thumb|right|200px|Monument a Jean Piaget a Gëneva
Jean Piaget a l'era nassù a Neuchâtel ai 9 d'agost dël 1896 e a l'é mòrt a Gëneva ai 16 dë stèmber dël 1980. A l'é stàit në psicòlogh, arnomà për l'organissassion dël dësvlup cognitiv an na serie ëd fas. A l'ha 'n pòst ëd prim pian ant la psicologìa e la pedagogìa contemporanie, për l'ampleur e ël detaj ëd soe arserche, për soe ampostassion originaj, për soe contribussion a l'anàlisi e a lë studi dl'età evolutiva. Sò travaj, però, a l'ha rësguardà nen mach coste doe dissiplin-e, ma a l'ha ëdcò smonù 'd soe contribussion ansima a 'd chestion ëd biologìa, fisologìa, siensa, lògica, lengage, filosofìa, drit, moral, religion, polìtica scolàstica, problema antërnassionaj. Vàire ëd soe publicassion a l'avìo 'n caràter antërdissiplinar.
Biografìa Motobin giovo, a l'era anteressasse d'arserche ant ël camp ëd le siense naturaj, an publicand dël 1907 në studi ansima a 'n passaròt albin e, dzortut a parte dal 1911, na serie ëd travaj ansima ai molusch e an sla malacologìa.
Dël 1915 a l'ha pijà ël diploma dë scòla mesan-a scondaria e a l'é laureasse an siense naturaj dël 1918. Dal 1919 al 1921 a l'é stàit a Paris e a l'é anteressasse a 'd preuve ëd verìfica, dë psicologìa anfantil, ëd lògica dla siensa, dë psico-anàlisi.
Dël 1921 Claparède a l'ha proponuje dë dventé diretor d'arserca dl'Anstitù J.-J. Rousseau; parèj ij sò studi an sël lengage e la lògica dle masnà a son ëvnù pì sistemàtich.
Dël 1929 a l'é vnù diretor dl'Ufissi antërnassional d'educassion e condiretor dl'Anstitù J.-J. Rousseau. Dal 1939 a l'ha studià an particolar lë s-ciòde dij concet ëd quantità fìsica e ëd nùmer ant ël cit.
Finìa la guèra, soa atività sientìfica a l'é vnùita pì marcà, ansema a soa presensa ant j'organisassion antërnassionaj, dzortut a l'Ufissi antërnassional d'educassion e a l'UNESCO. Dal 1950 a l'ha mnà vàire studi an sl'epistemologìa genética, dont a l'é stàit ël fondador, publicà dzortut ant j'agn 1956-1957. A la mostrà psicologìa genética a La Sorbon-a 'd Paris dal 1952 al 1963 e a l'ha fondà a Gëneva ël Sènter antërnassional d'epistemologìa genética.
Ant j'agn apress a l'ha continuà ij sò studi antërdissiplinar an psicologìa, biologìa, epistemologìa genética.
Soe posission pedagògiche A l'ancamin geòlogh marin, con specialissassion an sij molusch dël Lagh ëd Gëneva, Piaget a l'ha dovrà ij sò studi an biologìa dël dësvlup an osservand la fasson ëd soe masnà ëd deje deuit al mond dantorn a lor. Sòn a l'ha servije a aprofondì soe ampostassion inissiaj.
Piaget a l'é dlongh ëslontanasse da le posission gnoseològiche, lògiche e epistemològiche ch'as basavo su dj'ipòtesi empiriste, dal nasse e convensionaliste. An efet, chiel a fortìa che ni ij contnù ni j'articolassion dle conossense e ancor meno j'idèje a podìo esse considerà present ant ël soget o derivà da l'esperiensa o arzultà ëd convergense sossiaj, comunitarie o colturaj. A arfudava ëdcò le posission dj'arpresentant dël sìrcol ëd Vien-a, dël neopositivism lògich, dël neo-empirism, përchè la conossensa, l'epistemologìa e l'organisassion sientìfica, scond chiel, a podìo pa esse classificà an dle sempie articolassion lògiche e lenghìstiche con dle verìfiche conforma a jë schema formaj o dl'esperiensa. Tutun a l'era convint ëd l'amportansa dël métod sientìfich për n'ampostassion ipotética-dedutiva. Soa posission a l'era leugna da cola dij gesaltista, dij comportamentalista e da j'esponent dla psico-anàlisi.
Na contribussion fòrta ëd Piaget a la psicologìa dl'età evolutiva a l'é stàita an sò sostegn a la posission, caraterìstica dla pedagogìa moderna da Jean-Jacques Rousseau a le scòle neuve e a la scòla ativa, che la masnà a l'ha dle manere ëd pensé, d'agì, ëd vorèj bin, ëd fé, ëd creé, ëd parlé diferente dai grand. Costa a l'é na concession bin ëspantià, ma Piaget a l'ha mostrala con d'element concret, an descrivend coste quatr fas dël dësvlup cognitiv: Sensorial-motòria: da la nàssita ai 2 agn, ël gognin a fa mach d'assion motòrie; Pre-operassional: dai 2 ai 7 agn, l'atività dël gognin a l'é caraterisà dal pensé pre-operassional an rapòrt a j'assion sj'oget e a le fonsion simbòliche (lengage, gieugh); Operassional concreta: dai 7 a j'11 agn le masnà a fan na serie d'operassion concrete con la presensa ëd coordinassion, combinassion, determinassion, corëspondense con caraterìstiche ëd reversibilità, tutun sensa rivé a constituì na lògica formal; Operassional formal (o proposissional): da j'11-12 agn ai 14-15 agn as constituisso j'operassion proposissionaj o formaj, ch'a men-o a la lògica dël grand e a la capassità ëd rasoné su dj'ipòtesi, d'amposté d'operassion proposissionaj an dovrand le valense formaj ch'a përmëtto ëd formé un discors.
Coste quatr fas a l'han le caraterìstiche sì-dapress: sequensa invarianta universal (nen culturalman specìfica) relassionà al dësvlup cognitiv generalisàbil a d'àutre fonsion le fas a son organissà da na mira lògica an manera antëgral a-i é na gerarchìa natural ëd sequense ëd fas (minca stadi sucessiv a ancòrpora j'element dle fas precedente, ma a l'é pì diferensià e antëgrà) le fas a apresento ëd diferense qualitative ant la manera ëd pensé, nen mach ëd diferense quantitative
L'astrassion arflessiva Piaget a fasìa distinsion antra tre sòrt d'astrassion: L'astrassion empìrica a pija la conossensa da le propietà dj'oget: scond chiel, cost tipo d'astrassion a men-a a l'estrassion ëd propietà comun-e dj'oget e a le generalisassion estensionaj, visadì al passage da lë spessìfich al general. L'astrassion fàuss-empìrica a resta an mes tra l'astrassion empìrica e cola arflessiva e a tira fòra le propietà che j'assion dël soget a l'han antroduvù ant j'oget. L'astrassion arflessiva a ven da lòn che Piaget a ciama le coordinassion generaj dj'assion; për sòn, soa sorgiss a l'é 'l soget e a l'é tut afàit a l'anterior. Ël concet d'astrassion arflessiva a l'é stàit smonù da Piaget për descrive la costrussion dle struture lògiche-matemàtiche ëd na përson-a durant sò dësvlup cognitiv. As diferensia da l'astrassion empìrica përchè a intra con l'assion pitòst che con l'oget; e a l'é diferenta da cola fàuss-empìrica përchè a intra pa tant con j'assion istesse ma con le relassion antra j'assion, visadì le coordinassion generaj.
Scond Piaget, la prima part ëd l'astrassion arflessiva a consist ant ël derivé le propietà da assion mentaj e fìsiche a 'n livel particolar ëd pensé. Sòn a ìmplica, tra l'àutr, la cossiensa ëd j'assion, e a comprend l'at ëd separé na forma da sò contnù. Lòn che parèj a l'é astrat a l'é projetà ansima a 'n pian ëd pensé pì àut. A 's moment-sì a-i riva ël ver podèj ëd l'astrassion arflessiva, përchè un a dev fé 'd pì che dissocé le propietà da cole ch'a saran ignorà o separé na forma da sò contnù.
Esempi d'astrassion arflessiva ant ij cit Piaget a armarca che a-i é pa un moment assolù andoa a ancamin-a l'astrassion arflessiva, ma costa a l'é già presenta ant ël gognin motobin cit ant la coordinassion dle struture sensoriaj-motòrie. Antra j'esempi che chiel a smon d'astrassion arflessiva ant ël pensé lògich-matemàtich ant le masnà cite a-i son: La comutatività dl'adission. La dëscoerta che ël nùmer dj'oget an na colession a l'é indipendent da l'órdin con ël qual j'oget a son piassà a ciama prima che la masnà a conta j'oget, a-j buta an n'órdin diferent, a-j conta torna, a j'órdina e conta torna, e via fòrt. Mincadun-a ëd coste assion a l'é anteriorisà e arpresentà andrinta ëd chèich fasson, an manera che ël cit a peula arfletje ansima, compareje e capì che tute a dan ël midem arzultà. La multiplicassion. Sia da na mira psicològica che matemàtica la multiplicassion a l'é l'adission d'adission. Comsëssìa, as trata d'oget ch'a ven-o giontà, ant ël sens che l'adission a l'é n'operassion aplicà a cheicòs. Donca, për multipliché, a venta prima rangé l'assion mental ëd l'adission an n'oget (o n'ansem d'oget) al qual a peul esse aplicà l'adission.
Jë schema concentuaj Un tema sot-ëstant al travaj ëd Piaget a l'é lë bzògn ëd mincadun d'esse an n'echilibri dinàmich con sò ambient. S'echilibri a peul esse sopatà da la confrontassion con ëd conossense neuve ch'a contradiso cole veje; parèj a dev passeje un perìod ëd transission andoa la strutura dle conossense a l'é arcostruìa pr'ësmon-e un livel d'echilibri pì madur. Donca, la teorìa ëd Piaget a presupon che la gent a dësvlupa djë schema (ij modej concetuaj) d'assimilassion o d'acomodassion ëd le neuve anformassion. Cost concet a peul esse spiegà coma l'agiustament ëd neuve anformassion an djë schema esistent, e l'alterassion ëd costi schema esistent për podèj acomodeje ëd neuve anformassion, rëspetivaman.
Bele che cheidun-e dj'idèje ëd Piaget a smijo a cole ëd Lev Vygotskij, Piaget a conossìa pa tut dël travaj ëd Vygotskij. Àutri autor dont a l'ha fàit arferiment a son Decroly, Claparède e Montessori. Combin che a prima vista ij sò anteresse a smijo pì adressà a la psicologìa sperimental che a la pedagogìa, ij rapòrt antra coste doe dissiplin-e a esaurisso nen sò travaj pedagògich: an sò pensé a son presente d'istanse ch'a ven-o da l'anàlisi stòrica, lë studi dij modej educativ, l'amportansa dle fòrse sossiaj e conòmiche, l'ideassion ëd neuve técniche, l'arcesta ëd na programassion ëscolàstica, l'anseriment ëd neuve dissiplin-e (dzortut cole sientìfiche), la sperimentassion ëd métod ëd verìfica dle modalità educative e dj'arzultà otnù, lë spantiament ëd valor neuv, lë sfòrs vers na polìtica antërnassional basà an sla libertà, an sla giustissia e an sl'emancipassion.
La polìtica dla scòla Piaget a armarcava che, dzortut a parte dal 1935, ij fenòmeno che a l'avìo anfluensà 'd pì la trasformassion dij modej educativ a j'ero stàit l'aument ëd la popolassion ëscolàstica, lë bzògn ëd na neuva adrëssa ant l'assunsion e la formassion dj'ansegnant e la pression dj'esigense conòmiche, técniche, sientìfiche dla sossietà. A dasìa motobin d'amportansa a j'arserche psicològiche, a 'n bon usage didàtich e educativ dj'arzultà otnù, a l'agiornament coltural e professional dj'ansegnant, a la formassion pedagògica dj'operador educativ. A l'ha sot-linià l'urgensa ëd na programassion dij cors conforma a 'd criteri sientìfich e a na giusta ampostassion coltural antërdissiplinar.
Sò anfluss Le teorìe ëd Piaget dzora ël dësvlup psicològich a l'han anfluensà la filosofìa dl'educassion moderna. Antra j'àutri, ël filosòf e teòrich sossial Jürgen Habermas a l'ha ancorporà j'idèje ëd Piaget an sò travaj, an manera special ant la Teorìa d'assion comunicativa.
Piaget a l'ha ëdcò avù n'impat considerèivol ant ël camp ëd la siensa computassional. Seymour Papert a l'ha dovrà j'idèje ëd Piaget ant ël dësvlup dla lenga ëd programassion Logo. Alan Kay a l'ha dovrà le teorìe ëd Piaget coma base për ël concet dël sistema ëd programassion ciamà Dynabook, ch'a l'era a l'ancamin dëscutù ant ël "Xerox Palo Alto Research Center", o Xerox PARC. Coste discussion a l'han ëmnà al dësvlup dël protòtipo Alto, ch'a esplorava për la prima vira tuti j'element d'un GUI (antëfassa gràfica d'utent), e a anfluensava le creassion ëd minca antëfassa computassional ch'a l'é vnuje fòra ant j'ùltime doe desen-e d'agn.
Euvre prinsipaj Le langage e la pensée chez l'enfant (Neuchâtel, 1923) La naissance de l'intelligence chez l'enfant (Paris, 1936) La construction du réel chez l'enfant (Neuchâtel, 1937) Le développement des quantités physiques chez l'enfant (con Bärbel Inhelder, Neuchâtel, 1941) La genèse du nombre chez l'enfant (con A. Szeminska, 1941) La formation du symbole chez l'enfant (Neuchâtel, 1945) Les notions de mouvement et de vitesse chez l'enfant (Paris, 1946) La psychologie de l'intelligence (Paris, 1946) La géométrie spontanée de l'enfant (con Bärbel Inhelder e A. Szeminska, Paris, 1948). La représentation de l'espace chez l'enfant (con Bärbel Inhelder, Paris, 1948). Introduction à l'épistémologie génétique (Paris, 1950) A l'é l'euvra fondamental ëd la stragròssa produssion ëd Piaget.