Turin (IPA: [tyˈriŋ], Torino an italian, Turin an fransèis e an ossitan) a l'é na metròpoj ant l'ëstat italian con 902.137 abitant, capleugh dla sità metropolitan-a omònima e capital ëd Piemont. A l'é la quarta comun-a italian-a scond j'abitant dòp Roma, Milan e Nàpoli ma a l'é la tersa sità da la mira conòmica. Con l'àrea metropolitan-a a së spantia sna surfassa ëd 1.100 km2 con 2.200.000 abitant (conforma a l'OCSE).
A l'é un fra ij pì amportant sènter universitari, colturaj, torìstich e sientìfich dël Pais.
A l'é na sità industrial mersì a soe meison viturìstiche. An dzorpì, a l'é sènter dl'edission, dla telecomunicassion, dël cine, dj'areclam, dla cusin-a, dl'architetura, dla progetassion e dlë spòrt.
Geografìa Turin as treuva ant ël sènter dël Piemont ant la Pian-a Padan-a. Turin a l’é bagnà da Pò, ch'a lo traversa da Sud a Nòrd, da Sangon, da la Stura ëd Lans e da la Dòira Rivaria. Pò a spartiss la sità tra le colin-e a est e la pian-a a Òvest. Quand ch'a fa bel a së s-ciàiro ij brich ch'a sircondo la sità a Òvest, da Nòrd a Sud. thumb|center|J'Alp dal brich ëd Superga. Ant la pian-a, la Stura ëd Lans anté ch'a intra an Pò.
Clima Classificassion climàtica: zòna E Classificassion scond ël sistema climàtich ëd W. Köppen: clima Cfa.
Scond la classificassion dij clima 'd Köppen, Turin a l'é part dla binda Cfa: clima temprà ëd le latitùdin mesan-e, con istà càuda (temperadura media dël mèis pì càud nen sota 22°), invern frèid e sensa stason sùita. Pì precisaman, Turin a l'ha 'n clima temprà subcontinental, con invern frèid e relativaman sùit e istà càude. Ël pich ëd càud a l'é dl'istà 2003, cand la presensa continua ëd masse d'aria d'adoss subtropical, direte vers l'Euròpa sènter-continental da n'antissiclon nòrd-african, a l'ha possà 'l mercuri dël termòmeter a 39,7°C l'11 ost 2003. J'istà, gavà 'l cas ecessional dël 2003, a son scaudasse e j'argistr dj'ann 2000 a mostro ëd temperadure pì àute che la media climàtica stòrica.
Durant la stason invernal l'àrea 'd Turin, parej 'me tut ël Piemont òvest e sud a l'é anteressà da la formassion dël cussin frèid, con ël fluss ëd masse d'aria continentaj, e che, grassie a brich e mont dla pian-a 'd Pò ossidental a arzist an manera fòrta aj vent tëbbi ch'a sofio a autësse medie e àute 'me 'l siròch, favorend soens la fiòca, marlàit bin fòrta. Ste fiòche a son ciamà fiòche dl'andossiment, përché a càpito cand la temperadura a monta progressivaman durant la precipitassion (episòdi arnomà a son coj dij gené dj'agn 1985, 1986, 1987, cand l'ambaronament a l'è stàit ëd 40-60 centim).
A venta arcordé 'dcò ij fluss ëd frèid sla sità. Ant lë stòrich fërvé 1956 ël termòmeter a l'ha marcà ij nùmer pì bass dla serie climàtica: -22 °C a Turin-Caseli, -25 °C a Turin-Mirafior, -26 °C a Lombriasch, ant la pian-a a Sud ëd Turin. Dël gené 1985 le temperadure a son rivà a -14 °C. Con ël recent fluss ëd gèil dël fërvé 2012 ël mercuri dij termòmeter a l'ha marcà për vàire dì 'd temperadure parèj ëd cole dl'invern 1956: particolarman ël 7 fërvé 2012 a la meteostassion ëd Candieul a son argistrasse -23,9 °C e an tute le meteostassion dla pian-a turineisa, dzortut a sud dla sità, a son ëstàit argistrà 'd valor sëmijant. Ant ël sènter sità, an coj dì-là, a son ëstàit argistrà -13 °C/-14 °C. As arcòrda 'dcò ël 20 Dzèmber 2009, cand a son staje dj'estrem tèrmich (temperadura mìnima e temperadura màssima) ëd -13 °C e 'd -7°, ma con pich ëd -18 °C ant la pian-a dantorn. A la fin, contut sòn, për lòn ch'a rësguarda ël sènter sità, dapòst ch'a manco d'àutri dat sigur, la temperadura pì bassa argistrà a resta cola 'd -19,1 °C, argistrà ël 3 fërvé 1754 da Ignassi Sòmis an Contrà 'd Pò.
Ij perìod pì piovos a son ij tre mèis da avril a giugn e 'l mèis d'otóber; ël mìnim pì aùss e durèivol dle precipitassion a l'é d'invern e sùbit dòp a-i é luj. Le precipitassion dla tarda istà, ch'a smijerio sempe scarse, an efet a son bin variàbij scond l'ann. J'orissi, an media 20 minca ann, dont doi con grela, a càpito ëd sòlit nomach ant ij mèis fra avril e otóber e a càuso dle pieuve men durèivoj ma 'ncor pì satìe: ël 1m Luj 1987 a son drocà 60 milim ant n'ora. Ai 13 Stèmber 2008 la meteostassion ëd Caseli, 14 chilòmeter a nòrd ëd Turin, a l'ha argistrà n'orissi straordinari: 220 milim an ses ore, antensità sensa d'àutri episòdi precedent ant la pian-a turinèisa. La quantità 'd precipitassion anual (833 mm) a l'é guernasse la midema da la mità dl'Eut-sent a ancheuj.
Stòria Për aprofondì, ch'a varda l'artìcol: Stòria ëd Turin.
left|thumb|La Pòrta Palatin-a Età antica Ij prim vilage stàbij dla zòna 'd Turin a armonto al III sécol aGC e a j'ero ëd na gent selt-ligurin-a ciamà Taurin, ch'a vivìa 'dcò ant le val ëd Susa e Lans. Scond chèiche sorgiss, un dë sti vilage, Taurasia, a l'ha ralentà la marcia d'Anìbal vers Roma a travers ëd j'Alp, arzistend-je për tre dì. L'ancamin dla costrussion dla sità 'd Turin a l'é 'l camp militar (Castrum Taurinorum) fàit da Giulio Céser durant le guére contra ij Gaj. Dël 28 dGC a l'é stàit alvà a colònia con ël nòm ëd Julia Augusta Taurinorum. Da sì a-i riva 'l nòm modern ëd Turin. La grija tìpica Roman-a dle strà a peul esse arconossùa ant la sità moderna, ma sòn dzortut ant l'àrea ciamà Quadrilàter roman. Contrà Dòira Gròssa a cor precisa an sël tòch dël decuman dla sità roman-a ch'a ancaminava da la Pòrta Decuman-a. Costa-sì a l'é stàita peui ancorporà al Castel dj'Acaja, trasformà peui an Palass Madama. La Pòrta Palatin-a, a nòrd dël dëstrèit, a l'é stàita artrovà dla fin dl'Eut-sent an campand giù le costrussion medievaj dëdzora e a l'é ancor ancheuj goernà an mes a 'n pra vzin al dòm. Turin a l'avìa sinch mila resident al temp, tuti ch'a vivìo andrinta a la sinta dij murajon. Dël 312 la sucession imperial a l'ha causà na guèra, combatùa 'dcò ant la pian-a 'd Turin, anté ch'a son scontrasse Massens contra Costantin; Costantin a l'ha vagnà.
Età ëd mes thumb|right|Pitura sle muraje dla gesia 'd San Dumini: ëd pòver giutà dal vësco (Sécol ch'a fa XVI) Drocà l'Imperi Roman, Turin a l'é stàit controlà da j'Ostrogòt, daj Longobard e daj Franch ëd Carl ël Grand (773). Dël 940 a l'é stàita fondà la Marca ëd Turin, controlà da la dinastìa Arduìnica che, con ël mariage fra Adelàide ëd Susa e Odon, fieul d'Umbert Biancaman (fondator dla Cà 'd Savòja), a l'ha gropà Turin con la Savòja. Mentre la contà a l'era controlà daj vësco ëd Turin (1092-1130 e 1136-1191) lor-sì as disìo prinsi-vësco. Dal 1230 al 1235 la sità a l'é stàita controlà daj marchèis ëd Monfrà, dit Sgnor ëd Turin. A la fin dël Sécol ch'a fa XIII, cand la sità a l'é vnùa ëd fasson definitiva part dël Ducà 'd Savòja, a l'avia già vint mila abitant. Dël secol ch'a fa XV la sità a l'è stàita ridissegnà e a son ëstàit batì tanti palass e giardin. L'Università ëd Turin a l'é stàita 'dcò fonda an cost perìod.
L'Arnassensa Dël 1559, dòp la pas ëd Cateau-Cambrésis, pr'ël vorèj d'Emanuel Flibert stranomà Testa 'd fer la sità a l'é dventà capital dël Ducà ëd Savòja, che prima a l'avia 'me capital Chambéry. Con sòn a l'ha otnì dij murajon modern e na sitadela pentagonal. Dël sécol ch'a fa XVII ël ducà a l'é spantiasse a Onija, Ast e ant ël Monfrà e Turin a l'é dcò chërsù surtend daj murajon roman. thumb|left|Carta 'd Turin dël 1674 Piassa Real, ancheuj ciamà Piassa San Carl, e Contrà Neuva, ancheuj ciamà Contrà ëd Roma, a son ëstàite giontà con ël prim slargament dij mur sitadin, dla prima mità dël sécol ch'a fa XVII. Dël midem temp a l'é stàit ëdcò costruì ël Palass Real. Dla sconda mità dël sécol ch'a fa XVII a l'é stàit progetà e fàit në scond slargament dij mur ch'a l'avàa mè contrà prinsipal Contrà 'd Pò, na strà stòrta ch'a traversava la ragnà regolar ëd contrà ch'a gionzìa Piassa Castel al pont sël fium Pò.
Dël 1706 a-i é staje l'Assedi 'd Turin da part ëd le trupe fransèise e spagneule. La sità e ij bajèt piemontèis a l'han arzistù sentedisset dì arpossand l'assedi. As armemòrio ij gest ëd Pero Mica, da cost moment eròe nassional piemontèis. Dël 1713 con ël Tratà d'Utrecht ij duca ëd Savòja a oten-o ël tìtol ëd rè, prima ëd Sicilia e peui ëd Sardëgna, Turin a ven capital dël Regn. La cort piemontèisa a ven pì amportanta e a Turin a son batì palass e vile për borzoà e nòbij ant lë stil baròch. L'architet pì famos ëd Turin a l'é l'architet real Filippo Juvarra. La sità d'ës temp-sì a argionz ij 90 mila abitant.
Età contemporania Turin, 'me 'l rest dël Piemont, a l'é stàit anetù da l'Imperi Fransèis dël 1802. La sità a l'é vnùita parèj sènter dla prefetura dël dipartiment ëd Pò fin-a che Napoleon Bon-a-part a l'é drocà dël 1814, can ël Regn ëd Sardëgna a l'é stàit restaurà con Turin 'me soa capital. Donca, la chërsùa polìtica 'd Turin a riva mersì a la chërsùa dël Regn durant la Restaurassion, cand a vagna l'antrega Liguria, gavà da le carte daj re ch'a podìo nen s-ciairé le repùbliche. Peui con ij regn ëd Carl Albert e 'd Vitòrio Emanuel II a jë s-ciòd l'andustria, ch'a ancamin-a daj tessù e da j'arme.
Dël 1860 a-i é na crisi conòmica dòp ël fòrt dësvlup, causà 'dcò da le guère contra l'Àustria. Dël 1861 ij Savòja a unisso l'Italia scond le teorìe arsorgimentaj. Turin a ven capital dlë stat italian. Cand quatr agn dòp as decid ëd tramudela a Fiorensa, dle milen-e 'd turinèis a marcio an sle lèje. La polissìa a spara sla gent: a l'è ël prim carnagi ëd Turin. thumb|right|Vista 'd Turin daj Capussin con la Mòle dëdnans Dël 1871 la galarìa dël Fréjus a l'é stàita duvertà. La sità d'ës temp a l'avia 250 mila abitant. Cheidun fra ij pì important sìmboj sitadin, mè la Mòle Antonelian-a a son stàit batì dl'Eut-sent. Ël tard Eut-sent a l'é stàit 'cò un temp ëd lesta industrialisassion, dzortut ant ël setor dle viture: dël 1899 a l'é nassùa la Fiat, peui dël 1906 la Lancia. L'Esposission Universal ëd Turin dël 1902 a l'é soens considerà ël pich pì àut dl'Art Nouveau. La sità a l'ha ospità torna l'esposission dël 1911. A l'ancamin dël Neuv-sent Turin a l'avìa 430 mila abitant.
La Prima guèra mondial a l'ha grevà sla gent, an efet dj'agn 1919 e 1920 le lòte sociaj a son vnùite pì dramàtiche (ël bienn ross) e sòn a l'era causà 'dcò dal monté dij pressi. Vàire bòite a son ëstàite ocupà, dont la Fiat con sò stragròss impiant dël Lingòt. Marlàit j'ovrié a andasìo anans con la produssion da soj.
Dël 1922 ël fassism a l'ha vagnà 'l podèj an marciand a Roma. Ant ës perìod-sì a-i son staje vàire atach squadrista contra j'opositor. Ël 18 Dzèmber 1922 óndes antifassista a son ëstàit massà e la Ciambrea dël Travaj ravagià da na formassion ëd fassista ant un dë sti scontr. As memòria st'episòdi 'me lë scond carnagi ëd Turin. thumb|left| J'Alman a Turin dlë Stèmber 1943 Dòp che lë stat italian a l'é intrà an guèra ël 10 giugn 1940, Turin, ansema a Génoa, Milan e Lissandria a l'é stàit bombardà torna e torna da j'Alià: ël prim atach a-i é staje l'11 giugn 1940, ij darié dël 1945, ma l'ann pì gram a l'é stàit ël 1943.
Dël 1943 da Turin a l'é partìa l'ondà ëd siòpero dla granda industria ch'a l'ha implicà apopré tut ël Nòrd Italia e a l'ha marcà l'arprèisa dël moviment antifassista. Dòp l'8 dë stèmber 1943 Turin a l'é stàit ocupà daj nasista e dai republichin ch'a l'han fàit ëd ravage, massacri, esecussion e deportassion. Contra 'd lor as son alvasse le formassion dij partisan.
Ël 25 avril 1945 ël Comità 'd Liberassion Nassional a l'ha comandà l'arvira general e con cola ij partisan a l'han taparà via ij nasifassista e a l'han pijà 'l contròl dla sità. Dòp chèich dì, ël 3 magg, a son rivà ëdcò ij bajèt alià.
Apress lë scond dòp-guèra Turin e l'é stàit ël sìmbol dla chërsùa econòmica italian-a, ancaminà mersì a j'agiut merican dël Pian Marshall. Lë bzògn ëd grand nùmer d'ovrié e travajeur a l'ha fàit rivé a Turin senten-e 'd milen-e 'd përson-e dal rest dël Piemont e da d'àutre region ant l'Italia, dzortut dal Véneto e dal sud. As conto mes milion ëd migrant a Turin dal 1950 al 1971. Dël 1974 la sità a l'é rivà a anviron un milion e dosentmila abitant.