miniatura|300px|Reparticion de l'occitan ancian. L'occitan aguiainésGentilici d'Aguiaina: https://web.archive.org/web/20210618201116/https://opinion.jornalet.com/lenga/blog/2151/aquitania-guiana-guaiana-e-dautrei-noms-similarsNeologisme car non i a pas un nom acceptat per queste parlar. "Occitan de l'Aguiaine" dins un articlhe, "Ancien Limousin" dins un autre... Aguiainés es un nom auctoctòn daus parlars peitavins-sentongeses, e—perque Aguiaina ven d'Aquitània—queu occitan aguiainés pòt faire referéncia a l'ensemblhe de quelas regions e es donc mens biaissat qu'un occitan peitavin o occitan sentongés. De mai, pòt totjorn los diferenciar dau lemosin.Enquesta de BrennodAloisi a Laurenç Revèst: "Sabo que Sumien a promogut, per diferenciar l'occitan parlat d'un temps en Aguiaina de l'occitan lemosin, lo terme "occitan aguiainés". Lo terme es empleiat per http://www.guyenne.fr/ArchivesPerigord/Wolfenbuttel/recogniciones_feodorum_bemont.htm#charte_481 " es lo nòrd-occitan qu'era parlat en Peitau, Engolmés, Aunís e Sentonge (lo nòrd d'Aquitània, sonat Aguiainahttp://www.guyenne.fr/ArchivesPerigord/Wolfenbuttel/recogniciones_feodorum_bemont.htm#charte_481https://www.jornalet.com/nova/4294/un-libre-sus-lo-formatge-blanc-en-occitania-aguiaina-e-berri?desactiva_mobil=true), liat estrechament au lemosin e lo marchés e confrontant emb lo gascon. Laisset un solide substrat dins lo peitavin-sentongés, qu'a contunhat d'evoluïr au costat dau lemosin e presenta emb eu de traits comuns non partatjats emb l'occitan ancian.
Istòria Origina Lo dialecte, coma lo lemosin e lo marchés, ven dau protolemosin, que s'es estendut fins a la linha von Wartburg. Pasmens, l'occitan aguiainés es un parlar especific.
Literatura Era lo dialecte d'expression poetica dau trobador Richard Còr de Leon, rei d'Anglhaterra e prince-duc d'Aquitània, e de nombrós trobadors (occitanofòns) eran originaris de quelas regions, per exemplhe Jaufré de Ponç e Rigaut de Berbezilh, tots dos de Sentonge .
De l'occitan au peitavin-sentongés miniatura|300px|Reparticion dau peitavin-sentongés. miniatura|300px|Limite òc-oïl en 1875. Los dialectes ancians dau nòrd-oest de l'Aquitània son estats progressivament remplhaçats dau nòrd au sud per de dialectes d'oïl entre lo seglhe XII e lo seglhe XXLa Langue occitane, Pierre Bec, Que sais-je ?, Éric Nowak, 2014 Carte montrant la désoccitanisation de la région entre Loire et Gironde. Los parlars d'oïl actuaus de quelas regions conservan de nombrós traits d'origina occitana. Aitau Liliane Jagueneau (lingüista, universitat de Peitieus) declara que "Lo lexic peitavin-sentongés a un grand nombre de termes en comun emb l'occitan, e podem dire que sul plan lexicau en particular, lo peitavin-sentongés es lo perlonjament de l'occitan en domeni d'oïl"Liliane Jagueneau, La langue, dins: Charente, Bonneton, 1992. Piare Bonaud (universitat de Clarmont-Ferrand) aviá perabans establhit una lista de 1200 vocablhes comuns au peitavin-sentongés e a l'occitan e declarat que "Dins queu domeni, es pas exagerat de dire que quauqu'un que volriá causir sos mots emb suenh en peitavin-sentongés poiriá quasiment"Gaireben" existís pas dins lo diccionari dau Congrès, mas "quasiment" es atestat dins lo diccionari e dins un dicionari peitavin-sentongés parlar un occitan en fonetica d'oïl!"Piare Bonaud, Correspondances phonétiques morphologiques et lexicales entre le poitevin-saintongeais et l’occitan, dins: Aguiaine, numéro spécial, setembre de 1972. Jacques Pignon (lingüista, universitat de Peitieus) aviá establhit, despuei 1960, la preséncia en peitavin de nòu traits fonetics e de set formas gramaticalas comuns emb l'occitanJacques Pignon, L'Évolution phonétique des parlers du Poitou, 1960 (page 512).. Pèire Bèc dins lo compte-rendut que fa dau trabalh de Jacques Pignon pensa pusleu que son 10 traits fonetics que son comuns au peitavin e a l'occitan e non 9, lo tractament peitavin dau sufixe -arius podent segon eu s'explicar per una continuitat emb lo gasconPèire Bèc, Compte rendu de lecture : Jacques Pignon. L'évolution phonétique des parlers du Poitou (Vienne et Deux-Sèvres), Cahiers de civilisation médiévale, Année 1965, Volume 8, Numéro 29, pp. 75-78.
Dins lo sud de Sentonge, lo clivatge fòrça pus brutau entre sentongés e gascon fai pensar pusleu a una causa accidentala. L'abat Th. Lalanne troba l'explicacion dins las devastacions de la guerra de Cent Ans. D'efieit, la region es estada fòrça estreitament implicada dins de lutas qu'avián ja començat pres de tres seglhes abans la guerra de Cent Ans. En 1152, Alienòr d'Aquitània, divorciava d'emb Loís rei de França qu'aviá esposat en 1137 per se remaridar dos ans pus tard emb Enric de Plantagenest, comte d'Anjau, e futur rei d'Anglhaterra. Las lutas que s'enseguisson troberon provisòriament lor conclusion dins lo restachament dins un primier temps de Peitau a la corona de França. Es una etapa importanta dins l'istòria de la lenga pr'amor que lo francés ven alara la lenga de la chancelariá.
Lo Guide du Pèlerin de Saint-Jacques-de-Compostelle, escrit au seglhe XII, distinguís ben lo sentongésLe Guide du pèlerin de Saint-Jacques de Compostelle : texte latin du , édition, Jeanne Vielliard. Chau comprendre dins queu contexte que lo sentongés era alara de l'occitan (e non lo sentongés actuau), e qu'òm lo destriava dau francés, en chaminant dau nòrd au sud.
AprèsGrafiat emb "è". https://web.archive.org/web/20211111044853/https://locongres.org/oc/aplicacions/dicodoc-oc/dicodoc-recerca?option=com_dicodoc&view=search&Itemid=168&type=fr-oc&dic%5B%5D=BASIC&dic%5B%5D=LEMO&q=Apr%C3%A8s&q2=&submit=Cercar la mòrt de Loís IX, la guerra reprenguet mai fòrtament. Peitieu deven pendent un temps la capitala de França jos Charles VII. Sentonge e Engolmés devenon un daus champs de batalha en rason de lor proximitat emb Guiana, quelas províncias essent tengudas pels anglo-aquitans. Las guerras que s'i son passada sus fogueron particularament murtrieras. A queles ravatges s'ajostan las epidemias de pestas repetidas, dont la pesta negra de 1349. Après la fin de la guerra marcada per la desfaita daus anglo-aquitans a Castilhon (Gironda) en 1453, la populacion de la region era decimada a 90%. S'es fait apeuForma probabla segon los autres dialectes nòrdoccitans. https://web.archive.org/web/20211111044856/https://locongres.org/oc/aplicacions/dicodoc-oc/dicodoc-recerca?option=com_dicodoc&view=search&Itemid=168&type=fr-oc&dic%5B%5D=BASIC&dic%5B%5D=RBVD&dic%5B%5D=ALPC&dic%5B%5D=ATAU&dic%5B%5D=PROV&dic%5B%5D=PNST&dic%5B%5D=OMLH&dic%5B%5D=LAUS&dic%5B%5D=LAGA&dic%5B%5D=LEMO&q=appel&q2=&submit=Cercar de maniera massiva a de populacions francofònas (parlaires de la lenga d'oïl) vengudas de regions pus au nòrd per la repoblarLa forma '(re)pueblar' es acceptablhe en lemosin. https://web.archive.org/web/20211111044853/https://locongres.org/oc/aplicacions/dicodoc-oc/dicodoc-recerca?option=com_dicodoc&view=search&Itemid=168&type=fr-oc&dic%5B%5D=BASIC&dic%5B%5D=LEMO&q=peupler&q2=&submit=Cercar (Peitau, Anjau...). Es aitau que s'explica, sembla, l'abséncia de tot parlar intermediari entre lenga d'oïl e lenga d'òc en Sentonge.
S'avera que despuei lo començamentSoi pas segur que lo mot "començança" existís en lemosin (es atestat solament dins l'est d'Occitània dins lo diccionari dau Congrès en novembre de 2021), mas los mots "començada" e "començament" son atestats. dau seglhe XIII certs documents de Sentonge (ex. Le coutumier d'OléronJames H. Williston, Le Coutumier d'Oléron : Édition et traduction annotées, Société des antiquaires de l'Ouest, 1992 : « Je me suis intéressé au Coutumier au départ parce qu'on y trouve des formes, morphologiques surtout, qui correspondent au patois moderne de la région » (page 9).), e queus d'Aunís (ex. "Le Terrier du Grand fief d'Aunis"Le Terrier du Grand fief d'Aunis (1246), publié par A. Bardonnet, Mémoires de la Société des Antiquaires de l'Ouest, 1875.) e de Peitau (ex. : "Le vieux coutumier du Poitou"Le vieux coutumier du Poitou, présenté par René Filhol, éditions Tardy, 1956.) eran ja redigits dins una lenga d'oïl, que maugrat la francizacion a l'escrit, mostrava ja los principaus traits dau peitavin e dau sentongés. Mas a la mesma epòca daus documents de Sentonge centrau (ex. "Charte du Mas Verlaine près de Berbezilh"Jacques Duguet, « Une charte en langue occitane (1260) » dans : Anthologie Poitou-Aunis-Saintonge-Angoumois, SEFCO, 1984.), o dau sud-est de Peitau (ex. : "Les Coutumes de Charroux"Les Coutumes de Charroux, publiées pour la première fois, traduites et annotées, par A.-. de la Fontenelle de Vaudoré, Mémoires de la Société des antiquaires de l'Ouest, 1813.) eran dins una lenga que portava la marca de l'occitan.
Dialectologia Pr'amor que l'engolmesin e lo marchés (considerats la partida lemosina dau Creissent) partatjan de traits, ben que sián desconnectats, es possiblhe que sián los vestigis dau parlar locau (aguiainés? creissent mai vaste?) abans l'avançada de la lenga d'oïl, lenga qu'evoquet Corlieu e dont l'abat Michon trobet de traças dins los archius d'EngoleimeCharta de proprietat dau seglhe XIII au comte Landry in .
Limitehttps://web.archive.org/web/20211111043405/https://locongres.org/oc/aplicacions/dicodoc-oc/dicodoc-recerca?option=com_dicodoc&view=search&Itemid=168&type=fr-oc&dic%5B%5D=BASIC&dic%5B%5D=LEMO&q=limite&q2=&submit=Cercar septentrionau vinheta|300px|Reparticion daus noms de comunas terminats en -ac