Arhitektura Zemuna pre i posle austrijsko-turskih ratova je prikaz arhitektonsko, urbanističkiog razvoju ovog grada na ušću Save u Dunav koji se ubrajajа u najstarije gradove na tlu Srbije počev od srednjeg veka pa kroz 17. i 18. vek, ali i kasnije — kada su nastale značajne promene ne samo u izgledu, prostiranju i značaju Zemuna, već i u načinu društvenog života njenih građana. Vrlo pogodan geografski položaj i prirodni uslovi privukli su i zadržali ljude da u ovom delu međurečja da osnuju naselje, čiji se kontinuitet može pratiti od neolita do danas. Narodi sa ovih prostora razvijali su svoju kulturu ostavljajući za sobom ne samo vredne pojedinačne objekte i ambijente već i jedinstveno očuvanu urbanu strukturu oličenu u Starom jezgru Zemuna, koje ima svoju fizionomiju, tradiciju, mentalitet i izgrađen odnos prema Dunavu, reci na čiju desnu obalu se pretežno oslanja.Бранко Најхолд, Земун – дани давни, дани данашњи, Београд, Народна књига, 1986. Istorijski uslovi u Zemunu pre za vreme i po odlasku Osmanlija Zemun je staro naselje sa kontinuitetom naseljavanja od praistorije i rimskog Taurunuma, srednjovekovnog grada i turske palanke, sve do današnjih dana. Prožeta raznorodnim priodnim i stvorenim strukturama, iz različitih vremenskih epoha i različitih vrednosti, Zemun je permanentno bio izložene promenama. Stoga su na njegovom prostoru nastale određene celine, kao posledica različitih uticaja i interesa, menjanja, prilagođavanja, devastiranja ili unapređenja.Милош Перовић, Искуства прошлости, Завод за планирање развоја града Београда, Београд, 1985 Zemun pre dolaska Osmanlija Doseljenje slovenskih plemena u srednje Podunavlje i na područje starog Sirmijuma izazvalo je duboke i trajne promene. U nizu seoba raznih naroda Sloveni su na tom području ostavili zapaženije tragove u istoriji. Taurunum je nestao tokom seobe naroda da bi na njegovom području slovensko naselje otvorilo novu epohu. Došljaci su ga nazvali „Zemlin”, što znači „zemljani (grad)”. Ime grada je, sticajem okolnosti, zapisano tek u 12. veku, tako da čitav prethodni razvoj ostaje nepoznat. Ratvoj Zemuna započeo je ustaljivanjem slovenskih doseljenika na inače pristupačnom prostoru oko ušlća Save u Dunav, neomeđenom bilo kakvim značajnijim prirodnim preprekama.
Učvršćivanjem hrišćanstva i sređivanjem prilika u Ugarskoj, putnici sa Zapada u sve većem broju koriste kopneni put, koji je iz južne Nemačke vodio kroz panonsku ravnicu do Zemuna i Beograda, a zatim preko Niša i Serdike (Sofije) do Carigrada, odnosno njihovih ciljeva na Bliskom Istoku. Tako su prolaznici svih vrsta, ratnici i hodočasnici, trgovci i propovednici, odredi sirotinje i krunisane glave Evrope, stizali u Zemun. Sa njima su pristigle i prve grupe krstaša, pod vođstvom Valtera Bez Imanja, početkom juna 1096. godine.
Početkom 12. veka Zemun je došao u središte širih međunarodnih sukoba. Prvi ugarsko-vizantijski rat je izbio 1127. godine. Ugarska vojska je pod vođstvom kralja Stefana II napala Beograd, a zatim su borbe vođene oko Braničeva i Niša. Vizantijski pisci svedoče da je u to vreme izgrađivan Zemun. Pri tome su graditelji koristili materijal sa oštećenih bedema susednih gradova.
U toku drugog ugarsko-vizantijskog rata važnu ulogu su imali saveznički odnosi ugarskog dvora i Srbije. Uspostavljeni su brakom između kralja Bele II (1131-1141) i Jelene, kćeri srpskog velikog župana Uroša I. Za zapovednika vizantijske vojske koja je opsedala Zemun je određen carev zet Teodor Vatac. Najzad se predao i Zemun. Jovan Kinam saopštava da su pošteđeni životi pobeđenih i njihova imovina. Gradski bedemi su tokom borbi znatno oštećeni, nekima se učinilo da su razoreni do temelja. Ugarski protivnapad je predvodio Beloš, brat kraljice Jelene i srpskog župana Uroša II.
U sledećem periodu Zemun je postepeno obnavljan. Između 1151. i 1165. godine gradski bedemi i kule ponovo su sagrađeni. Posle kratkotrajne vladavine Ladislava II i njegove smrti početkom 1163. godine, svoja prava je isticao Stefan IV. Uživao je podršku Vizantije i učvrstio se u Sremu i Zemunu. 200п|мини|Ostaci stare tvrđave Taurunum na Gardošu Kralj Bela III (1173-1196) prešao je u ofanzivu protiv Vizantije na svim frontovima, pa i u Sremu. Ne zna se tačno kada, ali svakako pre 1182. godine, on je osvojio čitavu oblast između Save i Dunava. Vizantijska vlast je na tom području zauvek bila suzbijena. Zemun se tako osamdesetih godina XII veka ponovo našao pod vlašću Ugarske. Uklopljen je u njen upravni i vojni sistem. Prilike su se time znatno izmenile. Kao pogranični grad njegov odnos prema balkanskim zemljama znatno je zavisio od ugarske politike prema tim oblastima.
U drugoj polovini 13. veka došlo je do upravnih promena u južnoj Ugarskoj. Sredinom toga veka je obrazovana Mačvanska banovina, koja je obuhvatala ugarske posede južno od Save, po svoj prilici i Beograd. Godine 1284. tu oblast je na upravu dobio kralj Stefan Dragutin i priključio je oblastima severne Srbije, kojima je gospodario posle abdikacije 1282. godine. Posle smrti kralja Stefana Dragutina, 1316. godine, izbile su žestoke srpsko-ugarske borbe, a Zemun je u tim okolnostima, kao i ranije, imao ulogu važnog uporišta Ugarske u odnosu na susede.
Osnovno urbanističko jezgro srednjovekovnog Zemuna činila je zemunska tvrđava, „grad Zemun”, podignuta na mestu današnjeg Gardoša tokom 14. veka, a pripada tipu utvrđenja gotske epohe. Na izvanrednom položaju koji dominira okolinom, delimično na prostoru nekropole starog Taurunuma, izgrađeno je kameno utvrđenje sa osnovom gotovo pravilnog pravougaonika, koji se po svojim dimenzijama približava kvadratu. To je četvorougaona tvrđava koja na svakom uglu ima jednu okruglu kulu. Unutrašnje dimenzije grada su 32 x 30 m, sa malim odstupanjima, koja su nastala tokom gradnje. Ulazna kapija se nalazila na severnoj strani grada. Bedemi su građeni od lomljenog kamena, dok je obloga izvedena od opeka formata 7 x 18 x 35 cm. Uz samu tvrđavu stanovnici Zemuna su počeli da podižu svoje domove. Naselje se širilo pored grada i oko njega i spuštalo u podgrađe. Tako su vremenom obrazovane dve celine, kao i u mnogim drugim gradovima, i ljudi su ih nazivali Gornji i Donji Zemun.Васа Чубриловић (уредник), Историја Београда, књига 1, Стари, средњи и нови век, Београд, „Просвета“, 1974.
Zemun po dolasku Osmanlija Zemun je pao pod tursku vlast 1521. godine, kada je Sultan pod Zemun poslao jednog od svojih najsposobnijih vojskovođa, Piri-pašu. Razvila se žestoka borba. Branioci i žitelji grada su pokazali izuzetnu hrabrost. Pa ipak, grad je na juriš bio zauzet i nemilosrdno kažnjen: svi branioci su posečeni, a žene i deca odvedeni u tursko ropstvo, Jula 1521. godine grad je doživeo pravu katastrofu. Sultan je u Zemunu kao i u Beogradu počinio ista nedela, Srpsko stanovništvo je delom izginulo, a preostali deo je raseljen. Za oba grada jedna nastala je nova epoha — vladavine Osmalija. 200п|мини|Prvobitni (Osmanski) izgled Zemuna na slici sekretara austrijskog poslanstva Maksimilijana Prandštetera 200п|мини|Kafana Beli medved, jedna je od građevina sačuvana iz perioda vladavine Osmanlija Pod novim Osmanskim gospodarima Zemun će sasvim izgubiti svoj dotadašnji strateški značaj. Na osnovu brojnih svedočanstava evropskih putnika, koji če ovuda proći tokom 16. i 17 veka, može se sa sigurnošću zaključiti da je srednjovekovni gradić na nesnom bregu Gardoš bio prepušten propadanju.
Grad je bio sasvim porušen, po zapisima nemačkog putnika Hans Dernšvam iz 1555. godine: u njemu više niko nije stanovao i moglo se videti još samo nekoliko zidova. Nešto detaljniji opis ostavio je drugi nemački putnik, Stefan Gerlah, dvadesetak godina kasnije: koji saopštava da je gradić porušen, i da je sagrađen od opeke, četvorougaonog oblika, zidine su mu debele, a na svakoj od četiri strane nalaze se okrugle kule. Glavna ograda po sebi nije velika, ali je opasana sa tri jaruge.
Na poznatoj slici Zemuna iz 1608. godine — putnika-prolaznika, sekretara austrijskog poslanstva Maksimilijan Prandšteter — oblik zemunske tvrđave još se vidi. Tu kule grada imaju visoke konične krovove, a ispod brežuljka, na kojem je grad, vidi se podgrađe opasano zidom.
Osmanski Zemun, najverovatnij se nalazio na području današnjeg Donjeg grada, ali ne na čitavoj povrđini. Današnja pijaca i Gospodska ulica bile su već krajnje varoške uličice. Glavna tadašnja ulica — čaršija — bila je Dunavski sokak (danas ulica Karamatina). Čaršija se protezala od Dunava do Glavne ulice, pa dalje, sve do nekadašnje krčme „Kod medveda” (danas stambena zgrada br. 10 u ulici Vasilija Vasilijevića). Na tom prostoru bili su izgrađeni svi oni objekti koji su ovom mestu davali gradsko, odnosno muslimansko obeležje. Među njima se najviše isticala džamija sa muslimanskim grobljem, podignuta, najverovatnije, na temeljima ranije hrišćanske crkve — danas je na tom mestu rimokatolička crkva Blažene Deve Marije.Жељко Шкаламера, Старо језгро Земуна I, Завод за заштиту споменика културе града Београда, Београд, 1966, 30.
U osmoj deceniji 16. veka, u Zemunu je postojao Veliki han, na reci, nedaleko od Dunava, kao i od mesta s kojeg se prelazilo u Beograd. . Nekadašnja kafana „Kod belog medveda” i „Divana” na Dunavu, od kojih se ova prva sačuvala do danas — veoma verovatno su dva druga hana koja su postojala u Zemunu.
Nemački propovednik Stefan Gerlah zabeležio je 1578. godine — Srbi imaju crkvu, kojoj je krov dejlimice provaljen, a prednji je dio slamom pokrit, te naliči staji; samo nad oltarom daskami je pokriven, a polovina je otvorena. Turci ne dopuštaju da se prepokrije. U hramu se nalazilo malo ikona, a u oltaru — drveni putir (čaša) i drveni diskos (tanjirić), pokriveni ubrusom. I Rajnold Lubenau će, nešto kasnije, videti ovde „grčku crkvu”. Najstariji turski zvanični popis Zemuna — iz 1546. godine — beleži u Zemunu tri popa (pred kraj 16. veka biće zabeležen samo jedan).
Urbanističku sliku Zemuna upotpunjuje, na izvestan način, i most, bolje rečeno mostovi, koji su ga povezivali s Beogradom. Ovi mostovi podizani su za potrebe vojnih pohoda i obično nisu bili dugog veka, pa su se ne retko, putnici prevozili u Beograd skelom ili, kako to svedoči Evlija, černik-čamcima (veći ribarski ili tovarni čamac sa ravnim kljunom i krmom). Preko Save most je bio na pontonima — po potrebi se mogao i skloniti — a močvarno zemljište današnjeg Novog Beograda prelazilo se dugim mostom koji je ležao na stubovima. Godine 1608. deo mosta koji je premošćivao Savu, bio je dugačak 800, a čitav most između Beograda i Zemuna 4.000 koraka.
Istorijski uslovi u Zemunu po odlasku Osmanlija 200п|мини|Zemunska luka s kraja 18. veka O izgledu Zemunu iz ranijih perioda i peroda vladavine Osmanlija do danas su samo delimično, arheološki konstatovani stariji kulturni slojevi i iskopani poneki fragmenti koji dokumentuju njegovo dugo postojanje, jer je prema raspoloživim izvorima, Zemun nakon ulaska vojske Evgenija Savojskog u leto 1717. godine bio potpuno porušen i raseljen. U takvim istorijskim uslovima nije se mnogo toga moglo otkriti. Ostali su samo ostaci dela srednjovekovnog utvrđenja, iz dvestogodišnje turske vladavine, kada je varoš neznatno proširena. Dok je nekoliko znamenitih objekata koji su često pominjan od putopisaca koji su prolazili kroz Zemun, poput velikog hana i jedina turska džamija, koja je 1717. bila pretvorena u katoličku crkvu, porušeni još 1784. godine