мини|Niniva, prestonica Asirsko carstvo u Iraku, dominirala je čitavim starim svetom i u svoje vreme bila poznata kao „prestonica sveta“.
Sadašnja teritorija moderne države Irak je definisana Anglo-iračkim sporazumom iz 1922 koji je proizašao iz Iračkog ustanka iz 1920. protiv britanske okupacije. Ona je centrirana na Donjoj Mesopotamiji (što korespondira istorijskoj Vaviloniji, kasnije isto tako poznatoj kao -{ʿIrāq-i ʿArab}-), ali isto tako obuhvata deo Gornje Mesopotamije, kao i Sirijske pustinje i Arabijske pustinje. Istorija ove oblasti je osvedočila neke od najranijih pisama, literature, nauka, matematike, zakona i filozofija; stoga nosi ustaljeni epitit kolevka civilizacije.
Drevna Mesopotamija
Područje suvremenog Iraka je bilo skoro istovjetno području prve civilizacije u Mesopotamiji. Mesopotamska ravnica, smeštena između Tigrisa i Eufrata (arapski Dijla i Furat), je deo Plodnog polumeseca. Tim područjem su vladale mnoge dinastije i carstva kao što su Sumer, Akad, Asirija i Vavilonija.
Sumerani i Akađani
U Mesopotamiji se sumerska kultura razvila oko 3000. p. n. e. Život sumerske kulture je bio obeležen s dva važna faktora: nepredvidljivost dve reka, koje su u svakom času mogle poplavama uništiti kompletno stanovništvo, kao i bogatstvo rečnih dolina, izazvano vekovima natapanja tla.
Takvo stanje stvari je stvorilo ekonomsku osnovu za civilizaciju, ali i potrebu za čvrstom društvenom organizacijom radi obrane od poplava. Sumeri su takođe bili prisiljeni da se brane od susednih naroda, kao što su Elamiti u današnjem zapadnom Iranu.
Sumersku dominaciju nad Mesopotamijom su prvi uspešno izazvali Akađani, semitski narod porekom s Arabijskog poluostrva. Godine 2340. p. n. e. veliki akadski vladar Sargon je osvojio Sumer i stvorio Akadsko carstvo koje je zavladalo većinom sumerskih gradova-država i proširilo se sve do Libana.
Sargonovo carstvo nije dugo potrajalo. Godine 2125. p. n. e. sumerski grad Ur u južnoj Mesopotamiji se pobunio, a Akadsko carstvo je palo i bilo zamenjeno obnovljenim sumerskim gradovima-državama.
Vavilonci, Mitanni i Asirci
Sumerska civilizacija je u 21. i 20. veku p. n. e.. doživela renesansu zahvaljujući gradu-državi Ur i njenoj Trećoj dinastiji. Međutim, sumerski karakter Mesopotamije je već bio promenjen sa doseljavanjem sve većeg broja semitskih Amorita, a čije će države nakon elamskog osvajanja Ura 1940. p. n. e. početi da dominiraju tim područjem. Početkom 2. milenijuma pne. za prevlast su se borili Isin i Larsa, ali se na kraju kao glavni grad nametnuo Vavilon. Njegov vladar Hamurabi je u 18. veku p. n. e.. uspostavio carstvo koje se prostiralo od Persijskog zaliva do Mediterana, odnosno državu koja će kasnije biti poznata kao Vavilonija.
Početkom 16. veka p. n. e.. Vavilonija je pala pod vlast kasitskih osvajača, dok su na severu Asirci stvorili vlastitu državu koja se smatrala svojevrsnim baštinikom Akadskog carstva. Asirci će se s vremenom osloboditi dominacije države Mitani sa zapada te početi da prodiru na jug, kako bi sami dominirali Vavilonijom. Asirsku vlast su Vavilonci uspeli da svrgnu krajem milenijuma.
Kaldejci i Neovavilonsko carstvo
Oko godine 800. p. n. e. na području Mesopotamije se naseljava semitski narod zvan Kaldejci, koji će s vremenom dobiti važnu ulogu u kulturnom razvoju Iraka i antičkog sveta, ali i političkim sukobima Asirije i Vavilonije.
Na njih je važan uticaj imao novi uspon Asirije, koja će s vremenom postati poznata kao veliko tzv. Novoasirsko carstvo. Ono se s vremenom proširilo na Vaviloniju, iako su Vavilonci tome vekovima pružali žestoki otpor i dizali ustanke. Asirija se s vremenom proširila na Siriju, delove današnje istočne Turske, potom na Palestinu da bi svoj vrhunac dobila sredinom 7. veka p. n. e.. Tada je pod Asarhadonom osvojen Egipat, a pod Asurbanipalom današnji jugozapadni Iran. Ta se država smatra prvim svetskim carstvom u istoriji, ali je kratko potrajala.
Odmah nakon smrti Asurbanipala, Vavilonci i Kaldejci pod Nabopolasarom su 626. p. n. e. digli ustanak, oterali Asirce, a potom napali njihovu zemlju uz pomoć medijskih saveznika. Godine 612. p. n. e. je uništena asirska prestolnica Niniva, a pet godina kasnije Egipćani poraženi u bici kod Karkemiša kojom je uspostavljena vavilonska dominacija nad najvećim delom nekadašnjih asirskih područja. Pod dugom i uspešnpm vladavinom Nabukodonosora Velikog je stvorena država poznata kao Novovavilonsko carstvo.
Mesopotamija u antičkom periodu
Za vreme Nabukodonosorovih naslednika je vavilonska država oslabila, a što su najbolje iskoristili njeni istočni susedi Persijanci. Oni su pod vodstvom dinastije Ahemenida stvorili državu i godine 539. p. n. e. pod vodstvom Kira Velikog osvojili ne samo Vavilon, nego i celu teritoriju današnjeg Iraka. Ona se tako našla u središtu još većeg carstva koje se na svom vrhuncu prostiralo od Dunava do Indije, odnosno od Nila do Centralne Azije. Mesopotamija je delila sudbinu te države sve do 331. p. n. e. kada je Ahemenide srušio makedonski kralj Aleksandar Veliki koji je Vavilon učinio središtem svoje države.
Godine 323. p. n. e. Aleksandar je umro, a njegovo golemo carstvo se raspalo zbog ambicija i svađa među njegovim generalima (dijadosima). Među njima je Seleuk -{I}- Nikator do 305. p. n. e. uspeo da osvoji najveći deo, koji je uključio Irak, te da stvori vlastitu državu koja će kasnije biti poznata kao Seleukidsko carstvo. Ta je, država, međutim u 2. veku p. n. e.. oslabila u ratovima s Rimljanima na zapadu, kako i u unutarnjim sukobima.
To su najbolje iskoristili Parti, iranski nomadski narod iz Centralne Azije koji su prodrli na Iransku visoravan, a potom krajem 2. veka p. n. e.. uspeli da Seleukide isteraju iz Mesopotamije. Tako je stvoreno Partsko carstvo koje je svoju prestolnicu imalo u Ktesifonu. Parti će se s vremenom početi da se sukobljavaju sa Rimljanima, a današnji Irak će povremeno dolaziti pod rimsku vlast, kao za vreme cara Trajana.
U 3. veku je Parte zbacila lokalna iranska dinastija Sasanida te je država, isto kao i Irak, postala novo Sasanidsko carstvo. Ono je bilo administrativno podeljeno na četiri velike celine, od kojih je Irak pokrivala oblast poznata kao Kvarvaran. Sasanidi, isto kao i Parti, su vodili česte ratove sa Rimljanima pri čemu su delovi Iraka često prelazili iz ruke u ruku. Od 4. veka, pak, ti sukobi nisu više bili samo posledica suparništva dve svetske sile, nego imali i karakter verskog sukoba - Sasanidska Persija, u kojoj je službena vera bio zoroastrizam, nije htela da dozvoli da se iz rimskih područja širi hrišćanstvo.
Arapska Mesopotamija Ti su se sukobi nastavili i nakon što je Rimsko carstvo podeljeno, odnosno njegov istočni deo postao Vizantijsko carstvo. Dugotrajni ratovi Vizantijaca i Persijanaca su eskalirali u 7. veku, doveli do pustošenja Bliskog istoka i prekida najvažnijih trgovačkih ruta između Istoka i Zapada.
Kao alternativna trgovačka ruta se nametnula Arabija, a i tamošnje stanovništvo - Arapi - se postepeno počelo naseljavati u opustošena područja, uključujući Irak. Pojava islama u Arabiji je Arapima dala i ideološku osnovu da zauzmu ta područja. U odlučujućoj bici kod bitci kod al-Kvadisijaha 636. godine Arapi su porazili Persijance te je današnji Irak pao pod arapsku kontrolu i postao deo, a kasnije i središte prvog arapskog, odnosno islamskog kalifata koji će svoj vrhunac imati pod dinastijom Abasida godine 750.
Uz arapske doseljenike, koji su izpočetka sagradili vlastite tvrđave, a kasnije gradove kao Basra, lokalno stanovništvo se relativno brzo islamizovalo. Nekadašnji izraz Kvarvaran je sve više počeo zamenivati izraz Irak, arabizovane persijske reči Erak koja je označavala „donji Iran”.
Period od 8. do 13. veka se često naziva Zlatno doba islama, a upravo tada je Bagdad kao abasidska prestolnica bio i glavno ekonomsko i kulturno središte, odnosno najveći i najvažniji grad na svetu.
Iako Irak nije bio neposredno pogođen krstaškim ratovima, haos u regiji se s vremenom odrazio i na to područje. Invazija Mongola 1258. godine i uništenje Bagdada su Iraku zadali udarac nakon koga je to područje počelo da gubi svoju kulturnu i ekonomsku važnost.Thomas T. Allsen Culture and Conquest in Mongol Eurasia, pp. 84
Mesopotamija pod turskom vlašću
Haos koji su iza sebe ostavili Mongoli su najbolje iskoristili razni turski nomadski narodi. Krajem 14. veka delove severnog Iraka je zauzela turkmenska država Kara Kojunlu. Nju je godine 1466. potukla turkmenska Ak Kojunlu država. Njih je porazila i iz Iraka oterala persijska dinastija Safavida 1508. godine.
Safavidi se, međutim, nisu mogli nositi s još moćnijom turskom državom - Otomanskim carstvom. Irak je pod njihovu vlast došao 1533. godine, iako je na nekim područjima ta vlast bila nominalna, odnosno svodila se na simbolični autoritet otomanskog kalifa nad lokalnim plemenima. Irak je nastavio da gubi svoju ekonomsku važnost, postavši graničnim uporištem prema Safavidima, koji su ga u 17. veku nakratko uspeli zauzeti.
Slabljenje otomanske vlasti se u 18. veku odrazilo i na Irak. Godine 1747. je data autonomija mamelucima, da bi godine 1831. Porta ponovno preuzela direktnu vlast.Iraq. (2007). In Encyclopædia Britannica. Приступљено 15 October 2007, from Encyclopædia Britannica Online.
Irak dobija na ekonomskoj i strateškoj važnosti početkom 20. veka zbog nalazišta nafte te se za njega počinju zanimati kako Britanska imperija tako i Nemačko carstvo. Otomansko carstvo se nastojeći da zadrži kontrolu nad tim područjima, odlučilo okrenuti Nemačkoj te je započet projekat Bagdadske željeznice koji neki istoričari smatraju jednim od glavnih uzroka izbijanja prvog svetskog rata.
Nekoliko meseci po izbijanju rata, Turska se priključila Centralnim silama. Zbog toga je Irak postao bojište, a britanski prodor u Mesopotamiju je godine 1916. zaustavljen porazom kod Kuta. Britanske snage su se pregrupirale i godinu dana kasnije osvojile Bagdad. U međuvremenu su Britanija i Francuska sporazumom Sajks-Pikota odredile da će Irak potpasti u britansku sferu uticaja. Godine 1918. je Otomansko carstvo kapituliralo i time je prestala turska vlast nad Mesopotamijom.
Kraljevina Irak Mirovni sporazum u Sevrsu je godine 1920. odredio da područje današnjeg Iraka postaje mandatno područje Lige naroda, a Britanija je ovlaštena da njime privremeno upravlja dok se ne steknu uslovi da Irak postane samostalna država. Ti su događaji u Iraku doveli do kratkotrajnog ustanka koji je krvavo ugušen. Godine 1921. na konferenciji u Kairu je određeno da će hašemitski poglavar Fejsal -{I}- od Iraka postati nominalni poglavar nove države.
Britanski mandat u Mesopotamiji je formalno okončan 1932. kada je Kraljevina Irak stekla nezavisnost i ušla u Ligu naroda. Međutim, ta je država nizom ugovora bila čvrsto vezana uz Britaniju, a u Iraku su postojale brojne britanske vojne baze. Takvo je stanje stvari bilo uzrok sve većeg nezadovoljstva među arapskim nacionalistima.
Nacionalizam se proširio i u iračku vojsku. Za vreme Drugog svetskog rata, u trenutku najveće slabosti Britanskog carstva, grupa oficira je 1. 4. 1941. na vlast državnim udarom dovela nacionalističkog premijera Rašida Alija. Njegov pokušaj da uz pomoć Sila osovine otera Britance doveo je do kratkotrajnog anglo-iračkog rata i britanske okupacije koja je završila 1947. godine.
Iako okupiran, Irak je 1945. ušao u UN i Arapsku ligu. Godine 1948. je učestvovao na strani drugih arapskih država u ratu protiv Izraela.
Godine 1956. je Britanija, nastojeći stvoriti protivtežu panarapskom pokretu Gamala Abdala Nasera podstakla stvaranje Bagdadskog pakta, čiji je član bio i Irak. To je izazvalo duboko nezadovoljstvo prozapadnom politikom premijera Nurija al-Saida i mladog kralja Faisala -{II}-. Dana 14. 7. 1958. u Iraku su nacionalistički oficiri na čelu s pukovnikom Abdul Karimom Kassimom izvršili državni udar, te ubili Faisala i kraljevsku porodicu.
Irak kao republika