Amis é uma das línguas de Formosa (Taiwan) sendo falada pelo povo Amis, uma tribo indígena da costa leste de Taiwan (aborígenes). É falada desde a cidade de Hualien no norte até Taitung no sul, com alguma população nas proximidades do extreme sul da ilha, embora as variantes sejam consideradas com uma língua separada.

Havia 180.878 Amis étnicos conforme o Conselho dos Povos Indígenas do Yuan Executivo de Taiwan (2009).

Os serviços Governamentais das áreas onde vivem muitos Amis em Taiwan, como as estações ferroviárias de Hualien e Taitung, transmitem e língua Amis e em Mandarim. Porém poucos dos Amis menores de 20 anos em 1995 falavam a língua, não se sabendo quantos dos 138 mil Amis étnicos falavam a língua.

Dialetos Amis é um Continuum dialectal. As variantes, Sakizaya e Nataoran, são suficientemente divergentes para ser classificas como línguas separadas. Dentre os dialetos próprios estão Tavalong-Vata'an, o Medial, os do Sul (Malan e Hengchun Amis).

Fonologia As informações a seguir se referem aos dialetos centrais do Amis (Amis (Maddieson & Wright).

Consoantes Labial Dental Alveolar Palatal Velar Epiglotal Glotal Nasais m n̪ ŋ Plosivas e africada p t̪ t͡s k ʡ ~ я ʔ Fricativas v ð̪ ~ ɮ̪ s (ɣ) ʜ h Vibrante r Flap lateral ɺ̠ Aproximantes w j A plosiva e a africada são fracas e, assim sendo, a palavra ccay "um" é pronunciada ; como é a grupos consonantais; spat "quatro" é . A plosiva glotal é uma exceção, sendo com muita frequência fraca quando em posição final. As fricativas sonoras (fonética) (a última só existe em palavras estrangeiras) são suavizadas para com pronúncia na posição final e por vezes no início. A . pode ser interdental ou pós-dental. As sibilantes . Nos dialetos norte do Amis, eesa é uma plosiva, que também pode ser relaxada para de forma intervocal.

As epiglotais apresentam também pronúncias diferentes no norte, mas as descrições são contraditórias. No Amis Central, é sempre muda e é frequentamente acompanhada por vibrações , o que sugere que aí se apresente como epiglotal vibrante, muitas vezes descrita como "". Edmondson e Elsing percebem que essas são epiglotais verdadeiras, tanto na posição inicial ou medial, mas com pronúncia mais forte na final posição funcionam como "epigloto-faringeal".

Sakizaya, por vezes considerou que o dialeto Norte do Amis contrasta a sonora com a suave (muda) . Na ortografia prática o /ts/ é escrito como <c>, /j/ <y>, <'>, <^>, <d>, /ŋ/ <ng>, e <x>.

Vogais Frontal Central Posterior Fechada i u Média (ə̆) Aberta a Amis apresenta três vogais simples e comuns aos dialetos, . Apesar do fato de aparentemente se fazer necessária uma larga latitude fonética, por serem tão somente três vogais, as vogais Amis não variam muito, se mantendo frequentemente na suas pronúncias básicas, embora haja algum movimento de e se aproximando entre si (tendendo a range), havendo espaço para um vogal frontal (na faixa de ).

Um "schwa" epentético quase mudo opcional quebra os grupos consoanatais, conforme Porém, é muito pequeno o número de palavras onde um "schwa" curto (escrito como e) teria força fonêmica. Não há contraste entre tal "schwa" e, se houvsee, seria epentático. Desse modo, há palavras do Amos que não têm vogais. Exemplos são o e em malmes "triste", pronunciado , e em ’nem "seis", pronunciado ou .

Exemplos de palavras lotong: Macaco fafoy: Porco wacu: Cão pusi: Gato kudiwis: Lebrececay: Um tosa: Dois tolo: Três sepat: Quatro lima: Cincoenem: Seis pito: Sete falo: Oito siwa: Nove polo: Dez

Comparar com Tagalog baboy (porco), tatlo (3), apat (4), lima (5), anim (6), pito (7), walo (8) Comparar com Kapampangan asu (cão), pusa (gato), atlo (3), apat (4), lima (5), anam (6), pitu/pito (7), walu/walo (8), siyam (9), apulu/apulo (10) e ama (pai) e ima (mãe)

ma olah kako mimali = Eu gosto de jogar esportes. takaraw ko pi ta’kod = Eu salto muito alto. kalamkam ko kacomikay = Eu corro muito rápido. Ira ko tata’angay a mata a ko = Eu tenho olhos grandes. mamangay a ngapa = Uma boca pequena. takaya’ay a fokes = Cabelos longos. sowalsan ko kahaccay a tamdaw makapahay kako = Todos dizem que eu sou bonito. ma fana’ay mi asik,misawsaw to kaysing,milidong to fodoy = Eu posso varrer o chão, lavar os pratos e a roupa. ma olah midmak kako to tayal no loma’ = Eu gosto de fazer serviços domésticos. nawhani ma olah kako to loma’no mako = Porque eu amo minha casa.

Gramática Os Verbos em Amis têm algumas inflexões que incluem “Cláusula existencial”, Voz ativa, Voz passiva, “Sentença disposta”, Modo imperativo, “Modo optativo” e “Modo proibitivo”.

Há dois tipos de “sequências de palavras numa frase”, são as chamadas '"Geral" e "Especial".

Below are some examples of Amis sentence:

Sequência Especial Verbo Sujeito Verbo, Adjetivo, etc. ko (Adposição para Sujeitos)+Substantivos

Exemplo Maomahay ko wama. (O pai está trabalhando na fazenda) mimaomahay: trabalhando (na fazenda, campo) wama: Pai

Misaholoay ko wina. (A mãe está cozinhando arroz) misaholoay: cozinhando (arroz) ina/wina: Mão

Sequência Geral ‘’Verbo-Sujeito-Objeto’’ Verbo Sujeito Objetos Verbo, Adjetivo, etc. ko (Preposição para Sujeitos)+Substantivos to (Preposição para Objetos Objects)+Substantivos

Exemplo Mifaca' ko kaying to riko'. (O homem jovem está lavando roupa.) Mifaca' koya kaying to riko'. (A mulher jovem está lavando roupa.) mifaca': Lavar (roupas) kaying: mulher jovem riko'/fudoy: roupa

Amostra de texto Misanga' a mitilid tonini a cudad oha papadama to tamdaw mickiw to Fangcalay Cudad. Oniya cudad wanga'ay samaanen a misakadadmak hani? Nga'ayay toolen iso koniya sapakafana' niyam a midmak: itini satapangan no ccaccay fdengan iraay ko pina a salicay. I larikol no ccaccay salicay iraay ko fanko, pa'ihkalay konini to itiraay kora ca'of tora sinael. Nga'ayay salakaten minengneng kora salicay, saharateratengen. Dotoc to 'osien kora ccaccay sinael, fohaten ko Fangcalay Cudad no miso minengneng kora sinael. Marahci iso mi'osi ko ccay fdengan ikol i, liyawen minengneng kora salicay, romalen to samanay ko ca'of no Fangcalay Cudad toniya salicay. Ma^min iso mi'osi koniya cudad ikol i, liyawen miromal ko kihcod a salicay Fonte: https://www.jw.org/ami/%E5%87%BA%E7%89%88%E7%89%A9/%E6%9B%B8%E7%B1%8D/require/samaanen-misakadadmak-koniya-cudad/

Referências

http://www.nhlue.edu.tw/~taiwanese/word/t2.doc

Referências externas

Amostra de Texto Amis Database das Ausatronésias – Vocabulário básico do Central Amis Traduções do Novo Testamento Omniglot - Escrita Amis – Diversos Amis

Categoria:Línguas formosanas Categoria:Línguas de Taiwan