thumb|right|400px|Turbe osmanskog sultana Sulejmana Veličanstvenog ispred džamije Sulejmanije u Istanbulu Turbe (, od arap. turba — u prevodu: ’mauzolej’, ’natkrivena grobnica’) nadgrobni je spomenik islamskih obilježja, obično podizan uz džamiju ili kod groblja. Turbeta su obično podizana nad grobovima paša, šejhova i nekih drugih istaknutijih ili imućnijih osoba. Neka su gradili pojedinci sami za sebe još za života, a druge su pak podizali nasljednici ili poštovaoci pokojnika.
Nadgrobna je građevina, spomenik, kvadratne ili heksagonalne (šest uglova) — kao i oktogonalne (osam uglova) — osnove. Ove građevine su od punih zidova, pokrivene nekada olovnom kupolom, nekada četvorostranim krovom otvorenog ili zatvorenog tipa. Otvorena turbeta imaju od četiri do šest kamenih stubova, spojenih zidanim lukovima koji nose nizak osmostrani ili šestostrani cilindrični dio, s prozorima koji se, radi osvjetljenja, umeću na kupolama između gornje kape, polulopte i donje osnovice koja nosi cijelu konstrukciju. Turbeta zatvorenog tipa su po svom prostornom rješenju slična džamijama, mada im osnova i oblik nije uvijek kvadrat nego osmougao. Na prostoru Balkanskog poluostrva se susreću i turbeta koja imaju i četiri stuba koja nose kupolu, kao i ona koja nisu pokrivena, ali su sa otvorima na zidinama (perforacionim zidovima).
Istorija thumb|right|230px|Turbe iz 13. vijeka u gradu Divirigi u provinciji Sivas u centralnoj Anadoliji; ovo je primjerak jednog od ranih izgleda turbeta U islamski svijet turbe kao mauzolej unijeli su Turci Seldžuci. Prvobitno je imalo dva oblika, koja su se razvila na prostoru Horasana: nadgrobna kula okrugle, poligonalne ili zvjezdaste osnove, vitka i zasvedena kupolom koja je sa spoljašnje strane najčešće pokrivena kupastim krovom — i kuba, kvadratna sala presvođena kupolom. (v. galeriju)
Mongoli iz Tamerlanovog perioda (Timuridi) i Moguli iz Indije, usvojili su tip ivana male dubine kao ulazni portal i često ga raspoređivali na sve četiri strane građevine. Od vremena cara Akbara, u najimpozantnijim indijskim mauzolejima, fasadni ivani imaju sa strana — na dva sprata — niše u vidu lođe. Na uglovima ovih mauzoleja dižu se često četiri minareta — što ukazuje da su kuba i džamija sa centralnom osnovom, često bile inspirisane istom šemom. (v. galeriju)
Na prostoru današnje Turske ima velik broj turbeta, posebice u Istanbulu; u njima su posmrtni ostaci sultana i drugih važnih ličnosti iz Osmanskog carstva. (v. galeriju)
Na prostor Balkanskog poluostrva, turbeta u obliku u kojem su ovdje poznata i rasprostranjena, došla su sa osmanskim osvajanjima ovih krajeva.
Bosna i Hercegovina thumb|left|240px|Turbe u Zenici, kod groblja na Bilimišću Turbeta su, na prostoru Bosne i Hercegovine, u prošlosti bila vrlo rasprostranjena. Istoričar kulture Alija Bejtić u svom radu o spomenicima islamske arhitekture iz sredine 50-ih godina 20. vijeka, navodi da ih je tada bilo 50 — uz mišljenje da ih je prije bilo sigurno još toliko. Za vrijeme Rata u Bosni i Hercegovina, ’90-ih godina jedan broj ovih nadgrobnih spomenika je uništen. Ukupno je srušeno 37 turbeta, premda se u drugim izvorima navodi veći broj. Jedan broj ovih objekata je nakon završetka rata obnovljen.
Turbeta su u pogrebnoj kulturi ljudi imala važno simboličko značenje. Naime, kako ističe istoričarka arhitekture Amra Hadžimuhamedović, kupola na građevinama je najkasnije od 16. vijeka za muslimansko stanovništvo Bosne, imala simboličko značenje raja. Porijeklo ovakvog poimanja arhitektonske kupole i značaja koji joj je pridavan, imalo je ishodište, sa jedne strane, u postojećoj lokalnoj kulturi stanovništva (nerazdvojnost od izvornih oblika ljudskog stanovanja u Bosni — pećina i okruglih kuća, sa kupastim krovovima obloženim granama i slamom), dok sa druge strane, odlučujući je momenat dolazak islama i njegovog sjećanja na uvođenje kube (-{qubba}-) kao presudnog elementa islamske arhitekture, posebno pogrebne, inače zajedničkoj za cjelokupan islamski svijet.
Ova simbolička funkcija kupole je kod turbeta u najelementarnijem obliku dolazila do izražaja. Za razliku od drugih velikih islamskih građevina sa kupolama (džamije, hamami, medrese), simboličku predstavu raja podignutu jednostavno iznad groba, ovdje su nosili samo stubovi. Negdje ni sama kupola nije bila puna, od kamena, nego je građena njena (simbolička) imitacija od žičane mreže. Kvadratni prostor iznad kupole je takođe imao religijsko značenje, označavajući zemlju i obustavljanje svakog kretanja.
Kad je o samim arhitektonskim karakteristikama ove memorijalne arhitekture riječ, na prostoru BiH, prema Bejtiću, postoje tri tipa turbeta: kupolasti zatvoreni, kupolasti otvoreni i obični drveni tip.
thumb|right|300px|Gazi Husrev-begovo turbe i turbe Murata Tardića u Sarajevu
Kupolasto zatvoreno turbe Prvi, kupolasti zatvoreni tip, ima u tlocrtnoj šemi uvijek pravilan ili približno pravilan oktogon. Uobičajeno je zidan od tesanog i nežbukanog kamena, mahom sedre ili sige. U okolnim zidovima su obično tri prozora s demirima, dva nasuprot jedan drugome, a naspram trećeg prozora je opet izraženim lukom nadsvođen ulaz u turbe, koji gotovo uvijek ima nadstrešnicu. Masivni i razmjerno znatno visoki zidovi prelaze u kamenu i olovom prekrivenu kupolicu, obično preko trompa, ali i u pojedinim slučajevima i preko pandantiva. Na sredini unutrašnjeg osmougaonog prostora je grobnica (negdje jedna, a negdje i dvije), uvijek obilježena praznim drvenim sarkofagom (kuburom). Ta kubura na gornjem dijelu ima oštru grbinu, a sva je prevučena zelenom čojom. Iznad uzglavlja je drveni ili kameni stalak i na njemu od naravnog materijala turban (što je pokojnik nosio).
Ovaj tip turbeta se gradio samo u 16. vijeku i nema ih mnogo na prostoru BiH. Najreprezentativniji i najstariji primjerak ovog tipa su turbeta Gazi Husrev-bega (umro 1541) i Murat-bega Tardića (umro 1545), jedno pored drugog, sa lijeve strane Gazi Husrev-begove džamije u Sarajevu. U ovu grupu takođe spadaju i dva turbeta u Čajniču — turbe hercegovačkog sandžakbega i čajničkog legatora Sinan-bega (umro poslije 1582) i njegove supruge Šemse-kadune, inače sestre velikog vezira Mehmed-paše Sokolovića; drugo turbe je malo poznatog šejha Murat-dede. U ovu grupu takođe spada i jedno omanje turbe u Prači. Najveći broj turbeta ovog tipa se nalazi u Banjoj Luci (sedam). U arhitektonskom smislu, ljepotom gradnje ističe se Ferhad-pašino turbe (sagrađeno 1587. godine) u dvorištu džamije Ferhadije i Halil-pašino turbe na pola puta između Gornjeg i Donjeg Šehera, u blizini poznate Maloč-begove nekropole. Bejtić u ovu skupinu ubraja i turbe Kara Osman-bega, oca pomenutog Maloč-bega (umro 1555. godine), u Kopčićima kod Donjeg Vakufa, gdje se naziru samo ostaci ove građevine. (v. galeriju)
thumb|left|300px|Turbe na u Sarajevu
Kupolasto otvoreno turbe Drugi, kupolasti otvoreni tip turbeta u tlocrtu ima najčešće čisti kvadrat. Turbe kod ovog tipa je otvoreno sa svih strana, a kupolu nosi kolonada od četiri ili osam stubova, često s pomno obrađenim bazama, kapitelima i lukovima. Svi elementi su od tesanog kamena. Neka turbeta ovog tipa, međutim, nemaju uopšte očekivane masivne, kamene kupole. Spoljašnji oblik kupole tu samo imitira lagana žičana mreža, upeta u okolni zid. Unutrašnja površina kod nekih ovakvih turbeta je u nivou same okoline, ili tek nešto uzdignutija, a kod drugih je tu visoki tzv. podijum, a na njemu još i kameni oklop.
Najstariji poznati i očuvani predstavnik ovog tipa turbeta u BiH je turbe Ibrahim-bega (umro između 17. i 27. juna 1550), sina Hasan-čelebije Nazira (osnivač džamije Aladže u Foči). Ova elegantna građevina sa kamenom kupolicom smještena je pored pomenute džamije. Istog oblika kao Ibrahim-begovo turbe, samo sa visokim postoljem, jeste turbe Hadži Sinan-age (umro 1639) i njegove žene Sakine (umrla 1619), kod poznate Sinanove tekije u Sarajevu. Istovjetna dva turbeta se nalaze na u današnjem glavnom gradu BiH. Oba je o svom trošku podigao sarajevski kadija Ahmed-efendija Jahja-zađe, porijeklom Turkuša: jedno na grobu sina Mehmeda Jusufa (umro 1780), a drugo Jusuf-paši, zagonetnom bjeguncu iz tadašnjeg Carigrada (umro između 1747. i 1757). Kao što je već naznačeno, oba turbeta su podignuta vijek kasnije od Hadži Sinan-aginog, i puno su slabije izrade. I u Mostaru postoji ovaj tip memorijalne arhitekture (ukupno dva). Jedno je uz džamiju Ćose Havadže i tu su upokojeni Hadži Mehmed-aga Kreho i, najvjerovatnije, njegova žena. Sagrađeno je 1760. godine, sa osam stubova i žičanom kupolom (koja je odavno propala, dok je vrh zida je prekriven kamenim pločama). Drugo je turbe mostarskog muftije i učenog pisca, šejha Juje Ejubovića (umro 1707); podigao ga je Ali-paša Rizvanbegović pedesetih godina 19. vijeka. Oba ova turbeta imaju čiste polukružne lukove, kakvi se vide i na romaničkim objektima obližnje dalmatinske obale, što ukazuje da su te spomenike gradili domaći majstori. (v. galeriju)
thumb|right|350px|Dva turbeta u travničkoj Gornjoj Čaršiji
Četiri slična turbeta sagrađena su i u vezirskom Travniku i sve četiri imaju žičanu mrežu umjesto kamene kupole. Jedno je u Sumeću uz kafanu „Derventa”, drugo na Varoši uz Jeni-džamiju, a ostala dva su uz glavnu ulicu u Gornjoj Čaršiji. Prvo je građeno na osam stubova, podignuto nad grobovima šejha Mehmeda (umro 1780) i njegove žene (umrla 1782). Turbe pokraj Jeni-džamije, koje je takođe s osam stubova, jest mjesto groba bosanskog vezira Abdulah-paše Teftedarije (umro između l. i 10. februara 1785). Dva turbeta u Gornjoj Čaršiji pripadaju bosanskim namjesnicima Muhsin-zadu Abdulah-paši (umro 1749) i Hadži Hafizu Aliju Dželaludin-paši (umro 1822. ili 1823); drugo turbe (na uglu) grob je trećeg bosanskog namjesnika Perišana Mustafa-paše (umro krajem 1789). Prvo, kao sva ostala turbeta ovog tipa, građeno je na kvadratnoj osnovi sa osam stubova, dok je drugo, pak, izuzetak među sačuvanim turbetima ovog tipa jer je podignuto na pravilnoj šestougaonoj osnovi (sa šest stubova na uglovima). (v. galeriju)
Obično drveno turbe Bosanska turbeta trećeg, običnog drvenog tipa, drugačije su konstrukcije od prethodna dva tipa. U osnovici imaju kvadrat ili paralelogram, a građena su od mješavine ćerpiča, kamena i drveta. Nemaju kupolu, nego su uvijek prekrivena daščanim krovom na četiri vode. Zapravo, to su vrlo jednostavne ’kućice’ (poput koliba); podizao ih je najnužnijim sredstvima narod na grobovima derviša iz poštovanja prema takvim ljudima. Na sredini unutrašnjeg popođenog prostora je drveni kenotaf, kao i kod kupolastog zatvorenog turbeta; okolo su ovčije kožice, na kojima su se neki ljudi molili i tražili pomoć posredstvom tih umrlih derviša.
Ovakva turbeta su brojna u Bosni i Hercegovini. Neka od istaknutih su: Behram-efendijino turbe u Banjoj Luci (prva polovina 17. vijeka), šejh Ibrahim-dedino u Docu kod Travnika (turbe ima natpise iz godina 1791/92. i 1830/31), šejh Ilhami-babe Zepčaka u Travniku (pogubljen 1821), šejh Abdurahman Sirija na Oglavku kod Fojnice (umro 1846, a turbe mu je podigao Ali-paša Rizvanbegović), te u Pruscu.
Srbija