Kralj Džon (; pun naziv dela Život i smrt kralja Džona, ) je istorijska drama Vilijama Šekspira koji na dramatičan način prikazuje vladavinu Džona, kralja Engleske, sina Henrija II i Eleonore Akvitanske, kao i oca Henrija III. Smatra se da je napisan sredinom 1590-ih ali nije bio objavljen sve do izlaska Prvog folija 1623. godine.William Shakespeare. King John. Arden Shakespeare Third Series edited by Jesse M. Lander and J.J.M. Tobin, Bloomsbury, 2018, 65–102

Likovi

Kralj Džon – kralj Engleske Kraljica Eleonora – Džonova majka, udovica kralja Henrija II Princ Henri – Džonov sin, kasnije kralj Henri III Blanka od Kastilje – sestričina kralja Džona Grof od Eseksa – engleski plemić Grof od Solzberija – engleski plemić Grof od Pembruka – engleski plemić Lord Bigod – grof od Norfoka Piter iz Pomfrita – prorok Filip Fokanbridž – takođe poznat pod imenima Filip Kopilan i Ričard Plantagenet; vanbračni sin kralja Ričarda Lavljeg Srca Robert Fokanbridž – Filipov polubrat; zakoniti sin ser Roberta Fokanbridža Ledi Fokanbridž – njihova majka; udovica ser Roberta Fokanbridža Džejms Garni – sluga ledi Fokanbridž Ledi Konstanca – udovica Džefrija, vojvode od Bretanje, snaja kralja Džona Princ Artur – njen sin, nećak kralja Džona, pretendent na engleski presto Šerif Dva dželata Engleski glasnici Kralj Filip II – kralj Francuske Dofen Luj – Filipov sin Vikont od Melena Šatijon – francuski ambasador na engleskom dvoru Hubert – građanin Anžea, a kasnije sledbenik kralja Džona Građani Anžea Francuski glasnici Limož, vojvoda od Austrije Kardinal Pandulf – izaslanik pape Inoćentija III Lordovi, vojnici, oficiri itd.

Radnja Kralj Džon prima ambasadora iz Francuske koji, pod pretnjom ratom, zahteva da se kralj odrekne prestola u korist svog nećaka Artura, za koga francuski kralj Filip II veruje da je zakoniti naslednik po pravu primogeniture.

Džon presuđuje u sporu oko nasleđa između Roberta Fokanbridža i njegovog starijeg brata Filipa, koga Robert optužuje da je vanbračno dete. Kraljica Eleonora od Akvitanije, majka kralja Džona, primećuje da Filip veoma liči na njenog pokojnog sina, kralja Ričarda Lavljeg Srca. Shodno tome, kraljica Eleonora predlaže da se Filip odrekne prava na imanja Fokanbridžovih u zamenu za titulu viteza i položaj unutar dinastije Plantagenet koji ne nosi pravo nasleđivanja poseda. Nakon što je dugo ismevao Robertovu ružnoću, Filip sa entuzijazmom pristaje, a kraljica Eleonora ga hvali, ističući da on poseduje „sam duh Plantageneta”. Kralj Džon proglašava Filipa vitezom pod imenom „Ser Ričard Plantagenet”. Kasnije, saznavši da se Filip odrekao nasledstva, ledi Fokanbridž mu nevoljno potvrđuje sumnje kraljice Eleonore o njegovom tajnom poreklu.

thumb|Kralj Džon, ilustracija Tomasa Nasta iz 19. veka

Kao deo svojih napora da podrži promenu režima u Anžujskom carstvu, kralj Filip i njegove snage opsedaju utvrđeni grad Anže, preteći da će ga opustošiti ukoliko građani ne prihvate princa Artura za svog kralja. Filipa podržava vojvoda od Austrije, za koga se tvrdi da je ubio Ričarda Lavljeg Srca. Engleska vojska stiže. Kraljica Eleonora zatim razmenjuje uvrede sa Konstancom, Arturovom majkom. Kraljevi Filip i Džon iznose svoje zahteve pred građanima Anžea, ali bez uspeha: njihov predstavnik kaže da će podržati zakonitog kralja, ko god to bio na bojnom polju.

Francuska i engleska vojska se sukobljavaju, ali bitka nema jasnog pobednika. Obe vojske šalju glasnike tvrdeći da su pobedile, ali građani Anžea i dalje odbijaju da priznaju bilo kog pretendenta jer nijedna strana nije odnela odlučujuću pobedu.

Filip Kopilan predlaže da se vojske Engleske i Francuske ujedine protiv Anžea. Građani tada iznose alternativni predlog: da se Filipov sin, dofen Luj, oženi Džonovom nećakom Blankom od Kastilje. Ovaj savez bi Džonu dao jače pravo na presto, dok bi Luj dobio teritorije za Francusku. Iako besna Konstanca osuđuje kralja Filipa zbog napuštanja Arturovih interesa, Luj i Blanka se venčavaju.

Kardinal Pandulf stiže od pape Inoćentija III noseći formalnu optužbu. Kao deo Borbe za investituru, kralj Džon blokira papinog izabranog nadbiskupa, Stivena Langtona, da preuzme Kenterberijsku biskupiju i dodatno nameće cezaropapizam Katoličkoj crkvi u Engleskoj. Džon prkosi Svetoj stolici i zavetuje se da „nijedan italijanski sveštenik neće ubirati desetak ili porez u našem kraljevstvu”, nakon čega ga kardinal proglašava ekskomuniciranim i poziva se na papsko pravo svrgavanja kako bi ga uklonio sa vlasti. Pandulf zahteva da se francuski kralj odrekne novog sporazuma, iako Filip okleva jer je upravo uspostavio rodbinske veze sa kraljem Džonom. Kardinal ističe da su Filipove veze sa Vatikanom starije i čvršće.

Bitka ponovo izbija; Kopilan ubija vojvodu od Austrije i odseca mu glavu u znak osvete za očevu smrt; i Anže i princ Artur padaju u ruke Džonove vojske. Kraljica Eleonora ostaje da upravlja Anžujskim carstvom u Francuskoj, dok je Kopilan poslat da iznuđuje sredstva iz engleskih manastira. Džon tajno naređuje Hubertu da ubije Artura. Pandulf obaveštava Luja da on sada ima podjednako jako pravo na engleski presto kao Artur ili Džon, i Luj pristaje da napadne Englesku.

thumb|left|Kralj Džon, IV čin, I scena, slika Džejmsa Nortkota (1789)

Hubert okleva da oslepi i ubije princa Artura i tajno mu pošteđuje život. Englesko plemstvo zahteva Arturovo oslobađanje. Džon pristaje, ali mu Hubert tada saopštava da je Artur mrtav. Plemići, verujući da je princa ubio rođeni stric, prelaze na Lujevu stranu. Podjednako potresna, a za Džona još bolnija, jeste vest o smrti njegove majke, kao i ledi Konstance. Kopilan izveštava da su manastiri nezadovoljni zbog Džonovog pokušaja da im oduzme zemlju i zlato. Hubert ulazi u žestoku raspravu sa Džonom, tokom koje otkriva da je Artur još uvek živ. Džon, oduševljen, šalje ga da tu vest prenese plemićima.

Artur gine nakon skoka sa zidina zamka prilikom pokušaja bekstva. Plemići pronalaze njegovo telo, uvereni da ga je Džon ubio, i odbijaju da saslušaju Hubertova preklinjanja. Poraženi Džon predaje svoju krunu Pandulfu, koji zauzvrat poništava Džonovu ekskomunikaciju i vraća mu krunu pod uslovom da Engleska crkva ponovo postane nezavisna od državne kontrole. Džon naređuje Kopilanu, jednom od svojih malobrojnih preostalih lojalnih podanika, da povede englesku vojsku protiv francuskih osvajača.

Dok se englesko plemstvo zaklinje na vernost Luju, stiže Pandulf i objašnjava da se Džon odrekao pretenzija na vrhovni autoritet nad crkvom, ali princ Luj se zavetuje da će uprkos tome nastaviti invaziju i prigrabiti englesku krunu za sebe. Pandulf ekskomunicira princa, a Kopilan stiže sa engleskom vojskom i takođe preti Luju, ali bez uspeha. Izbija Prvi baronski rat uz velike gubitke na obe strane, uključujući i Lujeva pojačanja koja su doživela brodolom i utopila se tokom prelaska mora. Mnogi engleski plemići se vraćaju na Džonovu stranu nakon što ih francuski plemić na samrti, Melen, upozori da Luj planira da ih ubije u političkoj čistki nakon pobede.

Džona van scene truje jedan monah, čija lojalnost i motivi ostaju neobjašnjeni. Plemići se okupljaju oko kralja dok on izdiše. Kopilan planira drugi napad na Lujeve snage, sve dok ne sazna da je kardinal Pandulf okončao invaziju primoravši Luja da potpiše Lambetski sporazum. Počevši od svog rođaka, Filipa Kopilana, svo englesko plemstvo se zaklinje na vernost Džonovom sinu, princu Henriju, koji određuje da njegov otac bude sahranjen u Vusteru, kako je on sam želeo. Pre nego što se zavesa spusti, Filip Kopilan izgovara završne reči:

Izvori teksta Delo Kralj Džon je usko povezano sa istorijskom dramom Nemirna vladavina kralja Džona, anonimnog autora, napisana oko 1589. godine, što je neka autore, kao što je Piter Aleksander, navelo da zaključe da je Šekspirov komad napisan ranije. Ove tvrdnje izneo je i Honigmen u svom elaboratu posvećenom drami Kralj Džon, a kasnije i u monografiji o Šekspirovom uticaju na njegove savremenike iz 1982. godine. Međutim, većinsko mišljenje je da su ove tvrdnje netačne i da ne postoje dovoljno čvrsti dokazi.

Vreme nastanka i tekst Tačan datum kompozicije nije poznat, ali smatra se da je Kralj Džon napisan oko 1587. godine, u periodu objavljivanja drugog izdanja Holinšedove hronike na kojoj je Šekspir radio. Urednici edicije The Oxford Shakespeare izneli su zaključke da se u drami učestalo koristi redak vokabular, da se upotrebljavaju kolokvijalizmi u stihovima i da delo ima retko rimovanje. Autori ove edicije smatraju da je delo nastalo 1596. godine, nakon Ričarda II i pre Henrija IV, deo I.

Kralj Džon je jedno od dve Šekspirove drame koje su u celosti napisane u stihu. Druga drama je Ričard II.

Pozorišne i filmske adaptacije Nisu sačuvani podaci kada je predstava prvi put odigrana. Prvi sačuvani dokumenti odnose se na predstavu koja je 1737. godine igrana u Kraljevskom pozorištu Druri Lejn. U periodu Jakobitskog ustanaka 1745. godine, urađena je još jedna adaptacija u režiji Dejvida Garika i Kolija Sibera u koprodukciji Pozorišta Druri Lejn i Kraljevske opere. Producent Čarls Kembl je u svom komadu iz 1823. godine uložio velike napore kako bi prikazao istorijsku tačnost i tradiciju Šekspirovog dela. Ostale uspešne produkcije bile su adaptacije Vilijama Čarlsa Makredija iz 1842. i Čarlsa Kina iz 1846. godine. Tokom 20. veka, Šekspirova dela su ponovo vraćena na pozorišnu scenu. Godine 1915. Kralj Džon igran je na Brodveju.

U viktorijansko doba, Kralj Džon je bio jedan od Šekspirovih najčešće igranih komada, delimično i zbog toga što su spletke i dramski zapleti iz komada bili po volji viktorijanskoj publici. Međutim, nakon ovog perioda, predstavi je naglo opala popularnosti i to je rezultiralo da je Kralj Džon jedno od najmanje poznatih Šekspirovih dela. Na Brodveju je počekom 20. veka bilo samo četiri prikazivanja. Osnivanjem Šekspirovog festivala u Stratfordu,Stratford Shakespeare Festival production history komad se ponovo vratio na scenu gde je od 1953. do 2014. odigran pet puta.

Godine 1899. snimljen je nemi film zasnovan na drami. Ovaj kratak film bazira se na smrti kralja Džona i obrađuje peti čin predstave. Ovo je ujedno i najstarije sačuvana filmska adaptacija nekog Šekspirovog dela. Drama je još dva puta adaptirana za televizijsku ekranizaciju 1951. i 1984. godine u okviru BBC-jevog serijala posvećenom Šekspiru.

Napomene

Reference

Literatura

Spoljašnje veze

Complete Text of King John at MIT The life and death of King John – HTML version of this title.

Категорија:Енглеска књижевност Категорија:Дела Виљема Шекспира