Pravobranilaštvo je organ javne vlasti kojem je poverena zaštita prava određenih javnopravnih subjekata, a pre svega države. Pravobranilaštvo zastupa državu ili druge subjekte javne vlasti (opštine, gradove, pokrajine) kao stranku u postupku pred sudovima i organima uprave, a takođe deluje i kao pravni savetnik države ili drugih subjekata javne vlasti, odnosno njihovih organa.
Pravobranilaštvo nije jedini zastupnik države, odnosno svi državni organi su zastupnici države, koji kreiraju i sprovode njenu volju, svaki u granicama svoje nadležnosti. Tako je i uloga pravobranilaštva ograničena na zastupanje države samo u jednom jasno određenom segmentu pravnih odnosa u kojima država učestvuje. U tom smislu, pravobranilaštvo se definiše kao pravosudni državni organ čija je nadležnost određena u ostvarivanju pravobranilačke funkcije, kao jednog segmenta izvršne funkcije državne vlasti, koja se sastoji u ostvarivanju i zaštiti imovinskih prava i interesa države, kroz pravno zastupanje i savetovanje države, odnosno državnih organa i organizacija.Olja Jovičić, Pravobranilaštvo; Bilten Republičkog javnog pravobranilaštva, br. 2/2012, Intermeks, Beograd, pp. 22.
Pravobranilaštvo se često naziva državnom advokaturom, iako pravobranilac nije advokat, odnosno pravobranilac u postupcima zastupa državu i njene organe kao zakonski zastupnik, za razliku od advokata koji stranku zastupa kao punomoćnik. Ovo je bitna razlika jer je advokat, kao punomoćnik stranke, vezan nalozima svoje stranke (vlastodavca), a stranka može i sama preduzeti svaku radnju u postupku, pa i opozvati radnje koje je preduzeo njen advokat. Sa druge strane, pravobranilac, kao zakonski zastupnik stranke, preduzima sve potrebne radnje u pravnim postupcima kao sama stranka, radnje koje preduzme u tim postupcima niko ne može opozvati, niti drugi državni organi mogu mimo pravobranioca preduzimati radnje zastupanja u postupcima.
Nastanak pravobranilaštva
мини|Emilije Papinijan, istaknuti rimski pravnik i advocatus fisci krajem II veka
Funkcija pravobranilaštva nužno postoji u državi kao jednom pravnom subjektu. Čim se u jednom društvu razvila svest o državi kao posebnom biću, kao posebnoj građanskopravnoj ličnosti, odnosno nosiocu svojih sopstvenih prava i obaveza, odvojenih od prava i obaveza fizičkih lica koja vrše vlast u ime države, moralo se postaviti pitanje ko će zastupati interese tog posebnog pravnog subjekta u pravnim odnosima sa drugim pravnim subjektima. Stoga državno pravobranilaštvo ima dugu tradiciju, jer njegov razvoj otpočinje čim pravo u jednom društvu dostigne takav stepen razvoja u kome se pravi razlika između imovine države i imovine vladara, te kada se za staranje o zaštiti imovinskih interesa države angažuju posebni državni službenici.Jovan Prodanović, Uređenje državnog pravobranilaštva u uporednom pravu; Bilten Republičkog javnog pravobranilaštva br. 1/2014. pp. 44.
Prvo istorijski nesporno odvajanje imovine države od imovine vladara odigralo se tokom transformacije rimske republike u carstvo, tokom I veka nove ere. U vreme prvog rimskog cara – imperatora Oktavijana Avgusta, pored stare ustanove javne blagajne - erara (), pojavljuje se posebna blagajna imperatora - fiskus (), u koju su se slivali prihodi iz provincija.George Long, Fiscus, у: A Dictionary of Greek and Roman Antiquities, John Murray, London 1875. pp. 537-538. Iako se ponegde fiskus naziva privatnom blagajnom rimskog imperatoraNa primer, u rečniku srpskog jezika dostupnom na internetu u okviru projekta Vokabular, http://www.vokabular.org/?search=fiskus&lang=sr-lat – pristupljeno 8. marta 2014. godine., zapravo je i ova blagajna bila javna, odnosno državna, dok je privatna blagajna imperatora bila odvojena od fiskusa ()George Long, op. cit.. U vreme vladavine rimskog imperatora Hadrijana, početkom II veka nove ere, kada su blagajna imperatora (fiscus) i blagajna Senata i naroda Rima (aerarium) već sjedinjene u jedinstvenu javnu blagajnu, odnosno kada više ne postoje bitne razlike u pravnom položaju različitih oblika javne imovine, iako se oba naziva i dalje paralelno koriste i međusobno mešajuIbid., nalazimo trag o posebnom carskom službeniku koji je obavljao poslove zastupanja te jedinstvene javne blagajne, odnosno imovinskih interesa države, pod nazivom advokat fiskusa ().Historia Augusta, Volume I, Harvard University Press - Loeb Classical Library, 1921. pp. 62-63.
Na položaj advokata fiskusa rimski carevi su postavljali najistaknutije pravnike, pripadnike rimske aristokratije (). Neki od najpoznatijih advokata fiskusa bili su: Septimije Sever, kasnije rimski car, kao i Emilije Papinijan, jedan od najistaknutijih rimskih pravnika.Smith W., ured., Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology, London 1870, v. 3, pp. 117. Advokat fiskusa bio je i Marcije Agripa (lat. Marcius Agrippa), čuveni oslobođeni rob koji je prevarom uspeo da se predstavi kao pripadnik rimske aristokratije, zauzme važne položaje u rimskoj državi, da bi kasnije bio uzdignut i u senatorski stalež.
Advocatus fisci rimskog prava predstavlja preteču danas postojećih različitih oblika pravobranilaštva, sa mnogim istim ili sličnim karakteristikama. Od tog vremena pa do danas, izuzev u Srednjem veku, postoje državna pravobranilaštva kao posebni državni organi koji vrše pravobranilačku funkciju, odnosno deluje kao pravni zastupnici države u postupcima pred sudovima ili drugim organima u ostvarivanju njenih imovinskih prava i interesa i kao pravni savetnici drugim državnim organima i organizacijama.Milan Marković, Nadležnosti i ovlašćenja javnog pravobranilaštva u zastupanju, Zbornik radova: Nadležnost i razgraničenje nadležnosti sudova, Glosarijum, Beograd 2006.
Nastanak i razvoj pravobranilaštva u Srbiji
мини|Ukaz kneza Mihaila o ustanovljenju zvanja praviteljstvenog fiškala
Pravobranilaštvo, kao služba Popečiteljstva (ministarstva) finansija, postoji u Srbiji još u XIX veku. Ta funkcija je od 1839. godine bila poverena načelniku Odeljenja promišljenosti Popečiteljstva finansija, kao i okružnim kaznačejima (finansijski službenici pri okružnim načelstvima), a od 1842. godine pravobranilačku funkciju obavlja naročiti državni službenik - Praviteljstveni fiškal, koji od 1848. godine nosi naziv Praviteljstveni pravobranitelj. Konačnom pobedom jezičke reforma Vuka Karadžića, arhaični nazivi državnih ustanova u Srbiji zamenjeni su nazivima zasnovanim na narodnom jeziku, te od kraja šeste decenije XIX veka pravobranilačku funkciju u Srbiji obavlja Državni pravobranitelj, starešina Pravobranilačkog odeljenja Ministarstva finansija.
Prvi put je Pravobranilaštvo na celovit način, sa višim stepenom samostalnosti, uređeno u Kraljevini Jugoslaviji Zakonom o državnom pravobranioštvu od 15. jula 1934. godine, kao državni organ kojem je povereno zastupanje države u sudskim i upravnim postupcima u imovinskopravnim stvarima, davanje pravnih saveta drugim državnim organima i preduzimanje mera za mirno rešavanje sporova vansudskim putem.
Nakon Drugog svetskog rata i prvobitnog kraćeg prekida u kontinuitetu postojanja državnog pravobranilaštva, od 1952. godine, u socijalističkoj Jugoslaviji, federalna država, sve republike i pokrajine, kao i jedinice lokalne samouprave, imale su svoja pravobranilaštva, kao organe kojima je bilo povereno zastupanje ovih „društveno-političkih zajednica“ u svim imovinskopravnim stvarima.
Raspadom Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije, neke od novoformiranih samostalnih država napustile su postojeću tradiciju organizovanja pravobranilaštava kao organa koji zastupaju državu i lokalne samouprave u imovinskopravnim stvarima. Tako, Republika Crna Gora je 1992. godine poslove pravobranilaštva ustupila državnom tužilaštvu, dok je Republika Hrvatska ovo učinila 2000. godine.
Pravobranilaštva, kao organe koji zastupaju državu i lokalne samouprave, zadržala je Republika Srbija, u kojoj postoje Državno pravobranilaštvo, pokrajinska, gradska i opštinska pravobranilaštva.
Republika Makedonija, Republika Slovenija i Bosna i Hercegovina, kao i njeni entiteti: Republika Srpska i Federacija Bosne i Hercegovine, takođe su zadržali institucije pravobranilaštva. U međuvremenu, od 2009. godine, u Crnoj Gori je obnovljena posebna institucija za vršenje pravobranilačke funkcije, pod nazivom Zaštitnik imovinsko-pravnih interesa Crne Gore, čiji položaj i uređenje u mnogome podsećaju na uređenje Državnog pravobraniteljstva Kneževine Srbije iz XIX veka.
U svim bivšim jugoslovenskim republikama postoji samo po jedan državni organ koji vrši funkciju državnog pravobranilaštva, koji zastupaju državu i sve njene organe u svim privatnopravnim odnosima. Ni jedna od tih država nema posebno vojno pravobranilaštvo.
U nekim bivšim jugoslovenskim republikama (Republika Hrvatska i Republika Makedonija), naziv pravobranilaštva dodeljen je organima sa bitno drugačijom ulogom i nadležnostima. Naime, u ovim državama pravobranilaštva su organi koji vrše funkciju zaštitnika građana (ombudsmana), i to pučki pravobranitelj u Hrvatskoj i narodni pravobranitelj u Makedoniji.
Uređenje pravobranilaštva u uporednom pravu
Termin pravobranilaštvo je vezan za pravnu tradiciju Srbije i bivše Jugoslavije. Pravobranilaštva postoje i u drugim državama, odnosno drugim pravnim tradicijama, ali se nadležnosti i organizacija organa koji vrši pravobranilačku funkcije bitno razlikuju od države do države.
Poseban problem pri poređenju organizacije pravobranilaštva u različitim državama predstavlja i prevođenje reči pravobranilaštvo ili pravobranilac sa srpskog jezika na strane jezike, kao i prevođenje raznovrsnih naziva stranih pravobranilačkih institucija na srpski jezik.
Kada je u pitanju prevođenje sa srpskog jezika, problem se sastoji u velikoj raznovrsnosti uređenja institucija kojima je povereno vršenje pravobranilačke funkcije u različitim zakonodavstvima, kao i u veoma raznovrsnoj terminološkoj osnovi za imenovanje ove institucije u različitim jezicima, što otežava odabir adekvatnog termina u stranim jezicima. No, uprkos velikoj raznovrsnosti, primećujemo da se institucija koja obavlja pravobranilačku funkciju u različitim državama i jezicima najčešće označava kao državni advokat. U državama engleskog govornog područja: () ili (); u Italiji: (); u Španiji: (), u Republici Hrvatskoj: Državni odvjetnik (advokat). Međutim, brojne su zemlje u kojima se koriste drugačiji termini za označavanje organa koji obavljaju pravobranilačku funkciju, na primer, u Crnoj Gori: Zaštitnik imovinskopravnih interesa; u Republici Austriji: () - Finansijska prokuratura (zastupništvo); u Francuskoj: () - Pravni zastupnik države (do 2012. godine korišćen je naziv () - Pravni zastupnik trezora); itd. Zbog toga je najprihvatljivije na strane jezike naziv Državnog pravobranilaštva Republike Srbije prevesti u značenju Državna advokaturu Republike Srbije, pa bi tako u prevodu na engleski jezik taj naziv glasio State Attorney's Office of the Republic of Serbia.
Ništa manje problema ne izaziva ni prevođenje sa stranih jezika na srpski jezik. Tu primećujemo čestu pojavu da se termin pravobranilaštvo upotrebljava u prevodu naziva institucija koja ne obavljaju pravobranilačku funkciju (na primer, zaštitnika građana ili javnog tužioca), što bi svakako trebalo izbegavati, s obzirom da termin pravobranilaštvo u srpskom jeziku ima svoje jasno određeno značenje. Termin pravobranilaštvo trebalo bi koristiti samo kada se sa stranog jezika na srpski jezik prevodi naziv organa koji u stranoj državi obavlja pravobranilačku funkciju. Pri tom, adekvatan prevod naziva pravobranilačkih organa na srpski jezik, osim doslovnog prevoda, može biti i korišćenje termina pravobranilaštvo.
Jedinstvena ili podeljena nadležnost