Urolitijaza je patološki proces - bolest koja se karakteriše formiranjem kamenova u mokraćnom sistemu. Urolitijaza je bolest čija se stopa incidencije stalno povećava.. Procenjeno je da se kod oko 15% ljudi u toku prosečnog životnog veka, od 75 godina, stvara kamen u mokraćnom sistemuHesse A, Tiselius HG, Jahnen A. Urinary stones: Diagnosis, treatment and prevention of recurrence. 2nd revised and enlarged ed. Basel: Karger; 2002. . Od ove bolesti nije pošteđeno stanovništvo nijednog geografskog područja, etnička grupa, niti jedno životno doba. Klinički je najmanifestnija između treće i šeste decenije života.
Urolitijaza je proizvod multifaktorijalnog procesa koji se sastoji od: socio-ekonomskih, genetičkih i konstitucionalnih faktora. Kamenovi stvoreni u ovoj bolesti obično spontano napuštaju telo izmokravanjem. Međutim ako njihova veličina naraste i formira relativno veliku formaciju (prečnika više milimetara), nastaje opstrukcija uretera i zastoj u izlučivanju mokraće iz bubrega što može izazvati pojavu jakih jednostranih bolova (kolika) u gornjem delu trbuha, genitalija i preponi, i druge simptome sa prevalencom od 40 do 10 posto.
Iako urolitijaza retko dovodi do smrti bolesnika, njen tok može biti komplikovan ne samo simptomima izazvanim kamenom (bol, infekcija, opstrukciona uropatija), već i komplikacijama koje se mogu javiti u kasnijim fazama bolesti (recidivi, arterijska hipertenzija i slabost bubrega).
Urolitijaza se može zbrinjavati konzervativnim pristupom, minimalno invazivnim endoskopskim ili invazivnim hirurškim procedurama i razbijanjem kamena udarnim talasima van tela.(2 Pt 1):263-7..
Etimologija Proces formiranja kamenova u bubrezima u medicini se nazva nefrolitijaza (). Ovaj naziv izveden je iz grčkih reči (), što u prevodu znači bubrežni kamen. Bubrežni kamenovi se često u medicinskoj praksi naziva i renalni ili bubrežni kalkulusi..
Kako je ustanovljeno da se kamen može stvoriti ne samo u bubregu već i u svim delovima mokraćnog sistema uveden je medicinski naziv urolitijaza (). Reč je izveden je iz grčkih reči (), i u prevodu znači urinarni (mokraćni) kamen. Medical Symptoms Pages, Kidney Stones .
Kako se kamen na , u prevodu šljunak, a na , u svakodnevnoj upotrebi su i nazivi kalkuloza ili litijaza. Kako se u ovoj bolesti radi o stvaranju kamena u mokraći koja se stvara i protiče kroz mokraćni sistem (urotrakt) - mnogo češće se u medicinskoj praksi koristi naziv urolitijaza.
Istorijat Urolitijaza (stvaranje kamenova u mokraćnom sistemu) je bolest koja prati ljudski rod od najstarijih vremena, na što ukazuju i mokraćni kamenovi u mumiji pronađenoj u El Amrahu u Egiptu, koja potiče iz 4800. p. n. e.
Epidemiologija. Review. Učestalost kamenova u mokraćnom sistemu neprestano raste tokom prve decenije 21. veka. Uzrok ovoj pojavi je najvjerovatnije ishrana bogata životinjskim belančevinama i višim društveno-ekonomskim statusom. Godišnja učestalost formiranja kamenova u industrijalizovanom svetu generalno se smatra da je 1.500 do 2.000 slučajeva na milion. Urolithiasis 2000. Proceedings of the 9th International Symposium on Urolithiasis, Cape Town: University of Cape Town.. Niži ekonomski status, karakteriše niža verovatnoća razvoja urolitijaze i obrnuto.. Prevalencija urolitijaze je oko 2% - 3% i smatra se da oko 5% žena i 12% muškaraca može očekivati bar jednu epizodu bubrežne kolike do 70-te godine života. Urolitijaza se javlja najčešće u periodu najproduktivnijeg perioda ljudskog života između 30 i 50 godine starosti.
Muškarci češće obolevaju od žene, muško ženski odnos 3:1 (izuzetak su struvitni kamenovi). Kamenovi koji su uslovljeni metaboličkim/hormonskim poremećajima (cistinurija, hiperparatireoidizam) i kamenovi kod dece su podjednako zastupljeni u oba pola. Češća pojava urolitijaze kod muškaraca se objašnjava povećanom endogenom produkcijom okasalata u jetri, pod uticajem testosterona. Istraživanja su pokazala da androgeni povećavaju, a estrogeni snižavaju ekskreciju okasalata mokraćom. Kod žena je pak nađena veća količina citrata, koji povećavaju rastvorljivost kalcijuma. .
Sve veća zastupljenost urolitijaze u razboljevanju, uticala je i na sve češće izučavanje epidemioloških faktora urolitijaze. Svi do sada istraženi epidemiološki faktori mogu se podeliti na; unutrašnje faktore (nasledne biohemijske i anatomske osobine organizma) i spoljašnje faktore (geografski i klimatski uticaji, ishrana, unošenje tečnosti, zanimanje, životne navike). Kako brojni etiološki faktori u nastanku urolitijaze najčešće deluju udruženo, može se reći da je ona multifaktorijalna bolest.
Oko 25% pacijenata sa urolitijazom ima pozitivnu porodičnu istoriju urolotijaze. Genetička istraživanja su pokazala da je urolitijaza u pojedinim slučajevima uzrokovana poligenskim defektom. Urolitijaza se javlja kod hereditarnih oboljenja, cistinurije, ksantinurije, bubrežne tubularne acidoze kod koje se u oko 70% bolesnika javlja nefrolitijaza i nefrokalcinoza.
Geografska rasprostranjenost urolitijaze je različita. Najveća učestalost je u hladnim delovima Evrope i Azije. U nerazvijenim zemljama za razliku od razvijenih, kamenovi su češći u mokraćnoj bešici nego u gornjem delu mokraćnog sistema. Ova razlika je verovatno je uslovljena razlikama u ishrani i malnutricijom. Postoji samo nekoliko geografskih područja u kojima je urolitijaza retka bolest, npr Grenland i primorske oblasti Japana. Renal Stones: Aspects on Their Formation, Removal and Prevention. Proceedings of the Sixth European Symposium on Urolithiasis. Edsbruk:Ackademitryck AB..
Najveća učestalost urolitijaze je u toku toplih letnjih meseci kada dolazi do relativne dehidratacije, što utiče na porast koncentracije i kiselost mokraće.
Etiopatogeneza Etiopatogeneza urolitijaze nije u potpunosti razjašnjena. U njenom nastanku učestvuju metaboličko-endokrini poremećaji organizma, anatomsko-funkcionalni poremećaji mokraćnog sistema, uz uticaj pojedinih faktora sredine.
Većina kamenova nastaje kao posledica metaboličkih poremećaja, ali ipak kod većine bolesnika nije moguće pronaći specifični poremećaj. Tri osnovna metabolička poremećaja koja se navode kao mogući uzrok idiopatske litijaze kalcijuma'' (jedne od najzastupljenijih) su.: Apsorptivna hiperkalciurija Tubularna hiperkalciurija Stečena hiperoksalurija Takođe, kao mogući metabolički poremećaji za nastanak kalcijumskih kamenova opisani su; hiperurikozurija, deficit inhibitora kristalizacije i hipocitraturija. Za dijagnozu ovih poremećaja obično je potrebno kompletno metaboličko ispitivanje, koje se izvodi samo u specijalizovanim medicinskim ustanovama.
Urolitijaze označava pojavu kamenova svuda u mokraćnom sistemu, uključujući bubrege i mokraćnu bešiku. Međutim, etiopatogeneza formiranja kamenova u bubregu i mokraćnoj bešici je potpuno drugačija. Kamenovi u bubregu nastaju kao rezultat fizičkih ili genetičkih činilaca koji dovode do supersaturacije mokraće i formiranje kamenova iz soli ili, ređe, iz ponavljajućih infekcija mokraćnog sistema ureazaprodukujućim bakterijama. Zastoj u gornjim partijama mokraćnog sistema zbog lokalnih anatomskih anomalija takođe mogu usloviti ili uvećati formiranje kamena u osetljivih pojedinaca. Nasuprot tome, kamenovi u mokraćnoj bešici gotovo isključivo nastaju kao rezultat stagnacije (zastoja) i/ili ponavljajućih infekcija kao posledica opstrukcije (prepreke) u mokraćnoj bešici ili neurogenih poremećaja motaliteta mokraćne bešike. Populacija pacijenata pod rizikom za različite oblike kamenova u bešici su oni sa neurološkim i/ili anatomskim anomalijama.
Vrste kamenova Na osnovu glavnih hemijskih konstituenata, kamenovi se mogu podeliti na: {| class="wikitable" |- ! VRSTE KAMENOVA ! PROCENAT !UZROK Kasper Dennis, Fauci Amtohony S. Principi di Medicina Interna, 14va edición, McGraw-Hill, New York - Milano 1998 |- | colspan="1"|Oksalatni kamenovi||bgcolor="lightgreen"|<center>75%-85%||
Uzrok: Hiperkalciurija, dehidratacija, sindrom iritabilnog kolona Sastav kamena: Kada nisu povezani sa infekcijom, uključuju kalcijum oksalat monohidrat, kalcijum oksalat dihidrat, hidroksi apatit i karbonat apatit (u odsustvu infekcije), oktakalcijum fosfat i brushit. Karakteristike: Ne propuštaju rendgenske zrake |- | colspan="1"|Struviti||bgcolor="lightgreen"|<center>10%-15%||
Uzrok: Hronična infekcija mokraćnog sistema bakterijama koje rastvaraju ureju Sastav kamena: Magnezijum amonijum fosfat i karbonat apatit |- | colspan="1"|Uratni kamenovi||bgcolor="lightgreen"|<center>5%-8%||
Uzrok: Giht Sastav kamena: Mokraćna kiselina, natrijum urat i amonijum urat. |- | colspan="1"|Cistinski kamenovi||bgcolor="lightgreen"|<center>1-2%||
Uzrok: Cistinurija Sastav kamena: Cistin. |- | colspan="1"|Ksantinski kamenovi||bgcolor="lightgreen"|<center><1%||
Uzrok: Ksantinurija Sastav kamena: 2,8–dihydroxyadenin, ksantin i različiti metaboliti lekova (sulfonamidi, triamteren i indinavir).
Hipoteze o nastanku urolitijaze Postoje četiri osnovne hipoteze o nastanku mokraćnih kamenova, i to: Hipoteza supersaturacije i kristalizacije, Hipoteza deficita inhibitora kristalizacije, Hipoteza kalkuloznog matriksa Hipoteza-fenomen epitakse.
Etiopatogeneza urolitijaze je pokazala da prezasićenost mokraće nekom materijom i formiranje kristala pri određenom pH, ima najveći značaj. Mokraća ne treba da bude stalno hiperkoncentrovana da bi se pojavili ili povećavali kristali. Dovoljna je povremena supersaturacija koja se javlja tokom dehidracije (gubitka tečnosti iz organizma) ili posle jela. Pošto je mokraća složen rastvor, nekoliko faktora utiče na jone u procesu kristalizacije. Tako da kristališući potencijal kalcijum oksalata nije toliko uslovljen ukupnom koncentracijom kalcijuma ili oksalata u mokraći, koliko hemijskom aktivnošću jona u rastvoru.
Zahvaljujući dejstvu aktivnih jona i organskih molekula povećana je rastvorljivost različitih materija, koje bi pri dostignutim koncentracijama najverovatnije formirale kristale. Materije kao što su citrati ili fosfati formiraju komplekse sa kalcijumom, magnezijumom (-{Mg}-) i natrijumom (-{Na}-) formiraju komplekse sa oksalatima i tako smanjuju slobodnu koncentraciju ovih jona.
Supersaturacija mokraće sama ne može da objasni formiranje mokraćnih kamenova. Mokraćni kristali se mogu videti u većini uzoraka mokraće, posebno pošto mokraća odstoji, ali većina ljudi ipak ne formira kamenove. Osobe koje imaju kamen izlučuju veće kristale i kristalne agregate u odnosu na zdrave. Zdrave osobe imaju inhibitore kristaliazacije u koje spadaju niskomolekularni inhibitori, kao što su citrati i Pirofosfati, i veće molekule kao što su glikozaminoglikani, nefrokalcin i Tam-Horsfalova belančevina. Mokraća bolesnika sa recidivirajućim kalcijum-oksalatnim kamenovima ima veće zasićenje kalcijuma i oksalata, a manje inhibitora u odnosu na mokraću pojedinaca bez kamenova.
Agregacija kristala i njihovo zadržavanje unutar bubrega, je preduslov da od mokraćnih kristala nastane kamen. Agregacija je povećana kod osoba kojima nedostaju inhibitori agregacije.
Predisponirajući faktori u nastanku urolitijazeTiselius Hg. Aetiological factors in stone formation. Ch 8. In: Davison AM, Cameron JS, Grunfeld J-P, Kerr DN, Ritz E, Winearls cg, eds. Oxford textbook of clinical nephrology. 3rd Edn. Oxford: Oxford University Press. 2005. . Predisponirajući faktori Mehanizmi<center> Životna dob Pojava kamena u ranom periodu života (tj. ispod 25 godina starosti) Većina bolesnika je iznad sredine životnog doba. Više od polovine bolesnika prve znake bolesti ima između 31-50 godina.<center> Pol Osobe muškog pola oboleva mnogo češće, naročito od uratnog kamenja.<center> Anatomske (morfološke) promene(urođene i stečene) Tubularna aktazia (medularni sunđerasti bubreg) Morfološke promene mokraćnih puteva praćene zastojem mokraće (veziko-ureteralni refluks) Striktura uretera, karlično ureteralna opstrukcija Divertikuloza bubrega Ureterokela, Potkovičasti bubreg