мини|Dvajt Ajzenhauer Vojno-industrijski kompleks (VIK) () je neformalni savez između državne vojske i namenske oružane industrije koja je snabdeva. Često shvaćen kao odnos koji ima zajednički interes i koji može da utiče na javnu politiku, termin se najčešće upotrebljava da bi se označio sistem koji stoji iza vojske Sjedinjenih Američkih Država, gde je popularizovan nakon upotrebe u oproštajnom obraćanju predsednika Dvajta D. Ajzenhauera 17. januara, 1961 godine,. Basements publications. mada se termin upotrebojava za bilo koju državu sa slično razvijenom infrastrukturom. view on google books
U kontekstu SAD-a, izraz se nekad šire koristi i za vojno-industrijski-kongresni kompleks (VIKK), čime se dodaje i kongres SAD-a formirajući na taj način odnos koji se u žargonu naziva gvozdeni trougao. Ovaj odnos uključuju političko finansiranje, odobravanje vojnue potrošnje, lobiranje za podršku birokratija, i kontrolu rada industrije; opširnije posmatrano uključuje celu mrežu ugovora, tokova novca i resursa među pojedincima, korporacijama i vojno-industrijskim preduzećima, Pentagona, Kongresa i izvršne vlasti."Long-term Historical Reflection on the Rise of Military-Industrial, Managerial Statism or "Military-Industrial Complexes"". Kimball Files. University of Oregon. Приступљено 21 June 2014.
Sličnu tezu je prvobitno istakao Danijel Guerin, u svojoj knjizi iz 1936. godine: Fašizam i velike kompanije (Fascisme et grand capital) koja govori podršci fašističke vlade teškoj industriji. Podrškase definisati kao “neformalna i promenljiva koalicija grupa sa psihološkim, moralnim i materijalnim interesima za kontinualni razvoj i održavanje visokih nivoa naoružanja, u svrhu očuvanja kolonijalnih tržišta i vojno-strateških koncepcija unutrašnjih poslova.” Jedno od prikazivanja ovog trenda bilo je u knjizi Franc Leopold Njumena zvanoj “Behemot: Struktura i praksa nacionalnog socijalizma” (Behemoth. The structure and practice of National Socialism 1933–1944) iz 1942. koja se bavi način dolaska nacista na vlasti u demokratskoj državi.Pursell, C. (1972). The military–industrial complex. Harper & Row Publishers, New York, New York.
Etimologija
Predsednik Sjedinjenih Američkih Država (i general sa pet zvezdica tokom drugog svetskog rata) Dvajt D. Ajzenhauer upotrebio je termin u svom govoru “Oproštajno obraćanje naciji” 17. januara 1961. godine:
Fraza je smatrana za “ratni” industrijski kompleks pre da je postala “vojni” u kasnijim preliminarnim verzijama Ajzenhauerovog govora, što je tvrdnja koja se prenosi samo oralnom istorijom. . Retrieved January 28, 2011. Džefri Peret, u svojoj biografiji Ajzenhauera, tvrdi da je, u jednoj preliminarnoj verziji govora, fraza glasila “vojno-industrijski-kongresni kompleks”, što ukazuje na suštinsku ulogu koju igra Kongres Sjedinjenih Američkih Država u propagiranju vojne industrije, ali je reč “kongresni” izbačena iz finalne verzije radi umirivanja tadašnje izabranih zvaničnika. Džejms Ledbeter naziva ovo “tvrdoglavim nerazumevanjem” koje nije podržano dokazima; kao što tvrdi i Daglas Brinkli, da je termin prvobitno bio “vojno-industrijski-naučni kompleks”.. Archived from the original on 23 March 2003. Приступљено 25 January 2011. Henri Žirouks dodatno tvrdi da je termin originalno bio “vojno-industrijski-akademski kompleks”.Giroux, Henry (. Archived from the original on 20 August 2008. Приступљено 16 May 2011. Pravi autori govora bili su Ajzenhauerovi pisci govora Ralf E. Vilijams i Malkom Mus.
Pokušaji da se konceptualizuje nešto slično modernom “vojno-industrijskom kompleksu” postojali su pre Ajzenhauerovog govora. Ledbeter pronalazi precizni termin korišćen 1947-me približno svom kasnijem značenju u artiklu “Strani poslovi” Vinfild V. Rajflera. Sociolog C. Rajt Mils tvrdi u svojoj knjizi “Moćna elita” iz 1956-te da su klasa vojnih, poslovnih i političkih lidera, vođeni zajedničkim interesima, bili pravi lideri države, i da su efektivno izvan demokratske kontrole. Fridrih Hajek pominje u svojoj knjizi iz 1944-te “Put do kmetstva” opasnost podrške monopolističke organizacije industrije političkih ostataka iz drugog svetskog rata:
Još jedan element koji će verovatno ojačati tendencije u ovom smeru biće ljudi koji su tokom rata okusili moći prinudne kontrole i biće im teško da se pomire sa skromnijim ulogama koje će morati da igraju u vremenima mira., note 1
Aktivisti ere vijetnamskog rata, kao što su Sejmor Melman, često su referencirali ovaj koncept, te se njegovo korišćenje nastavilo tokom hladnog rata. Džordž F. Kenan je napisao u svom predgovoru knjige Normana Kusinsa iz 1987-me “Patologija moći”, “Kada bi Sovjetski Savez potonuo sutra u vode okeana, Američki vojno-industrijski kompleks bi morao da ostane, većinom nepromenjen, dok se ne izmisli neki drugi protivnik. Bilo šta drugo bio bi neprihvatljivi šok za američku ekonomiju.”
U kasnim 1990-tim Džejms Kurt je istakao, “Do sredine 1980-ih, termin je većinom prestao da se koristi u javnim diskusijama. Kolika god da je moć argumenata o uticaju vojno-industrijskog kompleksa na nabavku oružja tokom hladnog rata, mnogo su manje bitni za sadašnju eru.”
Ipak, savremeni studenti I kritičari Američkog militarizma nastavljaju da referenciraju i koriste termin. Na primer, istoričar Čalmers Džonson koristi reči iz drugog, trećeg i četvrtog paragrafa citiranih iznad iz Ajzenhauerovog obraćanja kao epigraf za drugo poglavlje (“Koreni Američkog militarizma”) skorašnjeg izdanja na ovu temu. Knjiga P.V. Singera na temu privatnih vojnih kompanija ilustruje savremene načine na koje inustrija, konkretno informaciono-bazirana, i dalje vrši interakciju sa vladom SAD i Pentagonom.
Izrazi kao što su trajna ratna ekonomija i ratni korporatizam su povezani koncepti koji se takođe koriste u asocijaciji sa ovim terminom. Termin se takođe koristi i da opiše uporedivi dosluh u drugim političkim entitetima kao što su Nemačko Carstvo (pre i tokom prvog svetskog rata), Britanija, Francuska i (posle-Sovjetska) Rusija.
Lingvista i anarhistički teorista Noam Čomski predlaže da je “vojno-industrijski kompleks” pogrešan naziv jer (kako on smatra) fenomen koji je u pitanju “nije konkretno vojni.”"War Crimes and Imperial Fantasies, Noam Chomsky interviewed by David Barsamian". chomsky.info. On tvrdi da “vojno-industrijski kompleks ne postoji: to je zapravo industrijski sistem koji posluje pod jednim ili drugim izgovorom (dug vremenski period je odbrana bila izgovor)”.In On Power, Dissent, and Racism: a Series of Discussions with Noam Chomsky, Baraka Productions, 2003.
Istorija Iako je termin nastao u 1960-im i koristio se od tada, koncept koordinacije između vlade, vojske i industrije oružja najvećim delom vodi poreklo iz vremena kada je privatni sektor počeo da pruža naoružanje vladinim silama. Odnos između vojske i odbrambene industrije može uključiti političke ugovore za oružja, uopštene birokratske propuste i organizovano lobiranje u ime odbrambenih kompanija za održavanje njihovih interesa.
Vekovima, mnoge vlade su posedovale i vodile sopstvene kompanije za proizvodnju oružja – kao što su mornarička postrojenja i arsenali. Vlade su takođe donosile i zakone za održavanje državnih monopola. Kako su društva sa ograničenom odgovornošću privlačila kapital u razvoj tehnologije, vlade su uvidele da bi potreba za razvojem odnosa sa kompanijama mogla da snabdeva naoružanje. Krajem 19-og veka, nova kompleksnost modernog ratovanja zahtevala je velike podoblasti industrije posvećene istraživanju i razvoju brzo sazrevajućih tehnologija. Polu-automatske i automatske puške, artiljerija i topovnjače, i kasnije mehanizovana vozila, letelice i projektili zahtevaju specijalizovano znanje i tehnologiju za proizvodnju. Zbog ovoga, vlade sve više i više integrišu privatne firme u svoje ratne agende sklapanjem ugovora za proizvodnju oružja. Upravo ovaj odnos je označio početak vojno-industrijskog kompleksa.
Prvi moderni vojno-industrijski kompleksi nastali su u Britaniji, Francuskoj i Nemačkoj u 1880-im i 1890-im kao deo rastuće potrebe za odbranu svojih respektivnih carstava, kako na zemlji tako i na moru. Pomorsko rivalstvo između Britanije i Nemačke, i Francuska želja za osvetom protiv Nemačkog Carstva zbog poraza u Franko-Prusijskom ratu, bili su ključni u začeću, rastu i razvoju ovih VIK-ova. Čak se može i reći da je postojanje respektivnih VIK-ova ovih triju nacija uvećalo njihove vojne tenzije.
Admiral Džeki Fišer, Prvi pomorski lord rojalne mornarice, imao je uticaja u pomeraju ka bržoj integraciji tehnologije u vojne upotrebe, rezultirajući u jačanju odnosa između vojske, i inovativnih privatnih kompanija.
Industrijalista vredan pomena u razvoja velikih privatnih odbrambenih firmi bio je Vilijam Armstrong, koji je osnovao Elsvik kompaniju borbenih sredstava, koja se upustila u masivni program ponovnog naoružanja britanske armije nakon krimeanskog rata u 1860-im. 1884-te otvorio je brodogradilište u Elsviku specijalizovano za proizvodnju ratnih brodova. Bila je to jedina fabrika na svetu koja može da u potpunosti sagradi i naoruža ratni brod. Drugi industrijalisti vredni pomena koji su bili umešani u proširavanje industrije naoružanja tog vremena bili su Alfred Krup, Samjuel Kolt, Alfred Nobel, i Džozef Vitvurt.
U fiktivnom delu, “Smrt dolazi po arhiepiskopa” od Vile Kater, 1927-me, čija se radnja odigrava u 1880-im u Američkom Jugozapadu / Novom Meksiku / Severnom Meksiku, Kater je napisala na 200-toj strani: “... Latur se pitao da li će ikada doći kraj indijanskim ratovima dok god je makar jedan Navaho ili Apač ostao živ. Previše trgovaca i proizvođača su ostvarivali bogati profit od tog ratovanja; politička mašina i ogromni kapital bili su zaduženi da ga održavaju...”
Nakon prvog svetskog rata, većina zemalja nisu izvršile demobilizaciju; umesto toga postojao je pomeraj ka bržoj integraciji tehnologije u vojne upotrebe i jačanje odnosa između vojske i privatnih kompanija u Britaniji, Francuskoj i Nemačkoj. U novo formiranom SSSR-u, vojna proizvodnja kontrolisana je u potpunosti od strane države. Period nakon rata je takođe obeležio nastanak VIK-ova u Japanu i Sjedinjnim Američkim Državama. Tokom perioda ponovnog naoružanja u kasnim 1930-im u Evropi, vojna potrošnja se udvostručila.
Ekonomski efekat drugog svetskog rata bio je dubok, kako je vojna potrošnja rasla, usvojene su i nove metode oporezivanja i potrošnje. Rat je takođe doveo do prvih istraživačkih programa za masovnu artiljeriju, naročito saveznički projekat za stvaranje nuklearnih oružja.
Kraj rata je obeležio početak rivalstva hladnog rata koji je kao obeležje imao konstantnu trku u naoružavanju između dveju novih velesila, SAD-a i SSSR-a. Konstantna pretnja konflikta niskog intenziteta stvorila je atmosferu gde je bilo konstantne percepcije za potrebu neprekidne vojne nabavke. Upravo zbog ovih faktora je predsednik Dvajt Ajzenhauer uveo koncept “vojno-industrijski kompleks” u javnu svest u svom “oproštajnom obraćanju”. Trenutno, godišnja vojna potrošnja Sjedinjenih Američkih Država čini 47% ukupne svetske vojne potrošnje."Recent Trends in Military Expenditure".
Sledeća tabela navodi glavne proizvođače naoružanja u drugom svetskom ratu tokom Ajzenhauerovog predsedništva. Nakon svakog imena, kolona pokazuje rang glavnog vojnog preduzetnika u smislu ukupne vrednosti naoružanja proizvedenog od Juna 1940-te do Septembra 1944-te, tokom fiskalnih godina 1950-te di 1953-će, i tokom fiskalnih godina 1958 do 1960-te.Peck, Merton J. & Scherer, Frederic M. The Weapons Acquisition Process: An Economic Analysis : Harvard Business School Kompanija Drugi Svetski Rat Koreja 1960 Boing 12 2 1 Dženeral Dajnemiks 4 8 2 Korporacija Lokid 10 7 3 Dženeral Elektrik 9 3 4 Severno Američka Avijacija 11 9 5 Ujedinjene Letelice 6 5 6 AT&T Korporacija 13 13 7 Kompanija Daglas Letelice 5 4 8 Kompanija Glen L. Matin 14 23 9 Kompanija Hjuz Letelice 100+ 25 10 Speri Korporacija 19 18 11 Rejteon 71 42 12 Makdonel Letelice 100+ 21 13 RCA 43 22 14 IBM 100+ 44 15