Ël Neuv Testament as presenta coma na granda arflession an sël cristian e an sël comportament che cheil-sì a dev ten-e.
Orìgin e formassion La prima comunità cristian-a a l'era formà da ebreo ch'a j'ero nen bin cossient d'anandié na neuva religion. Cand ch'as cujìo ansema për fé memòria dl'arsuression ëd Gesù a lesìo ij lìber sacrà dj'ebreo, visadì lòn ch'al di d'ancheuj ij cristian a ciamo Vej Testament. Për conòsse l'ansegnament ëd Gesù ëd Nàsaret, dont a l'é rivane gnente dë scrit, ij prim cristian as adressavo a j'apòstoj, ch'a j'ero ij testimòni ëd lòn che Gesù a l'avìa dit e fàit. Viaman che j'apòstoj a muirìo, a l'é dventà amportant avèj a disposission dij test ëscrit che an chèich manera a armontèisso a lor, për podèj gropé a cheicòs ëd pì concret ël contnù dla predicassion: na vira mòrt ij testimòni diret a sarìa stàit pì problemàtich fé ij contròj. An dzorpì, con lë spantiesse dël Cristianésim a vnisìa viaman pì mal fé rëncontré n'apòstol për fesse conté diret coma a stasìo le còse. Costi scrit cristian as lesìo ant soe ciambree, ansema a jë scrit dël Vej Testament. Tutun, al temp cand a son ëstàit ëscrit, costi lìber cristian a j'ero ancor nen considerà tanme lìber sacrà. Për ij prim cristian ij lìber sacrà a restavo coj dël Vej Testament. La prima sitassion anté ch'as considera un tòch ëd Pàul coma Sacra Scritura as treuva ant la litra ëd Policarp aj filipèis, anviron dël 150: I sai che iv n'antende motobin djë scrit sacrà e che gnente a vë scapa, lòn che a mi a l'é nen dàit. Tutun, i veuj arcordeve mach coste frase, ch'a-i son ëscrite: «anrabieve pura, ma nen fin-a al pecà» (Salm 4,5) e ancora «Ch'ël sol a tramonta nen 'dzora vòstra flin-a» (Ef 4,26). Beà chi ch'as në visa, coma i son sigur i feve vojàotri.
J'aotor La pì part ëd costi lìber e litre a j'ero ascrivù, an manera direta o indireta, a apòstoj, dont ël crédit ant le cese cristian-e a l'era fòra ëd discussion. Ëd costi lìber as në fasìo dle còpie per fele circolé ant le vàire cese. A ven-o a creesse donca dj'arcòlte dë scrit. Sòn però a ampediss pà che l'ansegnament ëd Gesù a fussa tramandà ancora a vos e che costa tradission oral a l'èissa soens pi 'd pèis che cola scrita. Da banda ëd costa produssion a-i surtìo ëdco d'àotri lìber. Da na part a-i son djë scrit che, bele ch'a pretendìo nen d'armonté a j'apòstoj, a l'avìo n'aotorità paragonàbil: a son ciamà ij Pare apostòlich përchè j'aotor a l'han conossù j'apòstoj. D'àotra part, coma as les già ant le litre ëd Pàol, a vnisìo fòra djë scrit pì fantasios o con dutrin-e stran-e, nà con ël but d'ampinì ij përtus lassà daj racont djë scrit apostòlich; costi lìber a vnisìo faossman ascrivù a apòstoj për angrandì sò crédit. A son ciamà Apòcrif. Esempi a son j'evangeli ëd Giaco, ëd Pé, ëd Tomà.
Ël cànone dël Neuv Testament La formassion dël cànone Donca, ant la prima metà dlë II sécol a circolavo ant le comunità cristian-e djë scrit originaj ch'armontavo, an manera pì o meno direta, a j'apòstoj, dle còpie ëd costi scrit, djë scrit ascrivù faossman a j'apòstoj e djë scrit ch'a armontavo nen a j'apòstoj ma a l'avìo squasi ël midem crédit. D'àotra part, coj ch'a podìo testimonié an sl'atribussion ëd costi scrit a j'ero squasi tuti mòrt e a l'era an camin ch'a piava l'andi ël moviment gnòstich, dont un di pì amportant arpresentant a l'era Marcion. Conforma a Marcion l'ansegnament ëd Gesù a comportava d'arfudé d'aotut ël Vej Testament, ëdco përchè cost-sì a sarìa stàit manipolà. A arfudava ëdcò j'evangeli ëd Maté, March e Gioann; da col ëd Luch a scancelava le conte dl'anfansia e tuti j'arciam a la corporeità ëd Gesù (che jë gnòstich a arfudavo). Marcion a l'é stàit ël prim a stabilì na lista ëd lìber d'andoa tiré, second chiel, la vera dutrin-a cristian-a. Soa lista a contnìa l'evangeli ëd Luca (ant la version rangià da chiel) e des litre ëd Pàol (a arfudava cole pastoraj). Contra Marcion, le comunità cristian-e a son trovasse obligà a pijé posission, an fissand na lista ëd lìber da pijé coma test sacrà për la fé cristian-a (ël Neuv Testament) e ancariand ij vësco ëd controlé che le còpie dij lìber ch'a vnisìo fàite a fusso conforma al test antich.
Ij criteri ëd canonicità Ij criteri che le cese a l'han dovrà për fissé la lista dij lìber a j'ero dzortut leclesialità e lapostolicità; cand l'apostolicità a l'era nen sigura, as arcorìa a la tradissionalità.
L'eclesialità A son ëstàit soasì tanme lìber ofissiaj coj ch'a j'ero lesù ant la liturgìa da tute (o squasi) le comunità che a-j conossìo. La rason për costi lìber d'esse lesù a sta ant lë scond criteri.
L'apostolicità A son ëstàit soasì coj lìber ch'as chërdìo a l'èisso a soa sorgiss - an manera direta o indireta - j'apòstoj: la nòrma ëd fé a stasìa nen ant lë scrit, ma ant la testimoniansa apostòlica che a l'era stàita fissà ant lë scrit. Se l'apostolicità a l'era nen sigura as arcorìa al ters criteri.
La tradissionalità A son ëstàit soasì coj lìber ch'a j'ero conforma a la tradission oral e a son ëstàit arfudà coj lìber ch'a smonìo la përson-a ëd Gesù an manera diferenta da lòn che ij cristian a conossìo an avenda scotà la predicassion dj'apòstoj e 'd sò dissìpoj: la nòrma ëd fé a l'era l'ansegnament ëd Gesù tramandà da la tradission oral dle cese.
Ël cànone muratorian La pì antica lista ëd lìber canònich ch'a sia rivane a l'é ël cànone muratorian. Compilà anviron dël 180 da n'aotor ch'i conossoma nen ant un latin grossé, a l'é stàit dëscoatà ant ël 1740 da Ludovico Antonio Muratori ant la Biblioteca Ambrosian-a ëd Milan. La lista a conten 23 lìber: a-i manco la litra a j'ebreo, la litra ëd Giaco, na litra ëd Pé e na litra ëd Gioann.
Le controversie an sël cànone Tra 'l III e 'l V sécol a-i é staje torna un perìod ëd discussion an sij lìber ch'a dovìo rintré ant ël cànone. Già da la fin dël IV sécol ij dùbit a së s-ciairisso: an orient con la litra pascal nùmer 39 d'Atanasi, vësco ëd Lissandria, dël 367; an ossident con ël sìnod ëd Roma dël 382, sota Damasi. A ven-o acetà coma canònich 27 lìber stimà d'orìgin apostòlica. La midema lista a l'é stàita confermà ëd fasson indipendenta për la provinsa dl'Àfrica da na serie 'd sìnod, dël 393 a Hippo Regius e dël 397 e 419 a Cartàgin, sota la guida d'Agustin. A la fin dël V sécol ij debat cristològich a j'ero pasiasse e ij dùbit an sël cànone a son dësparì ant le cese latin-e tanme che an cole greche. A l'han arzistù ancora ant le cese ëd Siria, ch'a son butasse d'acòrdi al prinsipi dël VI sécol con la version dël Neuv Testament ëd Filòssen. D'antlora e fin-a al sécol ch'a fa XV a-i son pì nen ëstàite discussion an sël cànone. Luter a l'ha arpijà ël debat e ël concili ëd Trent a l'ha confermà la lista tradissional dij lìber canònich.
Lista dij lìber dël Neuv Testament Sì da press a-i é la lista dij 27 lìber dël Neuv Testament, con l'aotor e le dàite pì probàbij ëd soe redassion. Evangeli ëd Maté (l'aotor dla version ch'a l'é rivane a l'é nen conossù, a l'adoss a-i é 'n lìber dj'ansegnament ëd Gesù scrit da Maté - 45-80); Evangeli ëd March (March - 50-65); Evangeli ëd Luch (Luch - 55-70); Evangeli ëd Gioann (Gioann - 80-90); At d'apòstoj (Luch - 61-75); Litra ai roman (Pàol - 57); Prima e sconda litra aj corint (Pàol - 54-57); Litra ai gàlat (Pàol - 55); Litra a j'efesin (Pàol - 61-63); Litra ai filipèis (Pàol - 61-63); Litra ai colossèis (Pàol - 61-63); Prima e sconda litra ai tessalonicèis (Pàol - 50-52); Prima e sconda litra a Timòteo (probabilman Pàol - 60-67); Litra a Tito (probabilman Pàol - 60-67); Litra a Filémon (Pàol - 61-63); Litra a j'ebreo (probabilman d'ambient paolin - 64-67); Litra ëd Giaco (probabilman Giaco - 50-58); Prima litra ëd Pé (Pé - 60-65); Sconda litra ëd Pé (probabilman Pé - 60-75); Prima, sconda e tersa litra ëd Gioann (Gioann - 80-100); Litra ëd Giuda (probabilman Giuda - 70-80); Arvelassion (Gioann - 75-96). Tuti costi lìber a son ëscrit an grech. Al di d'ancheuj, për comodità d'arferiment, ij lìber a son dividù an capìtoj e versèt. Ij capìtoj an ven-o da S. Langton (mòrt dël 1228), ch'a l'ha dovraje ant la version parisin-a dla Vulgata. S. Pagnini an soa version latin-a a l'ha për prim dovrà na division an versèt (che për al Vej Testament a coincidìo për la pì part con coj dij masoret). Tutun, për ël Neuv Testament, ij versèt ëd Pagnini a j'ero tròp longh për vnì a taj e a son peui adotasse coj prontà da R. Estienne (stranomà Stephanus) për soa version greca dël Neuv Testament (1555).
La trasmission e l'arcostrussion dël test Ij test originaj dij lìber dël Neuv Testament a son nen rivane. Për arcostruì ël test a l'adoss as arcor dzortut aj manoscrit antich, visadì a le còpie che viaman as son fàite prima dl'anvension dla stampa, ma ëdcò a le tradussion antiche e a le sitassion dij Pare dla cesa.
Ij manoscrit A-i në i-é pì 'd 5500, da lë II sécol al sécol ch'a fa XV.
Ij manoscrit as divido an doe categorìe, conforma al material dont a son fàit: papir e bërgamin-e. Ij papir a son coj pì antich: i n'oma 72, dont un dlë II sécol e cheidun dël III. A son nen complèt, ma a son testimòni franch amportant dël test, an rason ëd soa antichità. A son denotà da na sigla dla forma Pn, anté che n a l'é 'n nùmer. Ij pì amportant a son: P52: papir John Rylands, anviron dël 125; a conten Gioann 18,31b-33a an sël drit e 37b-38 a l'anvers. A l'é conservà a Manchester. P64: dlë II-III sécol; a conten dij frament dl'evangeli ëd Maté. P45, P46, P47: papir Chester Beatty (ciamà parèj dal nòm dël proprietari), dël III sécol; ansema a conten-o squasi tut ël Neuv Testament. A son conservà a Dublin. P4: dël III sécol; a conten dij tòch dl'evangeli ëd Luch. P5: dël III sécol; a conten dij tòch dl'evangeli ëd Gioann. Ij prinsipaj còdes majùscoj (ciamà onsaj, dagià che le litre a l'han apopré la dimension ëd n'ongia) an bërgamin-a a son: B: còdes Vatican, dël IV-V sécol, squasi complèt, conservà a Roma; S o א: còdes Sinaìtich, dël IV-V sécol, complèt, conservà a Londra; A: còdes Lissandrin, dël V sécol, squasi complèt, conservà a Londra; C: còdes Riscrit d'Éfrem, palinsest dël V sécol con dzorascrivùe j'euvre d'Éfrem, squasi complèt, conservà a Paris; D: còdes ëd Besa, dël V-VI sécol, a conten evangeli e at an grech e latin, conservà a Cambridge; D: còdes Claromontanus, dël VI sécol, con ël test grech e latin dle litre ëd Pàul. Θ: còdes ëd Koridethi, dël sécol ch'a fa IX, complèt, conservà a Tbìlisi. A venta noté che ël temp ch'a-i passa an tra ël test original e ij manoscrit pì vej ch'i l'oma a l'é pì curt che për tuti j'àotri lìber antich.
Le version antiche Dël Neuv Testament a-i son vàire tradussion an lenghe antiche fàite ant ij prim sécoj dël cristianésim. Tra le pì amportante a-i son: la sirìaca, dita Peshitta (ch'a veul dì sempia, përchè ch'a l'é scrita an sna colòna sola), dlë II sécol; le version còpte dlë II sécol; la Vetus Latina, apopré dël 150; la Vulgata ëd Giròni, an latin, apopré dël 400. Da già che le tradussion antiche a son fàite girand a la litra, a l'é possìbil armonté al test ch'a-i é a l'adoss.
Le sitassion dij Pare dla cesa Ël Neuv Testament a l'é stàit sità e comentà tant da jë scritor cristian dij prim sécoj (II-IX) ch'as pensa che se as në perdèissa ël test as podrìa arcostruilo da le sitassion dij Pare.
Le variant e la crìtica dij test Bele che ij document antich ch'i l'oma a son motobin ëvzin a j'originaj, a në smon-o nen tuti l'istess test, ma al contrari a-i son vàire diferense an tra 'd lor, ch'a son ciamà variant. Sòn a l'é dovù a la fasson dë scrive ij test antich: a man e soens sota detatura. Ant ij test dël Neuv Testament a-i son apopré 250.000 variant, ansima a 'n total d'apopré 150.000 paròle. Soens a-i son diverse variant ëd na midema paròla o frase; la pì part ëd coste a son mach ëd forma literaria e a toco nen ël sust. Variant ch'a toco ël sust ëd na frase a-i në j'é apopré 200, dont mach na quindzen-a vreman amportante.