L'Organissation për la Sigurëssa e la Cooperassion an Euròpa (OSCE) a l'é n'organisassion antërnassional ch'a serv coma strtura ëd discussion polìtica. Sò but costitutiv a l'é col dë giuteje a la sigurëssa dla region, ën basand-se ansima a la pràtica dla democrassìa e a lòn ch'a peul fé mej ij prossess ëd goèrn. La pì part dle 3,500 e pì person-e ch'a travajo për l'organisassion a resto ampegnà an operassion ant sël camp, nopà che mach anviron al 10% a sta 'nt j'ufissi sentraj. A l'é restà n'organisassion motobin cita e pòch conossùa fin a la mità dj'agn 1990, quand a l'é stàita sërnùa për pieje 'l pòst a l'ONU an Bòsnia e Erzegòvina, e da sòn a l'ha tacà a slarghesse e pijé pèis polìtich.
Da na mira normativa, l'OSCE a l'é n'organisassion ad hoc fàita sot al capel ëd lë statut dle Nassion Unìe (Capitol VIII), e a la travaja për dé segnalassion d'arzigh, prevension ëd conflit, gestion dle crisi, reabilitassion dapress aj conflit. Sò 56 stat partissipant a son dl'Euròpa, dël Caucas, dl'Asia Sentral e dël Nòrd América, ën coatand la pì part dl'emisfer setentrional. A l'é stàita dorbìa dij temp dla Guèra Frèida coma strutura ëd discussion antra Est e Òvest.
Comsëssìa, la parità antra stat partessipant a l'é motobin assimétrica: jë stat ossidentaj (prinsipaj finansiator dl'associassion) as treuvo a gòde ëd na liberta d'assion a d'anfluensa ant sl'associassion midema motobin pì fòrta che nen cola dj'àutri stat, dzortut orientaj.
Strutura e istitussion thumb|Na riunion dël Consej Permanent dl'OSCE a l'Hofburg ëd Vien-a (fotografìa ëd Mikhail Evstafiev). La diression polìtica dl'organisassion a l'é fissà da Cap dë Stat e 'd Goèrn an dj'ancontr nen regolar ò programà, ma che as fan mach se e quand a-i në j'é da manca. La pressidensa dl'istitussion a-j va a un djë stat partessipant, con scadensa anual. Dël 2007 la pressidensa a l'é stàita dla Spagna, e dël 1 ëd Gené dël 2008 a-j andrà a la Finlandia. Ël Kazakistan a l'é antramentr ch'a possa për avej la pressidensa dël 2009, contut che Stat Unì d'América e Règn Unì a-j dago motobin contra.
Consej dij Minìster A l'è la strutura gestiss ël livel decisional straordinari. Ël pòst ëd Pressident an càrica a l'é dël Ministr dj'Afé Forest dlë stat ch'a l'ha la pressidensa. Dël 2007, coma Pressident an càrica a-i é 'l Ministr për j'Afé Forest e la Cooperassion spagneul, Miguel Angel Moratinos.
Consej Permanent As ten na vira a la sman-a a Vien-a e a fa funsion për negossiassion e decision regolar. Pressident d'ës Consej a resta l'ambassador an Àustria dlë stat partessipant ch'a l'ha la pressidensa.
Rëscontr për la cooperassion an materia ëd sigurëssa Costa strutura-sì (dont nòm n'anglèis a resta Forum for Security Co-operation) a la va a giontesse al Consej dij Minìster e al Consej Permanent, coma ent decisional daspërchiel.
Segretarià Ël Segretarià dl'OSCE (almanch sò ufissi cap) a l'é 'cò chiel a Vien-a, an Àustria. Ël pòst ëd segretari general al dì d'ancheuj a 'l l'ha Marc Perrin de Brichambaut ( fransèis), ch'a l'ha arlevà Ján Kubiš (Slovachia).
Ciambréa Parlamentar ëd l'OSCE La Ciambréa Parlamentar ëd l'Organissasion për la Sigurëssa e la Cooperassion an Euròpa a delìbera arzolussion, antra j'àutre, a l'é stai-ne un-a dël 2005 ch'a l'ha fàit motobin discute, rësgoard la pijn-a rapresentansa dij resident dël Distret ëd Columbia ant jë Stat Unì .
Ufissi për j'Istitussion Democràtiche e ij Drit ëd l'Òmo L'Ufissi për j'Istitussion Democràtiche e ij Drit ëd l'Òmo a l'istitussion pì veja dl'OSCE, dorbìa dël 1990. A l'é basà a Varsavia (an Polònia) e a travaja për tuti ij teritòri dl'OSCE ant ij camp dl'osservassion eletoral, dël dësvlup democràtich, dij drit ëd l'òmo, dla toleransa e dla nen-discriminassion, e ant ël camp legislativ. Për evité elession faussà l'ufissi a l'ha osservà pì che 150 elession e referendum a parte dal 1995, ën mandand fòra pì che 15.000 osservator. A l'ha travajà fòra sede doe vire an Afgànistan, ch'a resta un colaborator për la cooperassion dl'OSCE. Dij 9 d'otóber dël 2004 a l'ha mandaje na squadra d'agiut técnich për j'elession pressidensiaj, e dij 18 dë stémber dël 2005 n'àutra squadra d'agiut për j'elession parlamentar e dij consej provinsiaj.
Rapresentant dla Libertà dë Stampa L'ufissi dël Rapresentant dla Libertà dë Stampa, ch'a l'é dorbusse dlë dzémber dël 1997, a travaja për armarché le violassion ëd la libertà d'espression ant jë stat ch'a fan part dl'OSCE. Ij rapresentant a l'han 'cò la funsion dë giuteje a jë stat partessipant ën possand-je a butesse a nòrma OSCE, për tut lòn ch'a toca prinsipi e òbligh ant sla lìbertà d'espression e ant cola dij mojen ëd comunicassion. Al Rapresentant corent a l'é Miklos Haraszti, n'ex parlamentar ungherèis .
Àutri ufissi L'organissation a l'ha 'd sò ufissi ëdcò a Copenhagen, Genëvra, L'Àia, Praga e Varsavia.
Personal L'OSCE a-j da travaj a 750 anvià antërnassionaj e 2.370 locaj. Mach 440 person-e a son ampiegà ant le struture decisionaj e aministrative sentraj.
Pressidensa Ant le responsabilità dël Pressident an Càrica (PaC) a-i son ël coordinament dël travaj dj'istitussion dl'OSCE; l'arpresentansa dl'organisassion; la supervision dj'atività ch'a-i intro con la prevension dij conflit, gestion dle crisi, riabilitassion dapress a 'n conflit. La càrica a l'ha na rotassion anual, e 'l pòst ëd PaC a-j va ël Ministr dj'Afé Forest dlë stat ch'a l'ha la pressidensa. Minca PaC a l'é giutà tant da col ch'a l'era an càrica anans ëd chiel che da col ch'a pijerà sò pòst passà n'agn. L'ansem dë ste tre person-e soèns as dis Tròica. L'orìgin dl'istitussion a va andré al Papé ëd Paris për na Neuva Euròpa (dël 1990). A son peui stàit j'Acòrd d'Helsinki (dël 1992) a deje a sta funsion na mira formal.
Atività polìtiche e militar L'OSCE a varda la sigurëssa da mira polìtica e militar, e sòn a men-a vàire òbligh për jë stat partessipant e vàire mecanism për evité e arzolve ij conflit. L'organisassion a sërca ëdcò dë fé chërse la sigurëssa militar ën possand për na pì gran trasparensa e cooperassion.
Contròl dj'arme La fin dla Guèra Frèida a l'ha lassà na motobin gran quantità d'arme ch'a servo pì nen, e che parej a son virasse anvers a lòn ch'as ciama mërcà gris dj'arme, un mërca antërnassional che soèns a l'é d'autut fòra lege. L'OSCE a giuta a fërmé lë spantiament dë st'arme e a smon d'assistensa për soa demolission.
Contròl dij confin J'assion dl'OSCE ant ës camp-sì a van da la prevension dij conflit a la gestion dle situassion ch'a-i ven-o dapress a ij conflit ch'a son podusse evit, formassion ëd competense e agiut antërnassional.
Guèra contra 'l terorism L'OSCE a intra ant jë sfòrs antërnassionaj contra 'l terorism con soa esperiensa ant la prevension dij conflit, la gestion dle crisi e la segnalassion dj'arzigh.
Prevension dij conflit L'OSCE a travja për evité che ij conflit a monto, e ant ij conflit duvèrta a possa për rivé ëd j'acòrd polìtich ch'a peulo duré ant ël temp. A giuta ëdcò con ij prossess ëd riabilitassion dij pòst andova ch'a l'é finijne un.
Arforme militar Ël Rescontr për la cooperassion ant la Sigurëssa (an anglèis Forum for Security Co-operation) a smon na strutura ëd dialogh polìtich ansima a la question dj'arforme militar, antramentr che j'atività pràtiche a son fàite da j'unità ant sël camp e da l'ufissi për la prevension dij conflit.
Operassion ëd polissìa J'operassion ëd polissìa dl'OSCE a son part antegral ëd soa funsion ëd gestion e prevension dij conflit, e dla gestion dle situassion ch'a-j ven-o dapress a 'n conflit.
Operassion an Bòsnia-Erzegòvina L'OSCE a l'ha dorbù dj'ufissi regionaj e dj'ufissi da camp, comprèis col ëd Brcko ant ël nordest dla Bòsnia-Erzegòvina, ch'a l'é restà un limbo passificà fin a che l'Acòrd d'Arbitragi ëd Brcko a l'é nen podusse firmé, ëmné a bonfin e butesse an pràtica. Brcko antlora a l'era vnùita un "distret special", e parej a l'é restà fin al dì d'ancheuj. L'OSCE a la continua a manten-e na presensa e vàire inissiative ant la region.
Atività econòmiche e anvironamentaj An cost setor-sì a-i intra 'l monitoragi ëd lòn ch'a-i riva ant jë stat partessipant, coj but d'avisé ëd qualsëssìa arzigh ëd conflit; dë giuté ant la creassion ëd polìtiche econòmiche e anvironamentaj, dë mandé anans cole inissiative ch'a peulo dé pì 'd sigurëssa ant la region dl'OSCE.
La prosperità econòmica a l'é considerà fondamental për la stabilità, e jë stat partessipant a dovrìo esse vincolà a travajé anvers a la conservassion dla balansa ecològica. An pràtica, peui, ël livel d'autorità che l'organisassion a l'ha anvers le polìtiche anterne djë stat ossidentaj a l'é squasi zero.
Drit ëd l'Òmo, Educassion e Legalità J'òbligh che l'OSCE a-j fa a sò stat partessipant për lòn ch'a toca sta dimension-sì a son d'assicuré 'l pijn rispet dij drit ëd l'Òmo e dle libertà fondamentaj; dë resté ant ij margin dla legalità; dë possé ij prinsipi dla democrassìa ën fasend, ameliorand, e protegend j'istitussion democràtiche; ëd promeuve la toleransa për tuta la region dl'OSCE. An pràtica, ëdcò ambelessì le possibilità d'antervent e ëd pression a son motobin fòra simetrìa antra stat fòrt ossidentaj e stat déboj orientaj.
Antra ij setor d'antervent a-i son Anti-tràfich: contra tute le forme ëd tràfich, ch'a sio ëd gent, arme ò narcòtich. Democratisassion: promossion dla democrassìa e agiut a jë sdtat partessipant a tiré sù dj'istitussion democràtiche. Educassion: ij programa educativ a son part antegral djë sfòrs për evité conflit e dla riabilitassion dapress a 'n conflit. Elession: l'OSCE a fa assistensa dël prossess eletoral an tute soe fasi, anas, antramentr e dapress al vot. Uguliansa antra géner: l'ugualiansa antra òmo e fomne a l'é part antegral dël concet ëd democrassìa fortì da l'OSCE. Drit ëd l'Òmo: coma priorità a-i son la liberta ëd moviment e 'd religion, la prevension dla tortura e dël tràfich ëd person-e. Liberta dij mojen d'anformassion: l'OSCE a varda ij dësvlup dij mojen d'anformassion an sò stat partessipant, sò but a l'é col ëd gestì e avisé dj'arzigh ëd violassion dla libertà d'espression. Drit dle minoranse: ij conflit étnich a son un-a dle prinsipaj sorgiss ëd guèra ant l'Euròpa dël dì d'ancheuj. L'OSCE a l'ha 'l but d'identifiché le tension étniche e sërché dle quadre anans ch'a degenero, e dë buté djë stàndard për ij drit dle person-e ch'a fan part ëd na minoransa.
Na situassion anterna sagrinà Contut ch'a sia stàita butà an pé coma canal ëd comunicassion antra Est e Òvest dij temp dla Guèra Frèida, l'OSCE a sta viaman pì vnisend acusà dë rapresenté mach pì j'anteressi ossidentaj, ën gavand via da 'nt sua agenda tut ël rest. Sò esse arfudasse dë monitoré j'elession an Transdnistria e an Abkhazia, e an dj'àutre nassion nen arconossùe, ma de-facto andipendente, a l'ha tiraje dòss dle gran crìtiche tant da j'organisassion për ij drit ëd l'òmo che dal Vladimir Putin|Pressident Putin, dla Federassion Russa, e da dj'àutre nassion dl'Euròpa oriental. J'event an Ucrain-a dël 2004 (l'Arvira dij Portugaj) a l'ha mnà ëdcò a fela acusé d'avej possà ël candidà ossidental, Victor Yushchenko. Le nassion ossidentaj a fortisso contra a sòn che s'a fusso andàite ambelelì a l'avrìo giutaje a j'anteressi dla Russia, lòn che però as peul capisse coma na conferma che j'anteressi dl'OSCE a son mach pì coj ossidentaj e che as fa pa pì gnun-a mediassion antra Est e Òvest.
La Russia e sò anlià a fortisso 'l concet ëd n'arforma completa dl'associassion, an manera che Segretarià, istitussion e presense ant sël camp a resto pì controlà e verificabij da ent ch'as bogio ën basand-se ant sël consens coletiv antra stat, e ch'a tramuda l'obietiv prinsipal dl'associassion anvers a question ëd sigurëssa an sens ëstrèit (terorism, nen-proliferassion, contròl dj'arme e via fòrt). Jë stat ossidentaj a blòco l'arforma, ën essend convint che antra le mission ëd l'OSCE a-i sia cola d'arformé 'd pianta tuti jë sta pòst-soviétich.