Lo lemosin es un dialecte nòrd-occitan que s'espandís en defòra daus limits actuaus de la region de Lemosin dins la meitat nòrd dau departament de Dordonha (24) e la meitat est de la Charanta lemosina (16) a l'est d'EngoleimePeir Desrozier, Joan Ros, L'ortografia occitana. Lo lemosin. Montpelhièr, Centre d'Estudis Occitans. Universitat de Montpelhièr III, 1974. pp 9-14.. Es estat raramentLa darriera version de l'Atlàs de las lengas menaçadas de l'UNESCO es quasiben la sola excepcion aura. classificat coma lenga independenta, mas lo còde ISO 639-3Pagina sul còde lmsPagina sus lo còde oci e l'enciclopèdia de las lengas EthnologuePagina de l'edicion actuala sus l'occitan, emb lo lemosin coma dialècte an abandonat lo còde lmsPagina de la quinzena edicion sus lo lemosin, uèi utilizat coma còde ISO 639-6 per lo dialècte lemosin.
Espaci Lo lemosin es limitat au nòrd e a l'oest per los dialectes d'oïl —francés o peitavin-santongés—, au miegjorn per l'isoglòssa ca~cha, ga~ja que definís los limits entre los parlars de l'occitan meridionau e los parlars dau nòrd-occitan.
La separacion entre lemosin e auvernhat au levant es mens segura, se fai tant sus daus criteris fonetics coma lexicaus. Per çò qu'es de la fonetica, lo lemosin consèrva mielhs las vocalas e palataliza mens las consonantas.Sus lo terren, lo lemosin es parlat dins cinc departaments: la quasi-totalitat de Cruesa (au sud-oèst, Borgon Nuòu, Benavent), la Nauta Vinhana, Corresa, dins la partida de Dordonha au nòrd d'una linha que passa un pauc au dessús de Salanhac, de Las Eisiás, entre Brageirac e Moissida per rejúnher la separacion òc-oïl a Puei Narmand (çò qu'inclutz una pita partida de Gironda) e enfin las contradas de Confolent e Montberol en Charanta. Una pita partida entre Bòrt e Ausança aperten au domeni auvernhat, l'apartenéncia d'Ussèl a un o l'autre domeni es contestadaA Lanly, Enquête linguistique sur le plateau d'Ussel. Après Borgon Nuòu a l'est, un basculament pro franc vèrs l'auvernhat, que s'accentua a mesura qu'òm s'aluenha de Borgon Nuòu e que aprueismam d'Aubuçon. A partir de Pont a Riom, lo parlar es fortament influençat per lo dialècte auvernhat. L'apartenéncia d'Ussèl a l'un o l'autre domeni es contestadaA Lanly, Enquête linguistique sur le plateau d'Ussel.
Lo limit entre la parladura lemosina e lo lengadocian passa, amb zònas onte se barrejan, traversant d'èst en oèst los cantons de Vilafrancha de Lopchac, La Fòrça (Perigòrd), Vila Amblard, Vergt, Albuga, Sent Cibran, Sarlat, Carluç.
Adonc lo lemosin se pòt caracterizar de dos biais: modificacion de l'importància relativa entre los sistemas consonantics e vocalics en favor dau darrier per eliminacion de las consonantas finalas emb de las palatalizacions moderadas. D'un autre pan, especificitat relativa que, dins quauques cas, lo restacha aus parlars peitavins o aumens a un grop “atlantic”.
Variacion intèrna
Lo lemosin se pòt partir en tres zònas dialectalas plan diferenciadas: lo bas lemosin (o miegjornau) d'un costat, lo naut lemosin e lo marchés de l'autre.
Bas lemosin Lo bas lemosin es mai pròche foneticament de l'occitan meridionau.
Son sistèma vocalic consèrva mai o mens lo de l'occitan lengadocian, per exemple la 'e' dubèrta: bèu (contra beu en naut lemosin).
Son sistema consonantic es bèucòp mens afectat qu'en naut lemison. Se las palatalizacions son nombrosas e variadas, a una relativa conservacion de las consonantas finalas: l’s demòra davant consonanta (quitament dins un grop sintactic) amb una realizacion que vai de [s] a [h] (aspiracion) en passar per un son que sembla la “jota” espanhòla, sonat constrictiva velara [x], la ’l finala es pas vocalizada, au limit s'amudís simplament (prononciada se realiza [l] o [r]).
Lo bas lemosin fai un triangle e recuebre la quasi totalitat de Corresa e, en Peiregòrd, la contrada de Montinhac.
Marcha La Marcha es una region d'interferéncia entre los parlars d'òc e d'oïl, mas l'estructura de la lenga demòra tot parier occitana (vejatz Creissent). Quò es un parlar de mau definir, considerablament atomizat onte n'òm pòt trobar daus conservatismes curiós au mitan de mots peitavins. Se caracteriza per un grand nombre de palatalizacions e la reduccion daus diftongs.
Dau ponch de veüda linguistic consideram que la Marcha ocupa la rasa nòrd de la Nauta Vinhana (contrada de Manhac-Laval) e una bona part de Cruesa (contradas de Dun, Garait).
Naut lemosin Lo restant dau domeni constituís lo naut lemosin qu'es lo pus espandut e intermediari entre lo bas lemosin e lo marchés. A la diferéncia daus autres dialèctes, en lo naut lemosin lo comportament de las èssas en posicion de còda sillabica sembla dependre mai dels fonèmas precedents que daus seguents. Aprèp una consonanta amb realizacion fonetica o una semivocala, las èssas s’amudisson totjorn:
fòrts: [fòR] vers: [vèR] enfants: [èfõm] solelhs: [shulej] verais: [vRaj] o [Raj] rius: [riw] piaus: [pjaw]
Lo naut lemosin es esluemhat foneticament de l'occitan meridional: lo sistèma vocalic non consèrva pas lo del lengadocian, per exemple la 'e' dubèrta ven tampada beu (contra bèu en naut lemosin).
Es de notar que Peiregòrd a quauques particularitats per comparason aus ranvèrs de Lemòtges, subretot dins sa partida oest. Es sovent pus conservator mas, tot parier, foneticament pus pròche dau naut lemosin que non pas dau bas lemosin.
Influéncias Las evolucions divergentas (es a dire au còp las influéncias exterioras e las evolucions comparablas a certanas especificitats d'un domeni vesin) per las pus importantas an doas originas: una francesa, l'autra auvernhata.
Lo lemosin es bordat de dos costats per un dialecte d'oïl (francés, peitavin-santongés), n'òm pòt esperar per consequent de las interferéncias importantas. De fach, sus tota la partida oest de Puei Narmand a Confolent lo limit es ben trenchat, i a mas un petit endrech onte las doas lengas interferissen: Chanaur (rasís Senta Eulàlia). Per contra au nòrd, la Marcha constituís la zòna d'interferéncia. Se quauques trachs fonetics se semblan en lemosin e en peitavin, se n'òm pòt comparar una partida daus lexics, s'agís bèucòp mai de particularitats comunas que non pas d'influéncias d'un parlar sus l'autre. L'influéncia dins la lenga parlada dau francés oficiau es benleu un pauc mai marcada en lemosin que dins los autres parlars occitans, mas de tot biais l'accion se fai subretot sus lo vocabulari, gaire sus la fonetica.
L'influéncia de l'auvernhat en Cruesa e lo nòrd-est de Corresa es benleu pus sensibla. Se traduís per una creissença de las palatalizacions, una frequéncia mai granda de [œ] coma evolucion de diftongs o de vocalas e daus passatges de -er- a [ar].
Una influéncia meridionala se tròba maitot. Fòra los trachs que constituissen lo bas lemosin fau notar una remontada, tre qu'a Lemòtges, de la realizacion de /v/ en [b] per quauques mots isolats e maitot de quauques ca o ga per cha o ja.
Podem maitot observar un espaci dich de l'occitan en "è" dins una zòna que vai dau sud dau Confolentés (Manot) a Nontronh, pensent per Sent Iriès, Chasluç, Nontronh e Rechoard. Los [a] tonics venen [ɛ] (è) coma los [as]. Pala ven [pɛlɔ], bujada fai [bydzɛdɔ], Chaba d'entrar fai [tsɛbɔ d'ɛntra] ; Chasluç fai [tsɛlu], vachas fai [vatsɛ], placa / placas fan [plɛkɔ / plakɛ]. Los [er] coma (o emb l'influència) lo peitavin-sentongés pòt se tranformar en [ar]. Sernada fai 'donc [sarnɛdɔ], lo ser fai [lu/le sar], per ven [par]...
Istòria Los estats de la lenga escricha en Lemosin an segut l'evolucion e los accidents que coneguèt l'ensemble de la comunitat occitana. Coma dins l'ensemble dau domeni occitan, l'unitat e la coeréncia relativas de 'queu sistema se mantenen en lemosin, après la deschasença literària que seguet la Crosada daus Albigés, dins los escrichs de las ciutats, mas comencen de s'alterar a mesura que lo francés fai son aparicion dins los tèxtes juridics e administratius.
'Quela reculada de l'occitan escrich debuta en Lemosin per lo nòrd dau domeni au mitan dau segle XV. Dau mesme còp, sa grafia subís de mai en mai l'influéncia dau francés. La francizacion de l'escrich oficiau, ’chabada dins lo prumier quart dau sègle XVI, entraïna la desparicion de tota grafia especificament occitana. Es interessant a 'queu perpaus de comparar, en Peiregòrd, las grafias dau Libre Negre de Peireguers (començament dau segle XV) e dau rituau de 'quela diocesi (environs de 1500).
D'aura enavans, la notacion de la lenga se fai en utilizar lo sistèma fonografic dau francés, chascun trobant son biais de solucion a las dificultats presentadas per son aplicacion a la fonologia dau lemosin, en defòra de tota nòrma comuna.
Entau s'establís una situacion que durará d'aicí au sègle XIX. En perdre la tradicion escricha, Lemosin a perdut dau còp lo sentiment d'unitat linguistica e de comunitat culturala, e benleu mai que dins d'autras parts dau domeni occitan. Es plan remirable qu'après estre estat lo centre prumier de l'espandida poetica daus segles XII e XIII e aver donat sa marca e mai son nom a la koinè literària occitana, Lemosin se ten a l'escart de las renaissenças daus segles XVI e XVII, e presenta pas gaire d'òbras escrichas avans la debuta dau sègle XIX.
Dins la segonda meitat dau segle XVIII, lo movement d'interès que se desvolopa dins los mitans letrats per la poesia daus trobadors e s'acompanha d'una curiositat per los dialèctes contemporaneus se manifesta en Lemosin per lo trabalh de Dom Leonard Duclou, monge benedictin de Sent Maur, que faguet un Dictionnaire de la langue limousine, et parallèle ou comparaison de cette langue avec plusieurs langues tant anciennes que modernes, ouvrage qui peut servir à l'intelligence des anciens auteurs français. Dins quel obratge, Dom Duclou se preocupa d'establir una ortografia fondada sus l'etimologia. Mas 'queu sistema repausa sus de las concepcions plan fantasiosas de l'etimologia, en defòra de tota pensada de comunitat linguistica occitana, e demoret lo fach de son autor. L'alienacion de la consciéncia linguistica es pro marcada dins lo títol e dins los termes dau permés d'estampar: “...considérant que ce dictionnaire a été composé dans la vue d'accélérer les progrès de la langue française et de la rendre familière dans la province.”
D'aicí a l'espandida en Lemosin dau movement felibrenc, los autors contunhan de se farjar una grafia personala en utilizar lo sistema dau francés.
L'espelida felibrenca tòrna balhar en Lemosin, emb lo sentiment de dignitat e d'unitat de la lenga, la consciéncia dau besuenh de nòrma ortografica. L'adaptacion daus principis de la grafia dicha “mistralenca” au lemosin es facha per Camille Chabaneau dins sa Grammaire limousine de 1876.
Mas las dificultats d'aplicacion d'un sistema concebut per lo provençau rodanenc a d'autras formas dialectalas apareissen.
'Quò es en Lemosin que la recercha ortografica fuguet represa a quela epòca per l'abat Josep Ros, Majorau dau Felibritge en 1876. Dins sa comunicacion a la Societat Arqueologica de Besièrs, en 1876, e dins sa Grammaire limousine de 1895, Josep Ros perpausa de tornar a la fonografia “classica” de l'Edat Mejana: en notar -a la finala atòna femenina, nh la palatalizacion d’n, en restituir -r a l'infinitiu.
Mas 'quela reforma fuguet mau aculhida dins lo Felibritge. En Lemosin mesme, Josep Ros ne será pas segut pertot e en Peiregòrd, Benoit e Lavaud, presentan lor Abrégé de grammaire périgourdine en 1932 dins la grafia de Chabaneu.
Los escrivans seguen una o autra emb mai o mens de coeréncia e d'unitat. Lo poeta A. Pestor chausís de las solucions personalas.