thumb|right|Carta lenghìstica dël Piemontèis Ël piemontèis a l'é na lenga romanza, visadì derivà dal latin.
A l'é la lenga natural dël Piemont e a l'era parlà sensa distinsion da tute le categorìe sossiaj. A l'é assè sgnor 'd literatura, butand ant ël cont tuti ij géner literari: romanz, teatro, poesìa, giornaj, papé ofissiaj e via fòrt. A l'é arconossù dal Consèj d'Euròpa e da l'UNESCO e a l'é sota la tua dle laj regionaj 26/1990 e 37/1997.
Sò vocabolari a l'é d'apopré 40.000 paròle. A së stima ch'a sio bon a parlé ò a capì ël piemontèis almanch 2,5 milion ëd përson-e, mentre che almanch 500.000-600.000 a sarìo bon ëdcò a leslo e a scrivlo.
Pais andoa ch'as parla piemontèis Ël piemontèis as parla, con le rispetive variante locaj:
ant la sità metropolitan-a 'd Turin e le provinse 'd Coni, Ast, Biela e Vërsèj ant la banda pì ossidental dla provincia ëd Noara an provincia ëd Lissandria, gavà ij dintorn ëd Torton-a (parlade miste lombarde/emilian-e) e ant ël Novèis e l’ovadèis (dialèt ligurin) An quàich paìs dla Val Bormia, an provinsa ëd Savon-a davsin a le Langhe e ‘l Monfrà, An quàich comun-a dla Lomlin-a pì ossidentala an provinsa ‘d Pavìa an quàich località dla bassa Valdosta.
La provincia dël Verban-Cusi-Òssola e la pì part ëd cola 'd Noara a deuvro 'd dialèt dla lenga lombarda, mentre che ant le comun-e dla provincia 'd Coni ch'a confin-o con la Liguria, com Auto, Cravaun-a, Orméa e Garess, as parlo 'd dialèt ligurin. Ëd pì, ant le valade dël Turinèis e dël Conèis ël piemontèis a conviv con ij patoà ossitan (a sud) e franch-provensaj (a nòrd), visadì che chi a parla patoà a l'é bon a parlé 'dcò an piemontèis.
Tutun, a venta armarché che, dantorn ai confin dël bass Piemont a l'é soens mal fé stabilì andoa a finiss la lenga piemontèisa e andoa a ancamin-o cole lombarda o lìgur.
Ij dialèt Bele ch'a sìa na lenga unitaria, ël piemontèis a pija vàire forme, o dialèt, a sconda dij pòst. La forma considerà d'arferiment a l'é dita piemontèis comun: ës piemontèis comun a pija për base ël dialèt ëd Turin e dj'anviron; a l'é 'l pì dovrà an literatura e a l'é capì e bin acetà daj locutor ëd tuti ij dialèt ëd Piemont. Ant j'ani andarera, për esempi, un comerciant ëd Vërsèj a parlava an dialèt vërslèis con ij client ëd soa sità, ma se a l'avìa da fé con ëd gent ëd Coni o d'Ast, a dovrava ël piemontèis comun. Comsëssìa, a l'é opinion spantià che ël piemontèis pì bon e genit a sia apoprè col dle bande antra Susa, Turin, Cher, Pinareul e Salusse (fasend atension che an sità ancheuj un përfond ëd gent a deuvra un dialèt motobin contaminà da l'italian).
Na division grossera dij dialèt dël piemontèis a l'é l'arpartission an:
piemontèis ossidental, o àut piemontèis, ch'a comprend ij dialèt ëd la provinsa 'd Coni e 'd la sità metropolitan-a 'd Turin (gavà 'l canavzan); canavzan, ch'a forma na categorìa a part; piemontèis oriental, o bass piemontèis, ch'a comprend valsesian, bielèis, vërslèis, langhèt, monfrin, astësan, lissandrin, monregalèis e ch'a corispond apopré a j'àutre provinse.
Comparassion con ij dialèt
Turinèis: N'òm a l'avìa doi fieuj. Col pì giovo l'ha dit a sò padre: “Deme la parte dij ben che a 'm toca!" E chiel ëd coj ben a l'ha fane doe part. E da lì a pòchi dì ël fieul pì giovo, butà ansema tut col che a l'avia tirà dij sò ben, a l'é andassne ant un pais leugn, e ambelelà, mnand na vita plandron-a e lussuriosa, a l'ha sgairà soa part. Astësan: Un òm l'avia doi fieui. E ël pù giovo a l'ha dit a sò pari: "Pari, deme on po' la mia part!” E ël pari l'ha divis le sostanse fra lor. Da lì a pòchi dì, essènà tuti radunà, ël pù giovo a l'è partì per un pais lontan, e là l'ha dissipà la soa part, vivend lussuriosament. Lissandrin: In òm o l'éiva du fieu. Ër pù giovo ëd 'sti fieu o g'ha dicc a seu pari: “Papà, dam ra part di ben ch'o 'm toca!”. E lù o-j ha spartì e o g'ha dacc ra sò part. E da léi a pòch dì, ër fieu pù giovo o g'ha facc sù tut e o l'è 'ndacc ant in pais lontan, e là o l'ha sgarà tut ër facc seu a fè dër sbauci. Vërslèis: N'òmo l'ava doj fieuj. Col pù giovo l'ha diji al pari: “Oh pari, dami la mè part, lòn ch'a peul tochèmi!”. E 'l pari l'ha fat la divisiòn an dovi part. E pòich dì dòp ël fieul pù cito l'ha rabajà sù tut lòn ch'a-j ëspiciava e l'ha 'ndàsni ant ën paìs lontan, belilà, l'ha campassi an malora a fòrsa 'd fè 'l fòl e 'l plandròn. Bielèis: Un òm a l'eja doj fieuj. E l'ultim di doj a-j ha diccie a sò pare: “Pare, deme la mia part ëd só ch'a 'm ven!”. E cël a j'ha daccie a tucc doj la soa part. Da lì a 'n quaj dì, 'sto fieul pù giovo a l'ha butà tut ënsema e a l'ha facc sò fagòt, e a l'è andasne ant un pais da lons, e là, a ribòte ëd tucc ij color, a l'ha sgarà tut ël facc sò. Langhèt: Un òm o r'avia doi fieui. Ël pì pcit un dì o r'ha dit a sò pare: "Pare, dème ra part ch'a 'm ven!". Ël pare, sentend sosì, o r'ha fat ra part e o r'ha daje lo ch'i tocava. Da lì a pòch dì, 'st fieul r'ha butà tut ër fat sò ansèm e o 's n'è andàsne ant un pais lontan motoben, e ansì là o r'ha sgheirà tut an fé ël bagordon. Parlà ëd Coni: Un òm a l'ha avù doi fieui. E 'l pì giovo ëd costi l'ha dit al pare: "Pare, deme la mia part!". E chiel j'ha daje lo ch'a-j tocava. Passà quaich dì, radunasse tut, ël fieul pì giovo s'è partisne da cà pr'ëd pais lontan, e a l'ha mangià 'l fèit sò ant le ribote. Canavzan: Un òm a l'avia dui fieui. Ël pì giovën a-j ha dit a sò pare “Pare, i veui ch'im daje lo ch'a më ven!”. E ël pare a j'ha det la soa part. Da lì in pòchi ëd dì a s'è fet sò fagòt, e a l'è andèt ënt un pais lontan, e a l'ha sgoliardà tut. Valsusa: N'òm a l'avia doj fieuj. Ël pì giov a l'ha dit a sò par: "Par, i veul mia part do bin." E 'l par a l'ha dajla. Pòch dòp a l'ha pijà e a l'è andait leugn, antè ch'a l'ha sgairà tut. Pinareul e anviron: N'òm a l'avia dòj fieuj. Ël pì giov a l'ha dit a sò pare: "Pare, i veul mia part ëd bin." E 'l pare a l'ha dajla. Pòch dòp a l'ha pijà e a l'è andait leugn, antè ch'a l'ha sgairà tut. Vilaneuva e 'ntorn (Mathi, Balangé, Li Cafasi,...): N'òm a j'avè dòij fieuj. Ch-l pì gio a ij ha dit a so pari: “Demi lonch a ' m vin!” Parej sò pari a i j a fêt mecia 't tuij ij beni. Da lì a chij dì 'l fij a s'é pija soa ròba e a l'è 'ndêt ijà logn peuij a s' é butà a bata ciòma, a fa ribotta, e 'nt 'na man vira a i j ha sghêra tutt.
Particolarità fonètiche Ël piemontèis a l'ha na soa precisa përsonalità fonética, che soèns peui a-j resta ai parlant nativ ëdcò quand a parlo an àutre lenghe.
Ambivalensa antra M e N Soèns ant ël parlé a l'é motobin malfé capì che diferensa ch'a-i sia antra la M e la N, dzortut ant le sequense ëd consonant, coma -NP/-MP. Sòn a l'ha mnà ant ël passà a grafìe coma canpagnin e conpanìa, che da na mira fonética a son motobin giuste e descritive. Al dì d'ancheuj comsëssìa as tend a preferì na grafìa pì basà ant sl'etimologìa, ch'a conserva le consonant latin-e originaj. Ën lesend, però, a venta sempe visesse che la M piemontèisa a l'é nen parej ëd cola italian-a.
A tònica velarisà
La A tònica velarisà a la resta n'evolussion ëd la pronunsia dla A tònica, che gavà chèich ecession a la fa viré ëd son anvers a na Ò. St'evolussion-sì a l'é nen sempe completa, an chèich pòst as trata ëd na Ò fàita e finìa, an dj'àutri la diferensa antra na A velarisà e na Ò normal a la resta motobin ciàira. An tute le manere a venta tnì present che le variassion locaj d'ës fenòmeno-sì a peulo esse squasi anfinìe.
L mòla rotacisà
La L mòla rotacisà (ch'a a men-a sèir̂a a fé rima con stèil̂a) a resta 'cò chila comun-a tant al piemontèis meridional che a na part ëd la lenga ligurin-a. Sta comunion ëd comportament fonètich a podrìa esse dàita da 'n chèich vej seuli étnich, miraco bele che pre-roman, ma a-i é gnun element ëd preuva për podej di-lo an finitiva. Ëd sigura ës trata d'evolussion ch'a l'han na rèis motobin antica, com as ës-ciàira pr'esempi ant l'etimologìa dël topònim Castel dël Var̂on, an Ast.
Për marcheje an piemontèis, ste doe consonant as ëscrivo coma L̂ e R̂ con n'acent circonfless ansima.
Stòria
Cit glossari
Italian Fransèis Piemontèis attuale actuel dël di d'ancheuj comprendere comprendre ten-e da ment Dio, Nostro Signore Dieu, Notre Seigneur Dé, Nosgnor giorno, dì jour di in altre parole c'est-à-dire visadì in più de plus an dzorpì possedere, avere posséder avèj prendere, pigliare prendre pijé successione, sequenza suite sequensa un punto di vista un point de vue na mira usare, adoperare utiliser dovrélavorare travailler travajé
Similitùdin con ël fransèis e diferense da l'italian
Piemontèis Fransèis Italian Alman allemand tedesco Adrëssa adresse indirizzo Ambrassé embrasser abbracciare/baciare Abimé abimer consumare Amusé amuser divertire Anlevé enlever togliere Anvìa envie voglia Anviron environ circa Ancheuj aujourd'hui oggi Apress après dopo Aragn araignée ragno Arlev relève ricambio Arsòrt ressort molla Articiòch artichaut carciofo Asar hasard caso Assieta assiette piatto Assè assez abbastanza Atrapé attraper prendere Avion avion aereo Badiné badiner scherzare Bassin bassin bacino/bacinella Bajé bailler sbadigliare Becheria boucherie macelleria Bërgé berger pastore Bisó bijou gioiello Blaga blague scherzo But but scopo Bòita boîte scatola Bodé bouder fare il broncio Bòsch bois legno/bosco Brisé briser rompere Bogé bouger muovere Bonet bonnet berretto Boneur bonheur felicità Cassé casser rompere Caté acheter comprare Cambrada camarade compagno Campé camper buttare Cadò cadeau regalo Cadrega chaise sedia Cher char carro Chèina chaîne catena Chité quitter lasciare Ciòca cloche campana Ciresa cerise ciliegia Clavié clavier tastiera Cocómber concombre cetriolo Còfo coffre forziere Corbela corbeille cesto Corèja courroie cinghia Cotin cotillon gonna Crajon crayon matita Cress crèche asilo nido Cogé coucher coricare Complenta complainte lamentazione Darmage dommage danno Dëscroché décrocher sganciare Dësrangé déranger disturbare Dërota déroute sconfitta Dont dont di cui/del quale Drapò drapeau bandiera Dressé dresser addestrare Dròlo drôle strano Euvra œuvre opera Eva eau acqua Fat fade insipido Fasson façon modo Folar foulard fazzoletto da collo Fòta faute errore Fusëtta fusée missile Lingerìa lingerie biancheria Logé loger alloggiare Gravé graver imprimere Grimassa grimace smorfia Intamné entamer incominciare Làit lait latte Lerma larme lacrima Madama madame signora Marié marier sposare Maleur malheur disgrazia Meinage ménage gestione Mersì merci grazie Miraj miroir specchio Minusié menuisier falegname Mitoné mitonner cuocere a fuoco lento Mësson moisson raccolto Meison maison casa Monsù monsieur signore Mojen moyen mezzo Monté monter salire Mossé mousser spumare Nuansa nuance sfumatura Netiè nettoyer pulire Novod neveu nipote Òj oui si Ordinator ordinateur computer Orissi orage temporale Ovrié ouvrier operaio Paja paille cannuccia Parèj pareil così Papé papier carta Pia pie gazza ladra Piòta patte zampa Planeur planeur aliante Plenta plainte querela Pòis pois pisello Possé pousser spingere Poma pomme mela Rainura rayure graffio Rangé arranger aggiustare Regret regret dispiacere Regreté regretter dispiacersi Rèid raide rigido Ridò rideau tenda Roa roue ruota Sàber sabre sciabola Sabò sabot zoccolo Sapin sapin abete Sagrin chagrin preoccupazione Salada salade insalata Salòp sale sporco Safeur chauffeur autista Sèler celeri sedano Scren écran schermo Soagnà soigné curato Seurte sortir uscire Spurì pourri appassito/marcio Strop troupeau gregge/mandria Stagera étagere scaffale Sombr sombre scuro Tasté tâter assaggiare Tèit toit tetto Tisòire ciseaux forbici Tramblé trembler tremare Travaj travail lavoro Tricoté tricoter lavorare a maglia Tomatica tomate pomodoro Tombé tomber cadere Utiss outil attrezzo Vagné gagner vincere Vitura voiture auto/vettura Zibié gibier selvaggina
Literatura Ij prim document ëscrit an piemontèis a son ëd curte anscrission an cese ëd Casal Monfrà e Vërsèj.