Lo liberalisme es un ensèms de corrents de pensada que laudan la defensa dei drechs individuals au nom d'una vision fondada sus l'individú e la cooperacion volontària entre lu èstres umans. Naissèt en Euròpa durant lo Sègle dei Lutz a partir de l'idea que la proteccion dei drechs de l'individú constituisse lo còr de tota reflexion morala e politica. Si declinèt leu dins lu domenis moral, politic, economic e cultural e lu sieus principis venguèron una revendicacion dei adversaris dei societats d'Ancian Regime. Lo liberalisme aguèt ensinda un ròtle central dins li revolucions anglesa, americana e francesa, dins lo desvolopament dau capitalisme e dins la formacion de la democracia modèrna. Aüra, es un element central dau modèle politic, economic e cultural dei societats occidentali.
Istòria
Lu precursors
Entre l'Antiquitat e lo Sègle dei Lutz, non si pòt parlar de liberalisme dins la pensada politica. Totun, d'ideas liberali son de còps presenti dins de tèxtes filosofics e fòrça concèptes utilizats per lu filosòfes liberals son eissits dau trabalh de pensaires pus ancians. Per exemple, dins l’Apologia de Socrates e Criton, Socrates descriu li relacions mutualament benefiqui entre la Ciutat e lu ciutadans e mòstra lo caractèr volontari e individual d'aquela associacion. Segon eu, lu ciutadans accèptan liurament li lèis de la Ciutat e son liures de la quitarCurtis Johnson, « Socrates' political philosophy », dins Nicholas D. Smith (dir.), The Bloomsbury Companion to Socrates, John Bussanich A&C Black, 2013, pp. 233-256.. Cal pasmens èstre prudent emb aquelu trabalhs precursors : son rars e s'inscrívon dins de quadres intellectuals ben diferents.
L'umanisme de la Renaissença es un jalon pus interessant dins l'aparicion dau liberalisme. D'efècte, aqueu movement modifiquèt prefondament lu rapòrts entre l'èstre uman, la creacion, lo poder, l'educacion e la religion. La Reforma contunièt aqueli transformacions en afirmant lo liure arbitre dei individús, en contestant li tradicions e en promovent lo modèle de l'individú esclairat per la rason e l'educacion. En Euròpa, la religion venguèt ensinda pauc a pauc un afaire privat, cen que menèt au declin progressiu dei GlèisasTotun, aqueu declin foguèt lòng. D'un biais general, la màger part dei Glèisas pus poderoï avián perdut una partida significativa de la sieua influéncia au començament dau sègle XX, mas de resisténcias existisson totjorn dins lo monde actual. Per exemple, en Polonha ò en Irlanda, la Glèisa Catolica a conservat una influéncia importanta sus la vida politica, culturala e sociala..
Dins lu país catolics, un precursor important foguèt l'Escòla de Salamanca, un movement escolastic que definissèt una obligacion morala per cada sobeiran de respectar lu drechs fondamentaus de cada uman au nom de la sieua natura de creatura de DieuThmas Izbicki e Matthias Kaufmann, « The School of Salamanca », dins Edward N. Zalta (dir.), Stanford Encyclopedia of Philosophy, consultat lo 4 d'octòbre dau 2025, .. Per aquò, lu sieus tenents reformulèron la nocion de drech natural eiretada d'Aristòtel, dei estoïcians, de Ciceron e de Tomàs d'Aquin. Deduguèron finda lu principis de sobeiranetat dau pòble e de separacion dei poders.
Lo liberalisme classic
La pensada liberala comencèt de s'estructurèt entre lu sègles XVII e XVIII, sota l'impulsion dei filosòfes dei Lutz, en oposicion a l'absolutisme politic legitimat per li concepcions religioï. Lu sieus teoricians son nombrós e divèrs, mas de personalitats coma John Locke (1632-1704), Montesquieu (1689-1755), Voltaire (1694-1778), David Hume (1711-1776), Condillac (1714-1780), Adam Smith (1723-1790), Turgot (1727-1781) e Benjamin Constant (1767-1830) aguèron un ròtle fondamental dins aquela emergéncia. Pauèron li basas de la filosofia liberala modèrna en organizant e desvolopant la teoria dei drechs naturals, la limitacion e la separacion dei poders, la justificacion de la desobeïssença civila, l'afirmacion de la libertat de consciéncia e la separacion de la Glèisa e de l'Estat.
La nocion de drechs naturals èra ja una nocion anciana. Designa l'ensèms dei nòrmas teoriqui que considèran la natura de l'èstre uman e la sieua finalitat dins lo monde. Per lu liberals, aquelu drechs èran li lèis acceptadi, emb l'ajuda de la rason, per lu òmes en vista de viure en societat. Totun, aquò s'opaua ai « drechs naturals » que descrívon unicament lo mòde de vida dei individús reduchs a l'estat de natura. En particular, lu drechs fondamentals definits per lu liberals implican una constrencha penala. Aquela construccion menèt a una multiplicacion dei drechs e dei revendicacions coma lo drech a la vida, lo drech de fondar una familha, lo drech a la libertat e lo drech de joïr dei sieus bens. Inspirèt fòrça lu revolucionaris anglés dau 1688, lu independentistas americans dau 1775 e lu revolucionaris francés dau 1789.
Lo trionfe dau liberalisme
Dins lo corrent dau sègle XIX, lo liberalisme trionfèt dins mai d'un país en s'impauant dins lu domenis politics, economics e culturals. D'efècte, en politica, la libertat de l'individú venguèt l'axe central dei movements democratas e revolucionaris. Aquò menèt a l'establiment progressiu de la libertat personala, de la libertat d'expression e de comunicacion, de la libertat d'opinion, de la libertat de religion, de la libertat de si maridar liurament, etc. dins la màger part d'Euròpa Occidentala, ai Estats Units e dins lu dominions britanics. Aqueli libertats son desenant la basa dei drechs fondamentals de l'èstre uman, mas foguèron longtemps contestats per de movements conservators ancorats dins li tradicions sociali, en particular aristocratiqui e religioï, de l'Ancian Regime. En França, aqueu conflicte pilhèt una forma pus radicala dont lo liberalisme s'incarnèt dins li valors de la Revolucion e l'oposicion au liberalisme dins la reaccion. Ai Estats Units, dont lo ligam emb la noblessa èra estat copat per la guèrra d'independéncia, lo liberalisme pilhèt una forma pus consensuala. Alexis de Tocqueville (1805-1859) ne'n foguèt probablament lo promotor pus important dins son obratge De la democracia en America.
Au niveu economic, lo liberalisme acompanhèt e foguèt un dei vectors de la Revolucion Industriala. Contunhant li reflexions d'Adam Smith, lu economistas liberals teorizèron un important còrpus per descriure lo foncionament de l'economia, prepausar un sistema destinat a favorizar lo desvolopament dau liberalisme economic e justificar li inegalitats eissidi de la societat capitalista. Thomas Malthus (1766-1834), David Ricardo (1772-1823) e Jean-Baptiste Say (1767-1832) foguèron de figuras importanti d'aqueu movement. Son a l'origina de la teoria classica de l'economia, illustrada per l'expression « laissez faire », que dominèt li politicas economiqui fins a la crisi de 1929.
Enfin, l'aumentacion progressiva dei libertats aguèt d'efèctes au niveu cultural. L'individú obtenguèt ensinda lo drech de causir d'acceptar ò de refusar li nòrmas e lu usatges socioculturals dominants. Aquela possiblitat es considerada coma la basa dau liberalisme cultural que s'impausèt pauc a pauc dins li societats occidentali a partir dau sègle XIX. Pi, si difusèt dins lo rèsta dau monde. Aüra, es pas encara reconoissuda dins toi lu país.
L'evolucion vèrs lo neoliberalisme
Dins lo corrent dau sègle XX, lu liberalismes politic e cultural contunhèron de s'estendre a de categorias novèli de populacions (fremas, indigènes, minoritats etniqui...) ò a d'aspèctes socioculturals noveus (omosexualitat, familha, enfants...). Totun, s'aqueli transformacions foguèron importanti, demorèron dins la continuitat dei progrès començats emb lo movement revolucionari de la fin dau sègle XIX. Li evolucions dins lo domeni economic foguèron mai importantas emb una transformacion prefonda dei basas de l'economia liberala.
D'efècte, a partir dau sègle XIX, lo liberalisme economic foguèt fòrça contestat. Dos movements si distinguissèron mai particulierament : lo comunisme (basat sobre lo marxisme) e lo keynesianisme. Lo promier es favorable a una collectivizacion dei activitats economiqui en vista de crear una societat pus egalitària. Fondat per Karl Marx (1818-1883) e Friedrich Engels (1820-1895), si difusèt au sen dau movement obrier. En lo 1918, una insureccion comunista pilhèt lo poder en Russia dont fondèt l'Union Sovietica. Aquò foguèt a l'origina d'un lòng confront entre lu país capitalistas e lo blòc sovietic. S'acabèt en lo 1991 emb l'afondrament de l'URSS, mas lo capitalisme liberal deuguèt adaptar la sieua ideologia per respòndre ai criticas sovietiqui. Lo segond es una evolucion dau capitalisme après la crisi economica dau 1929. Per assegurar una regulacion eficaça dau sieu foncionament, l'Estat li adoptèt un ròtle actiu en multiplicant li intervencions dirècti dins la vida economica en vista de redurre e de gerir li insufiséncias dau mercat. Dominèt lu modèles capitalistas fins a la crisi dei ans 1970. Cal finda nòtar l'emergéncia progressiva de la social-democracia qu'es una mena de movement intermediari entre lo marxisme e lo keynesianisme. Es generalament partisana d'una regulacion dau capitalisme per fondar una societat pus egalitària, mas non contèsta totalament l'existéncia dei inegalitats sociali ò lo principi de la proprietat privada.
Aqueli oposicions foguèron a l'origina de l'aparicion dau neoliberalisme, una version novèla dau liberalisme economic classic desvolopada a partir dei ans 1930-1940. Dividit en mai d'un corrent, s'opauèt a l'evolucion vèrs lo collectivisme, mas constatèt la revirada dau liberalisme classic. D'efècte, per elu, la concurréncia liura e sensa entrava dau sègle XIX aviá menat a la mòrt de la concurréncia vertadiera en rason de la formacion de monopòlis dins mai d'un sector economic. Corrent dominant de l'economia modèrna despí lu ans 1970-1980, lo neoliberalisme es articulat a l'entorn de tres principis :
la prioritat es donada a la recèrca de l'interès personal dei individús dins un quadre legal determinat e sancionat per lu arbitratges dei productors e dei consumaires ; una vision positiva dei inegalitats sociali que son visti coma lo motor de l'inicitiativa personala ; l'acceptacion d'una intervencion de l'Estat per crear e mantenir un mercat liure sensa entravar la mecanica dei prètz.
Lu concèptes centrals dau liberalisme
Lu drechs naturals
thumb|La Declaracion dei Drechs de l'Òme e dau Ciutadan dau 1789, un tèxte considerat coma una basa dau concèpte modèrne de drech natural
La fondament de la pensada liberala repaua sus la nocion de drech natural. Segon aquela teoria, cada èstre uman es lo sieu mèstre. Tèn de drechs fondamentals e inalienables que son inerents a la natura umana e la sieua existéncia, independentament dei estructuras sociali. La lista d'aquelu drechs vària segon lu autors, mas comprèn generalament lo drech a la libertat d'expression, a la libertat de circulacion, a la proprietat privada, a la libertat de reünion e a la libertat de causir lo sieu mestier. Dau caractèr natural d'aquelu drechs, resultan finda lo drech de legitima defensa còntra li agressions, lo drech a la seguretat e lo drech de resistir a l'opression.
Segon lu liberals, la satisfaccion e l'expression liure de cada individú permet una societat que valoriza li adaptacions pus benefiqui. Per aquò, la societat liberala deu reünir un ensèms de condicions variadi dins lu domenis economics (iniciativa privada, concurréncia liura, economia de mercat...), politics (egalitat politica entre lu individús, pluralisme, lèi liurament discutida, organizacion de còntra-poders...) e culturals (respècte dei drechs de cada minoritat, adapcion ai evolucions sociali...). Aquò supaua l'existéncia e lo respècte d'un Estat de drech dont l'Estat li es unicament lo garant dau respècte dei lèis e dei decisions de justícia. Li institucions estatali e lu agents publics dèvon finda rendre regularament còmpte dei sieui accions.