Lo coireSe pronóncia [ˈkujre, ˈkwejre...] segon lei parlars. Lo grafèma oi rassembla lei pronóncias [uj], [wej], etc. Cf. GONFROY Gérard, 1974, Dictionnaire normatif limousin-français, Tula [Tulle], Lemosin [Lemouzi], p. 62.Lo grafèma oi se pronóncia [uj, wej], cf. DESROZIER Peir, & ROS Joan (1974) L’ortografia occitana, lo lemosin, Montpelhièr: Universitat de Montpelhièr III-Centre d’estudis occitans, p. 29.Lo grafèma oi se pronóncia [uj, wej], cf. LAFONT Robèrt (1972) L’ortografia occitana, lo provençau, Montpelhièr: Universitat de Montpelhièr III-Centre d’estudis occitans, p. 36.Lo grafèma oi se pronóncia [uj, wej], cf. LAVALADA Ives (1999) = LAVALADE Yves, Dictionnaire occitan-français: Limousin, Marche, Périgord, étymologies occitanes, 87250 Sant Paul: Lucien Souny, introduccion p. 28, article cuivre —> coire p.168.UBAUD Josiana (2011) Diccionari ortografic, gramatical e morfologic de l’occitan, Canet: Trabucaire, art. coire, p. 397.ALIBÈRT Loís = ALIBERT Louis (1966), Dictionnaire occitan-français d’après les parlers languedociens, Tolosa: Institut d’Études Occitanes [reed. 1979], art. coire, p. 230. es un element quimic metallic de simbòl Cu e de numèro atomic 29. Utilizat dempuei la fin dau periòde neolitic, es un metau roge e lusent que se situa dins la colona 11 de la taula periodica amb l'argent e l'aur. Se caracteriza donc per una ductibilitat, una malleabilitat e una conductivitat electrica fòrça importantas. En revènge, sei proprietats mecanicas son feblas e, per l'utilizar, es necessari de l'integrar dins d'aliatges amb d'autrei metaus coma l'estanh (bronze), lo zinc (laton) ò lo niquèl (cuproniquèl).
Au nivèu quimic, presenta una reactivitat superiora a l'argent e l'aur. Aquò permet de l'utilizar dins de procès de sintèsi organica e lei saus d'ions cuprats Cu2+ an de proprietats interessantas per limitar la proliferacion deis algas e dei mosiduras. En causa de sa resisténcia relativament auta a la corrosion, lo coire foguèt tanben fòrça utilizat per fabricar de pèças de moneda durant l'Antiquitat e l'Edat Mejana. Pasmens, son ròtle principau dins la societat modèrna es aqueu de conductor electric. Ansin, sa produccion a conegut una aumentacion espectaclosa durant lo sègle XX, çò qu'entraïnèt la cèrca regulara de jaciments novèus e la mesa en plaça de procès de reciclatge.
Lei productors principaus au començament dau sègle XXI son Chile e Peró (que dispausan de minas gigantas dins leis Andes), Austràlia, Còngo e China. Pasmens, l'aumentacion de la produccion a de dificultats per contentar la demanda e la valor dau coire es en aumentacion regulara dempuei leis ans 2000. En parallèl, la difusion de saus de coire dins l'environament causa de problemas de pollucions car leis ecosistèmas aqüatics i son sensibles.
Istòria
Preïstòria e Antiquitat Auta
Lo coire natiu foguèt utilizat a partir dei millenari IX-VIII avC en Anatolia per la fabricacion d'objèctes per martelatge(en) Rayner W. Hesse, Jewelrymaking through History: an Encyclopedia, Greenwood Publishing Group, 2007, p. 56.. Aquela tecnica se difusèt lentament dins lei regions vesinas : en Asia Centrala au millenari IV avC, en Egipte e a l'entorn de la Mar Negra au millenari V avC e en Euròpa Occidentala au millenari III avC. En Mesoamerica, son usatge foguèt descubèrt d'un biais independent durant lo millenari III avC. Definís un periòde finau dau Paleolitic qu'es dich calcolitic.
Lei premierei traças de fonda dau coire datan dau millenari V avC, totjorn en Anatolia. Aquò favorizèt son utilizacion dins la mitat orientala de la Mar Mediterranèa e sa metallurgia sembla ben mestrejada en Orient Mejan au millenari IV avCLo comèrci dau coire dins la region de Chipre (Κύπρος en grèc ancian) es a l'origina dau tèrme latin aes cyprium (« metau de Chipre ») per designar divèrseis aliatges de coire. Evolucionèt per donar cuprum que venguèt coire en occitan.. L'aparicion dau bronze, aliatge de coire e d'estanh, aguèt probablament luòc en Asia Centrala vèrs lo millenari V avC. Son utilizacion es atestada en Mesopotamia vèrs 3000 avC. La descubèrta dau laton, aliatge coire e de zinc, sembla pus recenta. Se debanèt probablament durant lo millenari III avC en Orient Mejan ò ais Índias.
De l'Antiquitat a la Revolucion Industriala
De l'Antiquitat a la Revolucion Industriala, lo coire es un metau es utilizat sus totei lei continentsPasmens, en Oceania, leis Aborigèns semblan pas d'utilizar lo coire per fabricar d'objèctes avans l'arribada deis Europèus.. L'usage dau coire natiu demorèt limitat per sa malleabilitat. Foguèt donc subretot utilizat per fabricar de joièus e de monedas (sovent primitivasPer exemple, lei Romans utilizèron de monedas de coire entre lei sègles VI e III avC.). Dins certanei regions, especialament en Egipte, en Grècia e en Mesoamerica, lo coire aguèt d'aplicacions medicalas liadas a sei proprietats antisepticas.
La metallurgia dau coire se desvolopèt dins un espaci anant de la Mar Mediterranèa a China. Dins aquelei regions, permetèt de desvolopar lei bronzes e lei latons destinats a la fabricacion d'otís (principalament durant l'Edat dau Bronze), de monedas e d'ornaments. Au nivèu tecnic, l'apondon de plomb dins lei latons venguèt una practica frequentaPer exemple, certanei monedas dau rèine d'August èra compausada d'un aliatge coire-estanh-plomb.. En Japon, la fabricacion de l'estatua dau Boda dau temple de Tōdai-ji mòstra un mestritge de la tecnica de la colada au sègle VIII.
Dempuei la Revolucion Industriala
A partir dau sègle XV, leis aplicacions dau coire venguèron pus nombrosas gràcias ai progrès dei sciéncias e dei tecnicas. Per exemple, lei còcas dei naviris de l'expedicion Colomb dispausavan d'un doblatge de coire. Pasmens, la produccion de coire conoguèt una evolucion majora durant la Segonda Revolucion Industriala amb l'electrificacion dei país industrializats. Puei, amb l'aparicion de l'electronica, lo coire venguèt un element fondamentau de l'economia modèrna.
Quimia dau coire
Caracteristicas
Caracteristicas fisicas
thumb|right|Fotografia d'una mòstra de coire natiu.
Dins lei condicions normalas de temperatura e de pression, lo coire es un metau roge fòrça ductile e malleable que sa densitat es d'aperaquí 8,96. Son ponch de fusion es de °C e son ponch d'ebullicion de °C(en) David R. Lide, CRC Handbook of Chemistry and Physics - 90th edition, CRC Press Inc, 2009.. La combustion de sa vapor presenta una coloracion verda caracteristica.
Lei proprietats mecanicas dau coire li permèton d'èsser aisament estirat ò martelejat a freg. En revènge, sa resisténcia a una constrencha fisica es febla, çò que limita son utilizacion dins la fabricacion d'otís. Pasmens, sa proprietat fisica pus importanta es probablament sa conductivitat electrica (59,6.106 S.m-1) qu'es la segonda pus auta entre lei metaus purs après l'argent. Lo coire a tanben una conductivitat termica importanta, egala a 401 W.m-1.K-1.
Caracteristicas quimicas
thumb|right|Fotografia d'una solucion aquosa d'ions cuprics Cu2+.
Lo coire es un metau de transicion qu'a una estructura electronica que correspond a [Ar] 3d10 4s1. Situat dins la colona 11 de la taula periodica, a de proprietats quimicas similaras a aquelei de l'argent e l'aur. Pasmens, presenta una reactivitat superiora. A l'estat natiu, es pas atacat per l'aire eissuch ò per lo dioxigèn gasós. En revènge, la preséncia d'aiga e de dioxid de carbòni favoriza una corrosion de sa superficiaEn l'abséncia de dioxid de carbòni, la corrosion dau coire natiu per l'aiga comença a partir de 120 °C.. Estable, aqueu jaç d'oxids es generalament de color brun-negre e protegís lo rèsta dau metau.
Lo coire pòu reagir amb de compausats divèrs coma leis acids (compres de solucions d'acids febles coma lo vinaigrePasmens, d'un biais curiós, lo coire es pas atacat per l'acid sulfuric a freg.), lei peroxids ò lei basas (compres de basas feblas coma l'amoniac). De mai, a de proprietats cataliticas nombrosas que son fòrça utilizadas en quimia organica. Enfin, lo coire metallic a de potenciaus redox permetent una utilizacion dins la fabricacion de pilas electricas.
Lo coire a quatre estats d'oxidacion principaus : l'estat +I es monovalent e frequent dins la natura amb l'oxid Cu2O de color roge. En revènge, es rar en solucion aquosa car l'ion cuprós Cu+ es rapidament transformat en ion cupric Cu2+. l'estat +II es divalent e caracterizat per la coloracion blava de sa solucion aquosa. Forma aisament de complèxs estables amb l'oxigèn, l'ion idroxid e d'alogèns. Es fòrça utilizat dins la vida vidanta per lei proprietats antisepticas ò antifongicas de sei saus. Dins d'autrei sectors, de compausats presentant lo coire a l'estat +II son utilizats en medecina (dosatge dei proteïnas) ò en electronica (cèrca de supraconductors). l'estat +III es rar car l'ion Cu3+ es instable. Pasmens, es estudiat per lei proprietats catalicas ò supraconductritz de certanei saus. l'estat +IV es fòrça rar e pauc estudiat.
Isotòps
Lo coire a 29 isotòps coneguts que son nombre de massa varia entre 52 e 80. A egalament 7 isomèrs nuclears identificats. Leis isotòps estables son lo coire-63 e lo coire-65 que constituïsson respectivament 69,17 % e 30,83 % dau coire naturau. La massa atomica estandarda dau coire es donc de 63,546 (3) u.
Leis isotòps radioactius son fòrça instables. Aqueu amb lo periòde radioactiu pus lòng es lo coire-67 (61,8 h) e la màger part an un periòde inferior a una minuta. Totei son produchs artificialament. Lo pus utilizat es lo coire-64, de periòde radioactiu egala a 12,7 h, qu'a d'aplicacions en imatjariá medicala e en terapia. Pasmens, leis isotòps 60, 61 e 62 an tanben d'aplicacions – raras – en medecina.
Ocurréncia
thumb|right|Fotografia de cristaus de malaquita.
La formacion dau coire se debana durant leis explosions d'estèlas massisas ò de nanas blancas(en) Donatella Romana, Fransesca Matteucci, "Contrasting copper evolution in ω Centauri and the Milky Way", Monthly Notices of the Royal Astronomical Society: Letters, 2007, 378 (1): L59–L63.. Sa concentracion dins la crosta terrèstra es estimada entre 55 e 70 ppm(fr) Alain Foucault, Jean-François Raoult, Fabrizio Cecca e Bernard Platevoet, Dictionnaire de Géologie, 8 edicion, Dunod, 2014, p. 94.. Dins la natura, pòu se trobar sota forma nativa ò dins de mineraus. La formacion d'oxids e de sulfurs associats amb d'autrei metaus es frequenta : calcopirita CuFeS2, bornita CuSFeS4, cubanita CuFe2S4... etc. Lei cristaus son sovent opacs amb de colors vivas.
Metallurgia dau coire
Principis de produccion
Per la produccion de coire, l'industria utiliza generalament de mineraus primaris tenent un taus de 2% de coire amb de variacions possiblas anant 0,5% a 5%. Dins 80%, s'agís de sulfurs, que contènon d'autreis elements metallics (compres de metaus preciós coma l'aur ò l'argent)(en) W.G. Davenport, M. King, M. Schlesinger e A.K. Biswas, Extractive Metallurgy of Copper, Fourth Edition, Kidlington, 2002., que son tractats per pirometallurgia. La premiera etapa consistís donc a aumentar la concentracion de coire a una tenor de 20-40% gràcias a d'operacions mecanicas (concassatge, trissatge, sedaçatge, triatge) e quimicas (reaccion amb de tensioactius coma l'amulxantat de potassi).
Puei, aqueu « minerau concentrat » es caufat en preséncia de silici per formar un lachier e de matas a basa de sulfurs de coire e de fèrre contenent una concentracion de coire de 40 a 75%. La mata liquida es alora oxidada en preséncia de silici dins un convertidor. La reaccion globala es : 3 Cu2S (l) + 3 O2 (g) → 6 Cu (l) + 3 SO2 En sortida, lo coire es colat per formar de blòts de 150 kg que son dichas « blisters ». Lo metau contèn encara 1% a 2% d'impuretats qu'empedisson son usatge dins lo transpòrt d'electricitat.