miniatura|Frank Lloyd Wright Architet. Frank Lloyd Wright a l'era nassù a Richland Center, ant ël Wisconsin, l'8 Giugn 1867 e a l'é mòrt a Phoenix ël 9 Avril 1959. A l'é stàit n'avosà architet dl'inissi dël Sécol chì'a fa XX. A l'ha progetà costrussion ëd tute le sòrt, 'me banche, alògg për vacanse, ufissi, gesie, na sinagòga, na birarìa e 'n musé d'art, ma a resta famos pì che d'àutr për soe ca. A l'ha prontà pì che mila proget, dont pì che quatr-sent batì. A l'ha ancaminà në stil american ëd progeté le costrussion, dësvlupand le prairie houses, le usonian houses e na neuva sòrt architetural moderna ciamà architetura orgànica. A l'é considerà un dij pì grand architet dël sécol ch'a fa XX e 'l pì grand architet american ëd tùit ij temp da l'Anstitù American dj'Architet (AIA).
Vita
Prim agn miniatura|left|Ca-studi, Oak Park, Chicago, Illinois, 1889-1898 Frank Lincoln Wright, nassù dël 1867 an Wisconsin, dòp ël divòrsi dij sò, William Carey Wright (1825-1904) e Anna Lloyd Jones (1839-1923), dël 1885 a l'é cangiasse 'l nòm Lincoln con Lloyd, për soa mare, dont a l'era dventà 'l sol sostegn finansiari, tanme për soe doe seur. Dël 1887 Wright a tramuda a Chicago, andoa a travaja da ampiegà. La sità a col temp a l'era ancamin ch'as arpijava apress l'incendi ch'a l'avìa dësblala dël 1871 e a dovìa afronté na chërsùa motobin lesta dla popolassion. Wright a finiss për trové travaj da dissegnator técnich ant lë studi dl'architet Joseph Lyman Silsbee. Quèich dissegnator e architet avosà a travajavo già për Silsbee, dont Cecil Corwin, George W. Maher e George Grant Elmslie. Wright a ven amis con Corwin, ch'a lo òspita ëdcò për un perìod.
Ablì da n'architetura pì moderna che cola praticà da Silsbee, as gropa prest a lë studi dj'architet Dankmar Adler e Louis Sullivan, ch'a portavo anans j'idèje dla Scòla ëd Chicago. Sullivan a pija ël giovo amprendiss sot soa protession. Combin che ij doi a l'han peui rusà, Wright a sarà sèmper arconossent e gropà a col ch'a l'ha mostraje 'l mësté.
Dël 1889 Wright a maria Catherine Lee Tobin (1871-1959) e da chila a l'avìa ses cit. Con l'agiut ëd Sullivan ch'a-j prësta 5000 Dòlar, Wright a cata 'n lòt a Oak Park, na bariera ëd Chicago. Belelà, a la crosiera fra le lèje Forest e Chicago, chiel a batiss soa prima ca-studi, dont lë stil a pianta sentral, con tanta lus e le stansie pì amportante e vive dla ca sistemà al sènter dantorn ël foalé, a anonsia soe realisassion future. Wright a travaja për ses agn ant lë studi ëd Sullivan e Adler, an colaborand prinsipalman a proget ëd ca famijar. Là a dësvlupa soa formassion e soe ispirassion ant ës camp, fin-a che na separassion brutal a fa chité tut, dagià che chiel a progetava ëdcò dle ca për sò cont ant j'ore lìbere për vagné 'n pòch pì 'd sòld. A l'era donch andàit contra ël pat ëd sò contrat ch'a-j përmëttìa ëd batì mach për lë studi A&S. Quand che Sullivan a lo dëscoata a lo licensia dlongh.
Architet modern miniatura|Meison Wislow, River Forest, Illinois, 1893 Wright a dëscheurv l'architetura giaponèisa a l'Esposission Universal 1893 ëd Chicago, andoa ch'a peul s-ciairé l'arcostrussion dla Vila imperial ëd Katzura con un tìpich templi sintoista, ch'a l'ampression-a motobin e ch'a anfluensërà tant e për vàire temp sò stil. Wright a andrà diret an Giapon, anté ch'a arseivrà ëdcò dle comission, 'me l'Obergi Imperial, batì dël 1923.
L'architetura giaponèisa a lo possa a dësvlupé viaman la ca Praire: dle costrussion basse, slargà ant la diression orisontal, sensa muraje inùtij, con ambrassure dle fnestre e dle pòrte motobin larghe e ariose, con marlàit dle vëdrià colorà, e tut ampivotà a sò sènter, anté ch'a l'é sistemà 'n massiss, largh e bass foalé ëd mon refratari, e dantorn a sòn as dësròlo tute j'atività dla famija. Lë stil, portà a sò cò da Wright, a antroduv an particolar ël prinsipi dla liura fra interior e esterior, travers le fnestre larghe, parèj l'ambient esterior a peul an pràtica intré antëcà e fin-a esse na senografìa cangianta al pòst ëd le sòlite muraje rissà. Ës prinsipi a l'era neuv ant l'architetura ossidental.
La ca Winslow a l'é stàita un ëd sòj prim travaj për sò cont, e chiel a pràtica già lë stil dla ca Prairie. Durant j'agn 1890 a esperimenta ëd neuv materiaj e dle neuve forme, ancaminand da soa ca a Oak Park: a deuvra 'd mon e 'd volum sèmper pì orisontaj. Tutun le costrussion ch'a disegna ant ës perìod a fornisso ancor nen la definission ëd sò stil përsonal, dagià ch'a dovìa ëdcò deje da ment a j'arceste dij client. A l'ha mës-cià soe neuve idèje con jë stij ch'a j'ero 'd mòda a col temp, 'me le ca Tudor, con sor gulie, sofiëtte e lusej.
Dël 1894 a rancontra l'architet Burnham (1846-1912) ch'a l'era restà ampressionà da la meison Winslow. Wright a arfuda sò anvit a andé a studié për quatr agn a l'Academia ëd Bele Art ëd Paris, la pì prestigiosa scòla d'architetura ëd col temp, e për d'àutri doi agn a Roma, a studié architetura clàssica:
Wright a preferiss donch andé anans për soa strà vers la modernità, an seghitand con j'idèje neuve dla Scòla ëd Chicago. Da col moment, dël 1898, Wright a duverta sò pròpi studi a Oak Park për resté vzin a soa famija. A na profita për modifiché soa ca e gionté 'd neuve stansie për sòj numeros fieuj. A batiss ëdcò në studi ëd doi pian andoa a sperimenta na strutura otagonal e 'n pogieul suspendù. An cò dël fonel a fa peui gravé sta scrita: "Truth is life. Good friend, around these hearth-stones speak no evil word of any creature" (La vrità a l'e la vita. Bon amis, dantorn le pere d'ës foalé dì nen ël mal contra na creatura cola ch'a sìa).
Le Prairie Houses miniatura|Ca Frederick C. Robie, Chicago, Illinois 1906-1909 Wright a considerava le part ëd la costrussion 'me j'òrgo autònom ch'a constituisso 'n còrp coerent. A dësvlupa la comparassion fra 'l mond vivent për rivé a dì che la costrussion a dev arpresenté la chërsùa ëd n'esse vivent. Sòn a spiega ël ghignon ëd Wright contra le sità grande, dont Chicago midema. Ës ghignon a l'ha portalo a batì motobin pòchi edifissi amportant an dle sità grande. As consentrà pì che d'àutr sij proget dle ca independente, batìe an manera armoniosa con sò ambient.
Dal 1897 sò stil as arvela, con le "Ca dle prairìe" (Prairie House) dont ca soa a Oak Park a l'é n'antissipassion; a son dij pavajon fàit da 'n blòch sol o da vàire tòch gropà, dont Wright a soagna an particolar la liura con ël paisage dantorn, an dovrand le linie orisontaj. A sërca 'dcò dë tnì cont dle contrente che 'l clima continental dë sta region dl'América a ampon an diferensiand j'autësse dij plafon për deje lus e aria a le stansie. Chiel a anchërna 'dcò le part an manera pì flùida e duverta, contra la strutura rèida dl'architetura vitorian-a, an rëspetand sèmper le fonsion ëd minca tòch. Ste inovassion a l'avìo dabzògn ëd n'usage ëd materiaj neuv, përché con ij materiaj vej a sarìo podusse batì mach le sòlite ca vitorian-e: a combin-a donch ij materiaj tradissionaj, dovrand pera e mon për le fassade e ij paviment, con ij materiaj sperimentaj 'me 'l ciman e j'armadure d'assel për sostnì ëd lusej pì slargà, ëd coercc pì sporzent, le trasse, le duverture, j'arch fàuss e ij plafon. La mobilia e le lus elétriche a son soens antegrà ant l'edifissi. J’angign a son stërmà da 'd grije dont ij gieugh d’ombre a arciamo coj che la lus dël Sol a fa travers ij branch dj'erbo. A gieuga con la lus con le vëdrià dle fnestre, tìpiche dl'architetura Art Déco, ch’a smòrto e a tenzo la lus sensa rend-la fastidiosa.
Wright a seurt donch daj precet dl’architetura clàssica europenga. A definiss un neuv stil che chiel a ciama “orgànich”, ispirà për na part a l’euvra ‘d sò magìster Sullivan, a mira a vnì ‘n neuv fondament dla coltura american-a. An studiand ës neuv ideal, chiel a veul franch nen imité la natura, ma a dis d’ispiresse a la natura quand ch’a dis che la forma dij tòch dla ca a dev rivé da soe fonsion, coma ant le ròbe naturaj, andoa che forma e fonsion a son n'afé sol.
Dël 1904 Frank Lloyd Wright a l’ha progetà Palass Larkin a Buffalo, sistemà dantorn n'ala sentral anluminà da 'n coercc ëd véder, an sël qual tùit ij pian as duverto. Lë stàbil a l'é donch pì duvert vers l'interior che vers l’esterior e a l’ha na granda ala comun-a an sò sènter. Dovrand pere e mon për marché ‘l taj orisontal dij pian, Wright a arfuda la standardisassion dj'edifissi, ch'a vorìa n'echilibri fra linie orisontaj e verticaj.
L'istess ann a travaja për la congregassion religiosa unitarista d’Oak Park, dont la cesa a l’era dësblasse ant un feu. La neuva cesa ëd Wright (1905-1908), ëd ciman armà, a l'é considerà na soa ciadeuvra e a anfluensrà motobin l'architetura moderna.
D’àutri arzultà amportant për Wright ant ës perìod a son la Robie House a Chicago e la Coonley House a Riverside, Illinois. La ca ëd Frederick Robie, con sòj coercc spiuvent, sòj sbals marcà, soe fasse orisontaj e soa organisassion original dj'interior, a l’é tutafàit diferenta da le ca vitorian-e ch’as costumavo a col temp. La sala e 'l salòt a son an pràtica na longa stansia sola, spartìa mach dal foalé sentral, sbassà 'n pòch rëspet al livel dël paviment. Tre garas a prefiguro dagià l'anvasion dle viture. La ca a l'é alvà, an ofrend na mej vista, lus e arzervatëssa për j'abitant, an fornend ëdcò ‘n sens ëd grandeur e maestà a la ca. Na machëtta dë sta cà a l'é stàit ëdcò smonù ant na mostra retrospetiva dël 1941 al Musé d’Art Moderna ëd New York.
Agn difìcij miniatura|Taliesin Est Dël 1909 Wright a viv un perìod ëd sagrin e a pensa d'esse nen assè brav. Strach ëd la vita da marià e genà da tante question sla manera d'architeté, a tramuda an Euròpa. A bandon-a ëdcò la fomna e ij fieuj për andé con la fija d'un sò client, Mamah Borthwick Cheney. Dòp në scàndol parèj, da ruiné squasi soa cariera, a men-a ëdcò na vita sgnora, ampinendése ëd pof.
An Euròpa Wright a vìsita l'Italia. A va ëdcò a trové e a anfluensa con soe idèje j'architet avanguardista d'Àustria, Almagna e Pais Bass, dont Walter Gropius e Ludwig Mies van der Rohe (fondator dël Bauhaus). A l'ha 'dcò publicà 'n portfolio dël 1910 grassie a Ernst Wasmuth, ch'a farà ëdcò conòsse soe euvre. St'archeujta, conossùa con ël nòm ëd Wasmuth portfolio e publicà an doi volum, a conten pì che sent litografìe ëd sòj proget. L'istess ann a smon ëd soe euvre a Berlin.
Dël 1911 a torna ant jë Stat Unì d'América e a va a vive ant ël Wisconsin, andoa a fonda la comunità unitarista dë Spring Green. A batiss na serie 'd costrussion për la comunità, për abitassion e agricoltura an s'un teren ufrì da soa mare, e a ciama tut sòn Taliesin Studio, an pijand ël nòm dël poeta Taliesin d'un mit selt. Belessì a tramuda con Mamah e a taca soa sconda cariera.
Tutun ël 15 Aost 1914 un dij servidor, Julian Carlton, furios për esse stàit licensià, a da feu al pless e a massa set përson-e a colp ëd piòla, dont ëdcò Mamah Cheney. Wright a dzormonta ës deul e a batiss torna la propietà ch'a sarà torna crasà da 'n feu dl'Avril 1925. La propietà, batìa torna për la tersa, a vnirà patrinòni dl'UNESCO dël 1960. Antramentre Wright a maria Miriam Noel dël 1923, ma a dura pòch përchè Noel a l'é dipendenta da la morfin-a. Wright a ancontra donch Olga (Olgivanna) Lazovich Hinzenburg con la qual a va a sté a Taliesin e ch'a sposrà dël 1928. Tut ës perìod a l'é marcà da 'd problema finansiari e da pòch travaj. A trovrà torna sò slans ant j'agn 1930.
La comunità Taliesin Fellowship miniatura|sinistra|Taliesin Òvest Con la crisi dël 1929 Wright a l'ha pa pi 'd travaj a Chicago e 'me tanti sòj colega a dev frontegé 'n temp ëd recession. A va donch a Phoenix con chi a resta 'd sò studi, e a pensa 'd deurbe Taliesin West, na scòla d'architetura për fé front a sòj bzògn. 'Me tùit j'american, Wright a l'é stàit motobin marcà da la crisi dël 1929, ch'a l'é na data ch'a fà da separassion a doi perìod d'ës pais.