Lo contraròtle de constitucionalitat es un contraròtle jurisdiccional amb per objectiu d'assegurar la conformitat de las nòrmas de drech a la Constitucion, nòrma juridicasuprèma d'un Estat. Aqueste contraròtle pren de formas e de modalitats diferentas segon los sistèmas juridics, e es valable que siá per las nòrmas intèrnas (reglaments, leis), o extèrnas (tractats internacionals).
En França, es relizat pel Conselh Constitucional.
Istòria del contròtle de constitucionalitat Aquesta idèa es desvelopada en França en 1795 per l'abat Siéyès, amb lo projècte de jurada constitucionària. Mas aquest proposicion es remandada, subretot a causa de legicentrisme en França.
L'idèa d'un contraròtle de constitucionalitat es tanben desvelopada pels federalistas dels EUA coma un mejan de « pes e contrapes » (checks and balances). Lo contraròtle de constitucionalitat ven efectiu pas que unas annadas mai tard, amb l'arrèst Marbury v. Madison de la Cort suprèma dels EUA en 1803. Pasmens, la separacion dels poders de Montesquieu tanben podèt aver estat invocada coma argument contra lo contraròtle de constitucionalitat, al nom del legicentrisme e del poder sobeiran del Parlament (atal existís pas de tal contraròtle en Granda Bretanha).
Dempuèi, fòrça païses (coma l'Índia, après un conflicte durable entre la Cort suprèma e lo Parlament) tamben realizan un contraròtle de constitucionalitat.
Caracteristicas generalas
Las vias de contraròtle
Lo contraròtle per via d'accion Lo contraròtle per via d'accion es un contraròtle de la conformitat d'una nòrma (considerada al respècte de la nòrma constitucionala) e qu'après contestacion es dirèctament adreiçada a la nòrme en question, utilizat pas que per de fins d'abrogacion o de reforma d'aquesta.
Aquesta contraròtle es realizat jos la forma d'un recors dirècte davant lo jutge constitucional. Las jurisdiccions non constitucionalas fan pas de filtratge dins lo cas del contraròtle per via d'accion.
Lo contraròtle pòt se debanar abans la dintrada en vigor de la nòrma o un còp la norma dintrada en vigor...
Lo contraròtle per via d'excepcion Lo contraròtle per via d'excepcion es un contraròtle de la conformitat d'una nòrma considerada al respècte de la nòrma constitucionala per incidéncia a un problèma juridic. La contestacion de la quita nòrme es alara pas que la consequéncia d'un problèma juridic autre.
Autrament dich, lo contraròtle per via d'excepcion es realizat a l'escasença d'un procès davant un jutge ordinari o una jurisdiccion non constitucionala. La question es levada davant lo jutge, o pel quita jutge. Se deu trencar avant lo règlament al fons del litigi.
Segon los sistèmas juridics, lo jutge ordinari realiza dirèctament lo contraròtle, reglant en mèsme temps la question de constitucionnalitat e lo litigi du fons, o remanda la question de constitucionalitat davant la cort constitucionala. Dins aqueste darrièr cas, lo jutge ordinari règla al fons lo litigi après la decision estatuant sus la question de constitucionalitat.
Los mòdes de sasina
Sasina a priori Lo contraròtle se dich a priori que pòrta sus una nòrma essent pas encara dintrada en vigor. La sasina a priori se fa donc necessàriament per via d'accion. En França, la sasina a priori es obligatòria per las leis organicas, los reglaments d'assemblada e las proposicions de leis somesas al referendum, e es facultativa per las leis ordinàrias abans lor promulgacion, los engatjaments internacionals abans lor ratificacion e las leis del país.
Sasina a posteriori Lo contraròtle se dich a posteriori quand pòrta sus una nòrma ja dintrada en vigor.
La sasina a posteriori es mai sovent una sasina per via d'excepcion. Aqueste tipe de contraròtle es a la basa del modèl american de justícia constitucionala, e existís dins lo modèl europèu per l'intermediari de la question prejudiciala, introducha en França en 2008 amb la question prioritària de constitucionalitat (QPC).
Lo contraròtle a posteriori a per subjècte las leis, mas tanben las decisions jurixdiccionalas e los actes administratius.
Natura del contraròtle
Contraròtle abstrach Lo contraròtle se dich abstrach quand es realizat sonque al respèctede la nòrma considerada e a la nòrma constitucionala. Se verifica alara que l'integralitat de la nòrma es confòrma a la constitucion. Lo recors dirècte contra una lei mena a un contraròtle abstrach.
Contròtle concrèt Lo contraròtle se dich concrèt quand pòrta sus la conformitat d'un punt precís d'una nòrma a la constitucion, punt relatiu a un cas d'espècia. S'agís pas de declarar la nòrma generalament confòrma o divergenta a la constitucion, mas plan de resòlvre un cas d'espècia. Aqueste contraròtle fa portar l'examen que siá sus la constitucionalitat de la quita lei tala coma es sus las condicions de sa realizacion.
Concentracion del contraròtle
Contraròtle difús Se dich contraròtle constitucional difús quand mai d'una o totas las jurisdiccions un sistèma juridic son competentas per aqueste contraròtle. Alara, pas cap de jurisdiccion constitucionala especifica es necessària. Los jutges ordinaris examinan la question de constitucionalitat. Es lo cas pel modèl american de justícia constitucionala.
Contraròtle concentrat Lo contraròtle de constitucionalitat concentrat es caracterizat pel fach qu'una unica jurisdiccion es competenta per aqueste contraròtle, e sonque per aqueste contraròtle. Es lo cas pel modèl europèu de justícia constitucionala.
Modèls de justícia constitucionala En general se destria, dos modèls de justícia constitucionala, quitament se la doctrina afirma l'ambiguïtat actuala d'aquestes modèls, mai teorics que practics.
Lo modèl american de contraròtle de constitucionalitat
Caracteristicas generalas del modèl american Lo modèl american es representat pel modèl de justícia constitucionala dels EUA. Lo contraròtle de constitucionalitat segon aqueste modèl es un contraròtle per « via d'excepcion ». Consistís a se defendre contra una lei que se pensa inconstitucionala dins l'encastre d'un procès. Repausa sus tres caracteristicas principalas. Lo contraròtle es:
a posteriori : la nòrma somesa al contraròtle es en vigor e ja prenguèt sa fòrça executòria. difús : existís pas d'organ juridic dedicat al contraròte de constitucionalitat ; cada jutge es competent per apreciar la constitucionalitat de la lei, jol contraròtle de la cort suprèma. concret : lo contraròtle jutge de la conformitat de la nòrme al vejaire dels fachs del cas d'espècia, e non pas de sa conformitat generala.
La sasina del jutge es dobèrta a totes e se realiza un contraròtle que pren l'autoritat de la causa jutjada. Aqueste modèl defensiu es democratic e concrèt, e implica que se faga una excepcion d'aplicacion de la lei : serà pas aplicada dins l'encastre del cas d'espècia mas demora valida e partida integranta de l'òrdre normatiu. Se dich alara d'efièch inter partes.
Lo ròtle de la cort suprèma dels EUA La Cort suprèma dels EUA a pas lo monopòli del contraròtle de constitucionalitat, mai sas decisions an una fòrta autoritat. Son ròtle de contraròtle constitucional es lo produch, non pas de la constitucion, mas de la jurisprudéncia Marbury v. Madison de 1803. S'autrgèt lo drech (qu'èra pas previst dins la Constitucion) d'apreciar la lei federala al respècte de la Constitucion. En 1810, tanben s'autregèt de contraròtlar la constitucionalitat de las leis dels Estats federats al respècte de la Constitucion dins un arrèst Fletcher v. Peck. Es donc, segon ela, un espandiment de sa mission de « dire lo drech » e de trencar los litigis. Lo contraròtle constitucional se fa pas de drech, mas es la Cort suprèma que decidís de se sasir d'un afar que l'interessa.
Evolucion dels mòdes de contraròtle Dins tres cas, los jutges dels EUA pòdon prene de decisions erga omnes :
jutjaments declaratòris ; facial challenges : contestacions dirèctas de la constitucionalitat de las leis (s'afrenta pas un acte fasent grèu pres dins son aplicacion, mas a la quita lei) ; overbreadth : contròtle de l'excès de poder legislatiu.
La difusion del modèl nordamerican Aqueste modèl es a la basa del modèl de justícia constitucionala dins los païses d'Amérique du Sud :
Al Brasil, se constituís lo recors extraordinari, que permet a un ciutadan d'invocar l'atencha portada contra un drech garantit per la constitucion, mas sue los efièchs son pas erga omnes. La Colómbia tanben importèt aqueste modèl, mas es lo primièr país a aver adoptat lo contraròtle a priori d'una lei.
Lo modèl europèu
Istòria del modèl europèu En 1920, Hans Kelsen fonda la Nauta cort constitucionala d'Àustria. Louis Favoreu la descrich alara coma un modèl. Aquesta cort es en fach una jurisdiccion creada per conéisser especialament e exclusivament de contencioses constitucionals. Es situada en fòra de l'aparelh jurisdiccional ordinari e de biais independent d'aqueste coma de poders publics.
Las caracteristicas generalas del modèl europèu Lo contraròtle de constitucionalitat europèu es un contraròtle subretot per « via d'accion ». Es un modèl de contraròtle ofensiu volgut Hans Kelsen e portant l'idèa d'una centralizacion associada a un organ ad-hoc. Repausa mai sovent sus tres caracteristicas principalas. Lo contrartle es:
a priori : s'agís de far a la lei un procès entre lo moment ont es votada al Parlement e aqueste ont es promulgada (o abans que dintre dins l'òrdre juridic). concentrat : lo contraròtle es de la competéncia d'una jurisdiccion ad-hoc, dedicada al contraròtle de constitucionalitat. Las corts constitucionalas europèas son destriadas de las autras jurisdiccions : en efièch son un òrdre jurisdiccional d'esperelas, nimai una cort suprèma al suc d'un òrdre jurisdiccional, coma la cort suprèma americana per exemple. Son especializadas dins las questions de constitucionalitat e tractan exclusivament d'aquestas. abstrach : lo contraròtle repausa sus la conformitat de la lei al respècte de la constitucion de biais general e abstrach, sens referéncia al cas d'espècia.
Aqueste modèl es eficaç que la lei proclamada inconstitucionala serà pas promulgada. Se dich d'efièch erga omnes (autoritat absoluda de la causa jutjada, l'acte inconstitucional es purament e simplament anullat). La sasina es subretot de la competéncia d'organas determinats.
Lo modèl europèu admet tanben un contraròtle a posteriori per la practica de la question prejudiciala.
La procedura de contraròtle europèu En Euròpa coma als EUA, lo contraròtle pòt aver un caractèr concrèt, donc se realizar dins una situacion de mesa en òbra de la lei. En Alemanha, la constitucionalitat d'una lei pòt èsser contraròtlada al moment ont lo jutge ordinari ne fa aplicacion. Mas lo jutge ordinari pòt pas se prononciar d'esprel. Se la constitucionalitat d'una lei es questionada davant el per una de las partidas a un procès, deu sasir la cort constitucionala, que deu ela trencar. Es lo sistèma de la question prejudiciala: lo jutge deu, abans d'estatuar sus un cas d'espècia, remandar a un autre tribunal lo suèh de trencar una question de drech que dintra pas dins sa competéncia. Lo procès serà donc ajornat fins a la responsa de la cort constitucionala. Lo tribunal deurà esperar que la cort constitucionala aja examinat la constitucionalitat de la lei litigiosa abans de contunhar le procès.
Exemples de sistèmas de justícia constitucionala
Lo contraròtle de constitucionalitat e contraròtle de legalitat en França