt d'alianças solidas amb Polonha e Boèmia. Son fiu Loís I lo Grand (1342-1382) capitèt de protegir Dalmàcia còntra leis ambicions de Venècia. Venguèt tanben rèi de Polonha de 1370-1382 gràcias a una union personala. Sa filha ainada Maria li succediguèt e se maridèt amb Sigismond de Luxemborg en 1385. Pasmens, Sigismond mau capitèt d'impausar son autoritat a la noblesa e de se defendre còntra leis ambicions de Venècia. De mai, en 1396, organizèt amb de chivaliers francés una crosada còntra leis Otomans que s'acabèt per la desfacha saunosa de Nicopòlis. La situacion acomencèt de se melhorar a partir de 1404 e Sigismond venguèt emperaire en 1411 e rèi de Boèmia en 1419. Pasmens, son successor Albèrt de Habsborg moriguèt après solament doas annadas de rèine laissant coma eiretier un enfant fòrça jove.
En 1440, l'aristocracia chausiguèt donc lo rèi polonés Ladislau III coma sobeiran. Amb l'ajuda de János Hunyadi, organizèt una crosada novèla que foguèt desfacha per leis Otomans a la batalha de Varna en 1444. Ladislau III i foguèt tuat e János Hunyadi venguèt lo regent d'Ongria durant la minoritat de Ladislau V. Contunièt la lucha còntra lei Turcs que ganhèron la segonda batalha de Kosòva en 1444 mai perdiguèron en 1456 lo sètge de Belgrad. Après sa mòrt, sei fius foguèron executats ò estremats per Ladislau V en 1457. Pasmens, lo rèi moriguèt tanben dins lo corrent de l'annada.
De Mathias Corvin au desastre de Mohács
En 1458, Mathias Hunyadi (1458-1490), fiu de János, foguèt elegit rèi per l'aristocracia ongresa. Sobeiran energic, son rèine es generalament considerat coma l'apogèu dau Reiaume. D'efèct, en 1464, capitèt de blocar l'avançada deis Otomans dins lei Balcans. Puei, intervenguèt dins leis afaires d'Euròpa Centrala amb l'organizacion d'una crosada còntra leis Ussitas, una guèrra victoriosa còntra Boèmia que li permetèt de conquistar Moràvia, Silèsia e Lusàcia e la presa de Viena en 1485. Pereu, favorizèt la difusion de la cultura italiana e fondèt una universitat en Buda. Pasmens, per finançar sei guèrras, foguèt obligat d'aumentar la fiscalitat e seis operacions de conquista dins lei Balcans entraïnèron la disparicion deis estats tampons que representavan aperavans una proteccion entre Ongria e l'Empèri Otoman.
A sa mòrt sensa eiretier legitim, lei nobles elegiguèron Vladislau II (1490-1516) coma rèi. Sobeiran feble, laissèt l'aristocracia estendre son influéncia e sei privilègis, especialament au detriment dei païsans que se revoutèron sensa succès en 1514. Son fiu Loís II (1516-1526) li succediguèt mai l'aurtoritat reiala demorèt febla. Dins leis annadas 1520, lo Reiaume afeblit deguèt alora faciar tornarmai la menaça otomana. Lo 29 d'aost de 1526, leis Ongrés foguèron durament batuts a Mohács onte Loís II moriguèt entraïnant l'afondrament e la division dau Reiaume.
Lo periòde de division
L'afondrament e la division dau Reiaume
Après la batalha de Mohács, doas Dietas rivalas, respectivament reünidas a Székesfehérvr e a Pozsony, elegiguèron rèi Joan Szapolyai e Ferrand Ièr de Habsborg. Lo premier foguèt sostengut per lo sultan Soliman e venguèt lo vassau de facto de l'Empèri Otoman. Lo segond, senhor d'Àustria, menèt divèrsei campanhas còntra lei fidèus de Szapolyai e lei Turcs. En 1541, assetjèt Buda, çò qu'entraïnèt una repòsta fòrta de Soliman qu'ocupèt la vila e i installèt un governador otoman. En 1556, Szapolyai, totjorn sostengut per Soliman, foguèt proclamat prince de Transilvània. Après la signatura d'una trèva generala en 1562, Ongria èra devesida entre una Ongria "Reiala" tenguda per leis Austrians, una Ongria Turca integrada au sen dau territòri otoman e lo principat de Transilvània, vassau fòrça autonòm dei Turcs. Aquela situacion anava demorar en plaça fins a la fin dau sègle XVII.
Pasmens, leis operacions militaras contunièron. Ansin, lo successor de Ferrand Ièr de Habsborg, Maximilian II (1564-1576) rompèt la trèva tre lo començament de son rèine. Marcada per la mòrt de Soliman en 1566, aquela guèrra s'acabèt en 1568 per la signatura d'un tractat de patz que definiguèt lo traçat de la frontiera entre Àustria e l'Empèri Otoman. De fortificacions importantas i foguèron bastidas. Puei, de 1591 a 1606, un conflicte novèu (Guèrra de Quinze Ans) se debanèt sensa resultat. Dins aquò, entraïnèt de destruccions importantas sus lo territòri ongrés.
Leis estats ongrés ai sègles XVI e XVII
L'Ongria Reiala
Lei Habsborg capitèron de gardar la region pus poblada e pus rica dau Reiaume d'Ongria. Respectèron oficialament leis institucions localas e s'apielèron sus un ret de nobles favorables per assegurar son autoritat. En particular, lei Habsborg financèron la màger part (90%) dei despensas militaras necessàrias au mantenement dei fortificacions e dei garnisons frontalieras. La Reforma i aguèt un succès important mai, au contrari deis autrei regions ongresas, la Còntra-Reforma poguèt i intervenir (a partir de 1608). La màger part de l'aristocracia revenguèt alora catolica.
Dins lo corrent de la Guèrra de Trenta Ans (1618-1648), de tendàncias bellicistas apareguèron au sen de la societat ongresa desirosa d'un conflicte novèu amb leis Otomans. Pasmens, la guèrra acomencèt pas avans leis annadas 1660 e, en despiech de la victòria austriana de Sant Gothard, la patz signada en 1666 restaurèt lo statu quo ante. Aquò entraïnèt l'organizacion d'un complòt còntra lei Habsborg de part de la noblesa ongresa en 1667. L'operacion mau capitèt e lo regime austrian en Ongria venguèt alora pus autoritari. En 1678, una segonda insureccion foguèt organizada per Imre Thököly que se ralièt ais Otomans. Aquò entraïnèt una novèla guèrra majora entre Otomans e Austrians. En 1683, Viena èra assetjada mai l'intervencion de Polonha-Lituània obliguèt lei Turcs d'abandonar la capitala austriana amb de pèrdas importantas. Lo conflicte se generalizèt e leis Austrians conquistèron Buda (1686) e Belgrad (1688). Pasmens, en 1689, una còntra-ofensiva otomana permetèt ai Turcs de reconquistar la màger dei territòris perduts au sud de Danubi. Lei combats contunièron alora fins a 1697 e la batalha de Zenta que veguèt la victòria finala d'Àustria e de seis aliats. En 1699, leis Otomans abandonèron la màger part de l'Ongria Turca ais Austrians au tractat de Karlowitz.
Dins aquò, aquela victòria permetèt pas d'amaisar lei relacions entre Ongrés e Austrians. Tre 1703, Ferenc Rákóczi II prenguèt la direccion d'una insureccion iniciada per lei païsans. Conquistèt la màger part dau territòri ongrés. Gràcias a aqueu succès, proclamèt la fin dau poder dei Habsborg sus Ongria. Pasmens, foguèt vencut en 1708. En 1711, la patz de Szatmár permetèt d'arrestar lei combats.
L'Ongria Turca
L'Ongria Turca èra considerada coma un territòri militar e demorèt lòngtemps la premiera defensa de l'Empèri Otoman còntra Àustria. L'objectiu principau de l'administracion turca èra donc d'i obtenir lo maximom de revenguts sensa entraïnar d'insureccions. Ansin, lo governador podiá acceptar divèrsei relambis regardant lo pagament deis impòsts, i aguèt pas de campanhas d'islamizacion fòrçada e una partida importanta dei senhors ongrés demorèron en plaça. Pasmens, lo desplaçament regular de tropas dins la region entraïnava de destruccions e de pilhatges importants e la populacion demeniguèt, especialament dins lo sud.
Lo principat de Transilvània