J'artròpod (da ij termo grech arthron = "articolassion" e pous = "pé") a son ël philum pì numeros dël regn animal, con pì d'un milion dë specie conossùe. A son animaj invertebrà caraterisà da n'esoschéletr ëd chitin-a, un còrp segmentà, e dij mèmber articolà. A comprendo inset, aragnà, crostace, miriàpod, e scorpion. A son present an tuti j'ambient dël pianeta, da j'ocean a jë desert.

Stòria

J'artròpod a son ëstàit ij prim animaj a colonisé la tèra ferma, apopré 400 milion d'agn fa. Dël sécol XVIII, ël siensià svedèis Carl Linnaeus a l'ha butà le base dël sistema modern ëd classificassion, an gropandje ant la categorìa "Insecta". Dël 1848, ël biòlogh anglèis Richard Owen a l'ha definì ël phylum dij Arthropoda. Jë studi evolutiv modern a mostro che j'artròpod a son parentà con j'anélid (verm) e ij molusch.

Caraterìstiche

Esoschéletr: Në strat dur ëd chitin-a ch'a protegg e a sosten ël còrp. A dev esse cambià periodicament (muda) për ch'a peuda chërse. Còrp segmentà: Dividù an tre part prinsipaj (testa, torach, adòmen) ant j'inset, o doi (cefalotorach e adòmen) ant j'aragnà. Mèmber articolà: piòte, anten-e, mandìbole, ch'a servo për ël moviment, la sensassion, o la difèisa. Sistema nervos: Na caden-a ëd gangi e un servel rudimental. Respirassion: Con trachee (inset), branchie (crustace), o filtr dl'aria (aràcnid).

Classificassion

Ij prinsipaj sot-phylum a son:

Chelicerà (Chelicerata): Aracnid: aragnà, scorpion, zëcche (8 piòte, sensa anten-e). Merostomà: Limùe dël mar.

Miriàpod (Myriapoda): Milapé (Diplopoda): 2 cobie ëd piòte për segment. Sentpé (Chilopoda): 1 cobia ëd piòte për segment, carnìvor.

Crustace (Crustacea): Decapod: Gambar, galin-e, bogianen (10 piòte). Copepod: Cit organism aquàtich.

Esàpod (Hexapoda): Inset: Furmìa, farfale, bes-cëss (6 piòte, 3 part dël còrp).

Amportansa

Ecologica: Produtor secondari: A convertisso materia vegetal an protein-e animaj. Decompositor: A riciclo materia orgànica (es. coleòter stercari). Impolinador: Farfale e avije a giuto ant la riprodussion dle piante.

Për l'òm: Agricoltura: Avije (amèl), ma 'dcò parassit (cavalëtte). Medzin-a: Velen dë scorpion dovrà për meisin-e. Aliment: Crustace com ij gambar.

Menasse

Pesticidi: A ridùo le popolassion d'inset benéfich (es. avije). Dëstrussion d'ambient: Urbanisassion e deforestassion. Cambiament climàtich: Alterassion dij cicl ëd vita (es. farfale migratris).

D'artròpod a son ëdcò specie invasive (es. furmìa d'Argentin-a) ch'a danegio j'ecosistema locaj.

== Riferiment Ruppert, E.E. (2004). "Invertebrate Zoology". *Brooks/Cole*.

Categorìa:Biologìa Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI