__TOC__ As ciama Sorgiss duvèrta (an anglèis open source) n'ansema ëd prinsipi e pràtica ch'a l'han ël but dë possé për l'acessibilità dij process ëd progetassion e produssion dla conossensa e dij prodot. L'espression a l'é naita e a l'é anco' dzortut spantià ant l'anvironament dël còdes sorgiss dij programa che a resto a disposission dël pùblich con pòch ò gnente drit d'aotor ansima. Sòn a lassa che j'utent as ëscrivo sò programa ën travajand daspërlor ò an colaborassion.
Ël model operativ dla Sorgiss Duvèrta a peul ëslarghesse al process decisional ant la cultura a sorgiss duvèrta, lòn ch'a lassa convive but, manere dë fé e priorità diferente, an contrast con dij modej ëd dësvlup pì centralisà, coma coj che për sòlit as dòvro ant j'asiende comersiaj.Raymond, Eric S. The Cathedral and the Bazaar. ed 3.0. 2000. La cultura a sorgiss duvèrta a l'é cola andova decision coletive e/ò fissagi a resto an condivision ant ël process ëd dësvlup e son butà acessibij ant ël domini pùblich, coma as fa an Wikipedia. Sta manera dë fé an coletiv a-j fa da amortisator a ij sagrin étichl rësgoard a "conflit ëd fonsion" ò conflit d'anteresse. Chi ch'a fa part ëd na cultura parej a peul modifiché l'arzultà dël travaj coletiv e condivid-je con la comun-a. A-i é chi ch'a considera la sorgiss duvèrta mach coma un-a dle manere dë fé possibij, e a-i é ëdcò chi ch'a në fa n'element crìtich dla strategìa ëd soe operassion.
Anans che l'espression sorgiss duvèrta a vnisèissa ëd meuda, programista e prodotor a dovravo vàire espression për descrive ël midem concet; sta dission-sì a l'ha pijait lë dzora ansima a j'àotri con la chërsùa dla Ragnà, che a l'ha lassà buté ansema vàire modej ëd produssion, përcors ëd comunicassion e comun-e anterative.The complexity of such communication relates to Brooks' law, and is described by Eric S. Raymond, "Brooks predicts that as your number of programmers N rises, work performed scales as N but complexity and vulnerability to bugs rises as N-squared. N-squared tracks the number of communications paths (and potential code interfaces) between developers' code bases." —"The Revenge of the Hackers". 2000. Pì tard, ij programa a sorgiss duvèrta a son ëvnuit a esse l'aspet pì avosà dla pràtica an sorgiss duvèrta.
Stòria
Ant j'agn anviron al 1950, la IBM a l'a distribuì ëd sistema operativ an forma ëd sorgiss, e a l'é formasse comun-a d'utent SHARE përchè a restèissa belfé scambiesse le sorgiss. Ant j'agn 1960, j'arsërcador ch'a l'avìo acess a Advanced Research Projects Agency Network (ARPANET) a dovravo un process ciamà Arcesta ëd Coment, ch'a-j ësmija a jë stàndard duvèrt, për dësvlupé na rej ëd protocòj ëd telecomunicassion. Ës process colaborativ-sì a l'ha mna a fé nasse la Ragnà dël 1969.
Ant j'agn 1990, na vira che Microsoft a l'era butasse a distribuì Internet Explorer coma "Programa a Gràtis", Netscape a l'ha pensà bin dë fé un pass anans, e a l'ha butasse a distribuì a gràtis soa sorgiss, ën passand a "Sorgiss Duvèrta". Ël tilèt "sorgiss duvèrta" a l'é nait ant na riunion stratégicaHistory of the OSI. Open Source Initiative. 2006. a Palo Alto, an Califòrnia, coma reassion a la comunicassion ufissiala ëd Nescape dël Gené 1998 rësgoard a na distribussion dël còdes sorgiss për sò Navigator Netscape. Antra j'andustriaj present a la riunion a-i ero Madamin Christine Peterson ch'a l'ha fortì ël dovré dl'espression "sorgiss doèrta", M.sù Todd Anderson, M.sù Larry Augustin, M.sù Jon Hall, M.sù Sam Ockman, e M.sù Eric S. Raymond. Parej, prima ch'as anandièissa la distribussion dël codes sorgiss dël Navigator, a son gavasse via ël sagrin dle conotassion ideològiche e agressive (ant un sens comersial) dl'espression Programa a Gràtis. Netscape a l'ha licensià e distribuì soa sorgiss coma sorgiss duvèrta col nòm ëd Mozilla.
St'espression-sì a l'ha daje un gran posson a n'event organisà dl'Avril 1998 da l'editor tecnològich Tim O'Reilly. Daspërchiel, l'event a sarìa stait ciamà "Ancontr dla Ròba gràtis" ma a l'é peui ëvnuit avosà coma "Ancontr dla Sorgiss Duvèrta",Open Source Summit Linux Gazette. 1998.. St'event-sì a l'ha fait ancontré le figure prinsipaj ëd vàire dij pì amportant proget classificà coma "a gràtis" e a "sorgiss duvèrta", comprèis M.sù Linus Torvalds, M.sù Larry Wall, M.sù Brian Behlendorf, M.sù Eric Allman, M.sù Guido van Rossum, M.sù Michael Tiemann, M.sù Paul Vixie, M.sù Jamie Zawinski ëd Netscape, e M.sù Eric Raymond. Ant ël cors dla riunion a l'é staita arlevà la confusion tirà sù da la denominassion "Programa a Gràtis". Monsù Tiemann a l'ha fortì ël dovré ëd "ròba a sorgiss" coma neuva dission, antramentr che M.sù Raymond a fortìa ël dovré ëd "sorgiss duvèrta". Ij dësvlupator present a la riunion a l'han votà, e l'arzultà a l'é stait anunsià an conferensa stampa dla midema sèira. Sta pera miliar-sì a l'é për sòlit considerà ël moment ch'a l'é na-ie ëlmoviment dla sorgiss duvèrta.
L'Inissiativa dla Sorgiss Duvèrta (OSI) a l'é formasse dël Fërvé 1998, mersì a M.sù Raymond e M.sù Perens. Ën avend la Ragnà ch'a smonìa na pràtica dë squasi 20 agn ëd cas dë studi basà ansima a proget a sorgiss doèrta (tant gia sarà che anco' doèrt), la OSI a l'ha continuà a fortì la càusa dla 'sorgiss duvèrta' ant l'anvironament comersial. Sò but a l'é stait col dë trové un profil pì àot për smon-e lòn che 'd bon a peul dé un còdes sorgiss duvèrt al pùblich, e a l'han dasse da fé për ëmné le pì gran asiende comersiaj ch'a fasìo programa (e àotre industrie a àota teconologìa) ant l'anvironament dla sorgiss duvèrta. M.sù Perens a l'ha adatà le linie guida dël proget Debian për ponté la Definission ëd Sorgiss Duvèrta.Perens, Bruce. Open Sources: Voices from the Open Source Revolution. O'Reilly Media. 1999.
Chi ch'a l'ha criticà a l'ha dit che l'espression "sorgiss duvèrta" a fortiss n'ambiguità antra la pura e sempia disponibilità dël còdes sorgiss e la libertà dë dovrelo, modifichelo e torna distribuilo. Coma conseguensa, ij dësvlupator a l'han peui pijait l'andi a dovré la dission Programa Gràtis/Lìber/A sorgiss duvèrta (FLOSS), për dì d'un programa che ant sël pat d'esse a sorgiss duvèrta a resta 'cò disponibil a chi ch'a veul pijelo sensa ch'ai sia da paghé.
Società e cultura
La Cultura a Sorgiss Duvèrta a l'é la pràtica creativa dë pijé possess e buté an condivision a gràtis dël contnù ch'a l'é fasse ò trovasse. Antra j'esempi as peulo butesse ij colagi, part ëd film trovà, mùsica, e art dl'apropriassion. La cultira a sorgiss duvèrta a l'é cola andova le fissassion a son faite an manera dë resté disponibil al pùblich. Chi ch'a fa part dë sta cultura a peul modifiché sti prodot e torna distribuije ant la comun-a ò ant dj'àotre organisassion. A la rèis dël moviment dla sorgiss duvèrta a-i son le costuma african-e e dël Jazz dë scambiesse la batùa, e ij moviment dla Dansa Lìbera ch'a son nait dj'ùltim dël sécol ch'a fa XX. Antra jë strategìe për la sorgiss duvèrta dla fin dël sécol a-i son Fluxus, amprovisassion ant sla Ragnà, Wigglism e la cultura antërnassional ch'as ciama Hip Hop.
Ël chërse dla cultura a sorgiss duvèrta dël sécol ch'a fa XX a l'é l'arzultà ëd na tension viaman pì fòrta antra na pràtica creativa ch'a l'ha da manca d'apropriesse ëd contnù, e donca motobin soèns a l'ha da manca d'acess a contnù sota a drit d'aotor, e na legislassion maraman pì strèita rësgoard a la proprietà anteletual e a le polìtiche ch'a goèrno l'acess al material sot a drit d'aotor. Le doe diression prinsipaj ëd restrission për la legislassion ant sla proprietà antelettual a son ëstaite: lë slarghesse dël concet ëd drit d'aotor (dzortut ant jë Stat Unì d'América le ritorsion legaj, coma cole creà ant jë Stat Unì d'América dal Digital Millennium Copyright Act (DMCA), che a fërmo tut lòn ch'as preuva a superé le tecnologìe contra la piraterìa.
Për tant che da na mira artìstica l'apropriassion ëd contnù a sia soèns consentìa sota a la dotrin-a dël dovré giust, la question a resta: sta dotrin-a a l'é motobin antortojà e soèns un a la les com a veul chiel, lòn ch'e men-a an'atmosfera motobin ancerta antra j'operator colturaj. A-i é ëdcò la question che l'assion protetiva dij possessor dij drit d'aotor a da lòn che cheidun a ciama "efet giassa" antra j'operator colturaj.
Ant j'ùltim agn dël sécol ch'a fa XX, j'operator colturaj a l'han anandiasse a adoté le técniche ëd licensa dla proprietà anteletoal coma programa lìber e a gràtis e programa a sorgiss duvèrta, për fé am manera che sò travaj a restèissa lìber da dovré për j'àotri. Sòn a comprend ëdcò le license dla sòrt Creative Commons.
L'idèja ëd na coltura a "sorgiss duvèrta" (CSD) a cor paralela al "Moviment dla Coltura Lìbera", ma a l'é motobin diferenta. Coltura lìbera a l'é n'espression derivà dal moviment dij programa lìber e a gràtis, an contrast con cola manera-lì dë s-ciairé la coltura, coj ch'a fortisso la CSD a son convint che un chèich drit legal ëd proprietà anteletoal a debia ess-ie, për fé la tua dij produtor ëd coltura. Però a smon-o na posission pì sfumà, che nen cola che le gran corporassion për sò sòlit a l'han sërcà. Al pòst dë ciamé na tua legal coma utiss ëd protession ëd drit naturaj ò ëd profit, la CSD a ten cont che a-i son vàire sòrt ëd prodot e vàire manere ëd dovreje.
Un-a dle manere për rivé a buté la rapresentassion ëd n'euvra a disposission dël pùblich a l'é cola dë dovré tecnologìa e mojen digitaj. Conforma a la prevision dla Lej ëd Moore, ël cost dij mojen digitaj e dla spassi dë stocagi a l'é drocà a la fin dël sécol ch'a fa XX, e ël cost marginal dla duplicassion digital ëd qualsëssìa ròba ch'as peula trasmëtte con sti mojen-sì a l'é rivà motobin davsin a lë zero. Ën combinand sossì con la chërsùa esplosiva dij calcolator personaj e la proprietà spantià dla tecnologìa a l'é avusse un gran increment d'acess dël pùblich general a ij mojen digitaj. Sòn a l'ha fait resté belfé che la CSD a la chërsèissa, ën lassand che le duplicassion dël contnù e soa distribussion a rivèisso ampressa. L'acess a la pì gran part dla coltura faita anans ch'a-i rivèisso ij mojen digitaj a l'era limità da dj'àotri fator, nopà che ant l'época digital ël potensial ëd chërsùa dij contnù a l'é fasse squasi anfinì. J'artista e j'utent ch'a sërno dë distribuì soe euvre an forma digital a l'han gnun-a dle limitassion fìsiche dont a l'avìo da sagrinesse ij produtor tradissionaj ëd coltura. Për consegoensa, ël pùblich ëd na coltura a sorgiss duvèrta as treuva a spende motobin pòch për acede a ij contnù.
La CSD a l'é naita coma idèja sensa pa 'd nòm vàire agn anans ch'a-i partèissa la Ragnà. M.sù Richard Stallman a l'ha codificà ël concet con la creassion dla Free Software Foundation (Fondassion për ij programa Lìber e a Gràtis). Comsëssìa, bele che anans ch'a-i rivèisso M.sù Stallman e la Ragnà, la gent a l'avìa pijait l'andi a comuniché con ij sistema ciamà Bulletin Board Systems (BBS) coma FidoNet. An América, pòst coma la Sourcery Systems BBS a restavo gia dedicà a buté le sorgiss dij programa ant ël Domini Pùblich, a fé ëd Programa condivis (Shareware) e ëd Programa a gràtis (Freeware).
Essentially born out of a desire for increased general access to digital media, the Internet is open source culture's most valuable asset. It is questionable whether the goals of an open source culture could be achieved without the Internet. The global network not only fosters an environment where culture can be generally accessible, but also allows for easy and inexpensive redistribution of culture back into various communities. Some reasons for this are as follows.