мини|Međunarodna oznaka za nejonizujuće zračenje
Neјonizujuće zračenje, neјonizujuća radijacija је bilo kojа vrstа elektromagnetnog zračenja koja ne poseduje dovoljno energije po kvantu (na nivou fotona ona je manja od 12,4 eV), kojom bi mogla izazvati јonizaciju; odnosno uklanjanje elektrona iz atoma ili molekule. Umesto stvaranja јona prilikom prolaska kroz materiju, elektromagnetno zračenje ima dovoljno energije samo za ekscitaciju, odnosno prelazak elektrona u više energetsko stanje, pri čemu mogu da se uoče različiti biološki efekti kod različitih vrsta nejonizujućeg zračenja.
Od nastanka života na Zemlji do dvadesetog veka prirodna niskofrekventna i visokofrekventna električna i magnetna polja, slabog intenziteta, pored zemljinog statičkog magnetnog polja, su činila zemaljski elektromagnetni ambijent. Ova prirodna polja nejonizujućeg zračenja primarno potiču iz dva izvora: Sunca i atmosferskih pražnjenja. Međutim, tokom [20. vek]a naše okruženje sadrži različite oblike EM polja, kako prirodno nastalih tako i onih koje je, svojim tehničkim inovacijama, proizveo čovek. Elektromagnetna energija se koristi na različite načine, iako njena suština i njena negativna dejstva još nisu u potpunosti poznata a masovno je u mnogim uređajima njena primena postala integralni deo modernog života. Ako merimo doprinos elektromagnetnih zračenja odnosno polja na razvoj i dobrobit ljudske zajednice i negativne efekte po zdravlje ljudi, možemo zaključiti da su pozitivni efekti daleko ispred negativnih efekata. Zapravo upotreba elektromagnetnih polja i talasa je temelj razvoja savremene civilizacije.
Nejonizujuća (EM) zračenja obuhvataju: ultraljubičasto ili ultravioletno zračenje, vidljivo zračenje (svetlost-talasne dužine 400-780 nm), infracrveno zračenje, radio-frekvencijsko zračenje, elektromagnetska polja niskih frekvencija (0-10 kHz) i lasersko zračenje. Nejonizujuća zračenja obuhvataju i ultrazvuk ili zvuk čija je frekvencija veća od 20 kHz. Izvor nejonizujućih zračenja može biti uređaj, instalacija ili objekat koji emituje ili može da emituje nejonizujuće zračenjeZakon o zaštiti od nejonizujućih zračenja, "Sl. glasnik RS", br. 36/09 od 15.05.2009.
Početkom 21. veka sve više se učvršćuje mišljenje da EM ili nejonizujuća zračenja proizvedena na različite načine, od energetskih vodova do mobilnih telefona, izazivaju različita oboljenja, uključujući rak. Nažalost, zbog nedovoljnih saznanja, još uvek nema jedinstvenog stava. Bolji uvid u realnu situaciju koji imaju dobri poznavaoci ove oblasti ukazuju da ne treba ignorisati njegove potencijalne opasnosti po zdravlje, jer su primećeni uticaji i nejonizujućeg zračenja veoma male jačine, što nije lako objasniti i mogu se svrstati u različite kategorije, u zavisnosti od osobina i funkcija.
Vrste Elektromagnetni spektar je podijeljen na jonizujući i nejonizujući deo, kao na slikama niže Julius Adams Stratton, Electromagnetic theoryQC670:S75:2007, 2007 Publisher:Wiley, Pages:615 Research Library. Prema frekvenciji, EM zračenje je podijeljeno na jonizujuće i nejonizujuće. Jonizujuća i nejonizujuća zračenja su razdvojena u elektromagnetnom spektru. Opšte prihvaćena granica je na talasnim dužinama oko 1nm u ultraljubičastom (UV) području. Iznad ove granice je jonizujuće zračenje, u kome fotoni imaju dovoljnu energiju da fizički promene atom koji pogode, menjajući ga u naelektrisanu česticu zvanu jon. Svi tipovi EM zračenja imaju iste fizičke osobine u smislu divergencije, interferencije, spajanja, i polarizacije; a razlikuju se po količini energije. Frekventni opseg EM spektra koji se danas tehnički koristi obuhvata red veličina 1012 .
Nejonizujuće zračenje je opšti izraz za deo elektromagnetnog spektra u kome je energija fotona mala tako da ne može razbiti veze između delova atoma ozračenog materijala, ali može zazvati jake posledice kao što je zagrevanje. Ono obuhvata; Ultravioletno zračenje (100-400 nm) Vidljivo zračenje – svetlost (400-780 nm) Infracrveno zračenje (780 nm – 1 mm) Radio-frekvencijsko zračenje (10 kHz – 300 GHz) Elektromagnetsko polje niskih frekvencija (0-10 kHz) Lasersko zračenje Ultrazvuk preko 20 kHz Pored nejonizujućeg zračenja koje na Zemlju dolazi i iz prirodnih izvora, poput Sunca koje emituje ultraljubičasto zračenje i terestralnog zračenja zemlje, danas je savremeni način života nemoguće zamisliti bez uređaja koji sa jedne strane olakšavaju život, a sa druge predstavljaju izvor nejonizujućeg zračenja. U veštačke izvore spadaju električni uređaji u svakom domaćinstvu, poput šporeta, frižidera, mašina za veš, fenova, a tu su u čovekovom okruženju radari, mobilna telefonija, trafo stanice, bazne stanice, antene, bandere itd. Podela i primena 450px|центар Uopšteno gledano, EM spektar možemo podeliti u tri široke oblasti:
Polja vrlo niskih frekvencija (VNF)
Po definiciji to su polja frekvencije do 3 kHz. Na ovim frekvencijama, talasna dužina je veoma velika (6000 km za 50 Hz i 5000 km za 60 Hz). Ona se koriste u energetici (prenos, distribucija, i razne aplikacije) i za stratešku komunikaciju podmornica zaronjenih u morima. VNF polja proizvode veoma različiti uređaji i postrojenja kako u kući tako i na radnom mestu. To su na primer fotokopir aparati, energetski vodovi, transformatori, kućni uređaji, električni vozovi i računari.
Radiofrekventno zračenje (RFZ)
Radiofrekventno zračenje (RFZ) je termin koji se primjenjuje kod upotrebe EM talasa za radio i televiziju, radar, i ostale RF/mikrotalasne komunikacione uređaje. RFZ se sastoji od pokretnih talasa, koji su u frekventnom opsegu od 3 kHz do 300 GHz.
Niži deo RFZ opsega se zove niskofrekventni (NF) opseg. On se definiše u rasponu od 30 do 500 kHz. Prvenstveno se koristi za pomorske i vazduhoplovne radio navigacijske uređaje.
Srednjefrekventni (SF) opseg obuhvata talase talasne dužine manje od 200 metara i prepušten je eksperimentima i radio amaterima.
Visokofrekventni (VF) opseg se definiše od 3 do 30 MHz. Ovaj opseg se tradicionalno koristi za komunikacije. Satelitske usluge postepeno zamjenjuju VF usluge
Interesantan je opseg sa širokom primenom i uređajima posebno u bežičnoj, mobilnoj, celularnoj, personalnoj i satelitskoj komunikaciji koji je vrlo visokofrekventni (VVF, ili poznatiji kao VHF) i ultra visokofrekventni (UVF, ili poznatiji kao UHF) opseg od 30 MHz do 3 GHz. Prostiranje iznad 30 MHz je uglavnom u pravoj liniji sa verovatnoćom rasejanja. Frekvencije od posebnog interesa za celularne komunikacije su u opsegu od 800 do 900 MHz, dok je opseg frekvencija personalnih komunikacija od 1700 do 2200 MHz.
Frekvencija od 2.45 GHz je rezervisana za industrijske, naučne i medicinske uređaje, a najviše za mikrotalasne peći.
Frekvencije iznad 3 GHz se mogu podijeliti na super visokofrekventni (SVF)opseg (3-30 GHz) i ekstra visokofrekventni (EVF) opseg (30-300 GHz). Ove frekvencije se koriste za radar, mobilni radio i satelitske potrebe.
Nekoherentno optičko zračenje.
Jasna granica između oblasti nekoherentnog optičkog zračenja i RFZ javlja se na talasnoj dužini od približno 1 mm. Podela optičkog zračenja je sledeća: infracrveno (IC) zračenje je u oblasti talasnih dužina od 1 mm do 750 nm, vidljiva svetlost je u opsegu od 740 do 400 nm, ultraljubičasto zračenje od 5 do 400 nm.
Reference Na osnovu biološki efekata koje u organizmu mogu da izazovu izvori nejonizujućeg zračenja se dele na izvore statičkog magnetnog polja i izvore radiofrekventnog (RF) zračenja;
Izvori magnetnog polja relevantni za uticaj na čoveka Prirodno zemljino magnetno polje - 50 µT Magnetno polje ispod linija visokog napona - 20 µT Vozovi na principu magnetske levitacije - (10-100) mT MRI i MR spektroskopija - (0,15-2) T (3 T) Termonuklearni reaktori - do 0,1 mT Magnetohidrodinamski sistemi 50 mT na 50 m Proizvodnja i distribucija jednosmerne struje - 50 mT Akceleratori čestica - 2 T Jedinice za separaciju izotopa - 50 mT Superprovodni spektrometri - 1 T kod operatera Izvori radiofrekventnog (RF) zračenja relevantni za uticaj na čoveka Generatori snage, generatori signala i predajnici Radarski uređaji Celularna mobilna telefonija Sredstva za održavanje veze Uređaji za daljinsko upravljanje Medicinska oprema Kompjuterski sistemi Osvetljenje Zagrevanje organa za transplantaciju i krvi za transfuziju
Uticaj na zdravlje Zabrinutost oko uticaja nejonizujućeg zračenja na zdravlje se prvenstveno zasniva na brojnim epidemiološkim studijama.Brocklehurst i McLauchlan, Electromagnetic Radiation, International Journal of Radiation Biology 69Riadh W.Y. Habash, Electromagnetic Fields and Radiation: Human Bioeffects and Safety , Marcel Dekker Inc, 2002 Takve studije sve više nalaze vezu između oboljenja i određenih karakteristika okoline, na osnovu bioloških podataka u određenom (posmatranom) vremenskom periodu za veliku populaciju ljudi. Svaki biološki podatak je čisto statistički; međutim, ljudi se obično mogu uklopiti u određene kategorije bazirane na osnovu mesta života ili zaposlenja. Rezultati mogu ukazati samo na verovatan uzročnik (npr. nejonizujuće zračenje) pošto postoji mnogo uzročnika koji se mogu vezati za pojedinu osobu. Fetal Exposure to Magnetic Fields from Appliances, Power Lines May Up Kids' Asthma Risk HealthDay (2011) No Link Seen Between Cell Phones, Brain Tumor ((2011), Reuters Health)
Epidemiološke studije obrađuju uočene efekte mogućeg opasnog izlaganja nejonizujućem zračenju na ljudsko zdravlje, te da li je izlaganje kvanitativno vezano za te efekte. Pri tome treba imati u vidu da epidemiolozi ne stvaraju eksperimentalna polja nejonizujućeg zračenja niti mogu da kontrolišu uzroke oboljenja na način kako to čine istraživači u laboratorijama. Zato nedostatak saznanja kako EM zračenja reaguju sa živim sistemima čini pitanje procene uticaja EM zračenja glavnim uzrokom nesigurnosti.
<center>Najznačajniji biološki efekati nejonizujućeg zračenja iz različitih izvora, sa različitom talasnom dužinom i frekvencijom, otkriveni u mnogobrojnim epidemiološkim studijama.
Izvor Talasna dužina Frekvencija Biološki efekti UVA Sunčevo zračenje 318 nm - 400 nm 750 THz - 950 THz Oko– fotohemijska katarakta; Koža – eritem, pigmentacija Vidljiva svetlost Laseri, Sunčeva svetlost, vatra, LED, sijalice 400 nm - 780 nm 385 THz - 750 THz Koža - starenje; Oko – fotohemijske i termičke povrede retine IR-A Laseri, daljinski upravljači 780 nm - 1.4 µm 215 THz - 385 THz Oko – termičke povrede retine, termička katarakta, Opekotine kože IR-B Laseri, telekomunikacije 1.4 µm - 3 µm 100 THz - 215 THz Oko – opekotine rožnjače, katarakta, Opekotine kože IR-C Laseri, daleko IR područje 3 µm - 1 mm 300 GHz - 100 THz Oko – opekotine rožnjače, katarakta, Zagrevanje površine tela Mikrotalasi PCS telefoni, pojedini mobilni telefoni, mikrotalasne peći, bežični telefoni, detektori kretanja, radar, Wi-Fi 1 mm - 33 cm 1 GHz - 300 GHz Zagrevanje tkiva Radio-frekventno zračenje Mobilni telefoni, televizija, FM, AM, kratki talasi, bežični telefoni 33 cm - 3 km 100 kHz - 1 GHz Zagrevanje tkiva, povišena telesna temperatura Niskofrekventni RF Dalekovodi > 3 km < 100 kHz Sakupljanje naboja na površini, Smetnje nervnih i mišićnih impulsa Statička polja Jaki magneti, MRI Beskonačno 0 Hz Magnetsko – vrtoglavica/mučnina; Električno – naboj na površini tela
Mere zaštite Mere zaštite od nejonizujućih zračenja zasnivaju se na sledećim načelima:
1) Načelo zabrane - izlaganje nejonizujućim zračenjima iznad propisane granice i svako nepotrebno izlaganje nejonizujućim zračenjima nije dozvoljeno;