Ël riscaudament global a l'é n'aument significativ ëd la temperadura media dla Tèra, causà prinsipalment da l'emission ëd gas sèra generà da l'òm. Sti gas (coma CO₂, metan, e òssid ëd nitrògen) a traten-o ël calor solar ant l'atmosfera, an creand l'efet sèra. Da l'inissi dl'era industrial (dal 1850), la Tèra a l'é surscaudasse ëd 1.1°C, con efet dràstich an sl'ambient e la società.
Cause Le prinsipaj sorgiss dël riscaudament global a son: Combustìbij fòssij: Petròli, carbon, e gas natural dovrà për energìa e traspòrt (70% dle emission). Dësblé dij bòsch (deforestassion): Le piante a assorbisso meno CO₂, e la degradassion dël teren a lìbera carboni. Agricoltura intensiva: Produssion ëd metan da bestiam e risere, e d'òssid ëd nitrògen da fertilisant. Industria: Process ch'a deuvro gas fluorà e a consumo energìa.
Efet prinsipaj Fusion dij giassé: Ant l'Artich, ël giass marin a l'é diminuì dël 40% dal 1979. Aument dij livej dij mar: Ëd 20 cm dal 1900, con projession ëd +1m prima dël 2100. Event estrem: Pì frequente inondassion, onde ëd calor, uragan, e suitin-a. Perdita ëd biodiversità: 1 milion dë specie a arzigo d'estinsion (IPBES, 2019). Salute uman-a: Maladìe trasmëttùe da zanzare (es. malaria), stress da calor.
Prevension e Mitigassion Passagi a energìa rinovàbij: Solar, eòlica, e idroelétrica për ridùe le emission. Riforestassion: Piante neuve për assorbì CO₂ e protege la biodiversità. Eficiensa energética: Edifissi e màchine ch'a consumo meno.
Acòrdi antërnassional: Acòrdi ëd Paris (2015): Limité ël surscaudament a +1.5°C. Sostitussion dij gas fluorà: Protocòl ëd Montreal.
Adatament Protession contra j'inondassion: Mur ëd conteniment e restàur dle zone ùmide. Agricoltura sostenìbil: Coltivassion ch'a resisto a la suitin-a. Avis ëd sicurëssa: Sistema d'alert për event estrem.
Riscaudament Global an Piemont Alp: Temperadure an aument ëd 2°C dal 1950; fusion dij giassé (es. ël Giassé dël Miage). Agricoltura: Vin ch'a cambio ëd caraterìstiche për via dle stagion pì càude. Sità: Turin a registra onde ëd calor pì longhe, con efet ans la salute dj'ansian.
Event stòrich 2003: Onda ëd calor an Euròpa con +70.000 mòrt, an Piemont temperadure ëd 40°C. 2019-2020: Incendi an Australia aggravà dal surscaudament. 2020: An Piemont, ann pì càud dal 1800.
Categorìa:Meteorologìa Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI