Vojnotehnički institut Jugoslovenske armije formiran je 1948. godine u kritičnom trenutku za opstanak nove države. Od osnivanja praktično se bavio razvojem sredstava za potrebe kopnene vojske. Čestim promenama organizovanja došlo se do varijante od sedam instituta, a zatim je od njih, 1973. godine, formiran jedan jedinstveni Vojnotehnički institut kopnene vojske (VTI KoV). Posle višedecenijskog postojanja, zbog izmenjenih uslova za rad, 1992. godine spojen je sa Vazduhoplovno-tehničkim institutom, pod nazivom Vojnotehnički institut Jugoslovenske vojske, koji danas nosi naziv Vojnotehnički institut u Beogradu.

Formiranje Vojnotehničkog instituta Vojnotehnički institut KoV-a predstavljao je okosnicu svih istraživanja i razvoja skoro kompletnog naoružanja i opreme. Od osnivanja daleke 1948. pa sve do 1992. ta institucija nije bila samo nosilac istraživanja i razvoja praktično kompletnog naoružanja, nego je značajno uticala na razvoj vojne industrije, izgradnju kapitalnih objekata u zemlji i ukupni tehničko-tehnološki razvoj zemlje. Kroz razvoj oko 1.500 sredstava naoružanja i vojne opreme, među kojima i onih najsloženijih, koja su bila vrlo poznata u svetu, baveći se u preko 100 stručnih područja i disciplina, po broju stručnjaka, kao i onih sa naučnim zvanjima magistra i doktora nauka, tada je bila najveća naučnoistrživačka ustanova u zemlji. Za ostvarena dostignuća dobio je 1978. godine Nagrada AVNOJ-a, kao posebno društveno priznanje za stvaralaštvo i rad od opšteg značaja za razvitak SFRJ u oblasti tehničkih nauka.

Postavlja se logično pitanje: ako za gotovo tri decenije nakon ukidanja javnost nije bila upoznata sa najvećom naučnoistraživačkom institucijom u SFRJ, da li je osnovni razlog njena veličina, to što bi za prikaz ukupnih dostignuća bila neophodna sedmotomna monografija, ili postoje i neki drugi bitni razlozi. O tome i o najbitnijim pokazateljima Instituta biće reči u ovom tekstu, u obimu koji pruža predviđeni format stranice Vikipedije.

Razvoj organizacije instituta Jugoslovenska armija je iz rata izašla kao snažna oružana sila, sa značajnim količinama raznovrsnog naoružanja, različitih tipova i modela, zaplenjenog od neprijatelja i dobijenog od tadašnjih saveznika neposredno pred kraj rata. U mirnodopskim uslovima nastali su značajni problemi oko rukovanja, održavanja i eksploatacije takvog raznoobraznog naoružanja, različitog kvaliteta i tehničkih mogućnosti. U situaciji kada se nije raspolagalo ni najneophodnijim stručnim kadrom za obavljanje tih poslova. To je bilo i logično ako se ima u vidu da je zemlja pre rata bila nerazvijena i da je u toku rata do temelja razorena. Pored ovih osnovnih teškoća, trebalo je u dužem periodu obezbediti odgovarajuće količine različitih tipova i kalibara municije i neophodni potrošni materijal. Tada donete odluke, da se u zemlji razvija i proizvodi naoružanje za potrebe Armije, u takvim kadrovskim i proizvodnim mogućnostima, imale su više politički nego praktični značaj.

Zato je bilo prirodno i jedino moguće u toj situaciji da se pri jedinicama i ustanovama u vojsci počne sa osnivanjem odgovarajućih tehničkih organizacija: tehničkih odeljenja, komisija, laboratorija, radionica i sličnih stručno-tehničkih organizacija, koje bi počele da rešavaju tekuće probleme. мини|Dodela Nagrade AVNOJ VTI KoV

U odsudnim događajima 1948. godine svi segmenti društva i privrede bili su angažovani za odbranu zemlje. U tim tragičnim trenucima i definitivno je doneta odluka da se u zemlji, za potrebe odbrane države, razvija i proizvodi naoružanje. U skladu sa tim opredeljenjima i situacijom u zemlji, načelnik Generalštaba general-pukovnik Koča Popović donosi 3. novembra 1948. godine, naredbu o formiranju Vojnotehničkog instituta. Odlukom se objedinjava malobrojni stručni kadar iz više organizacionih jedinica armije, usmerava i osposobljava za rad na problemima koji imaju prioritet i stva-raju se temelji za jednu savremenu instituciju. Za načelnika novoformiranog instituta postavljen je general-potpukovnik Božidar Kraut.

Institutu je određeno široko područje rada: proučavanje našeg i stranog i razvoj novog naoružanja, poboljšanje postojećeg i sprovođenje unifikacije; izrada tehničke doku-mentacije za proizvodnju naoružanja i opreme i tehničku kontrolu tih proizvoda; učestvovanje u tipizaciji sredstava u privredi koja u uslovima rata koristi vojska; stvaranje i usavršavanje neophodnog stručnog kadra; davanje stručnih mišljenja iz svoje nadležnosti itd. Osnovne organizacione jedinice novoformiranog Instituta bile su: pet odeljaka (naoružanja, mašinski, elektro, inžinjerijski i tehnološki), Vazduhoplovnotehnički institut i dva posebna odeljenja. Ako se ima u vidu podatak da je u trenutku formiranja Institut imao tridesetak stručnjaka, iz oblasti klasičnog naoružanja, koji su radili pre rata u vojnotehničkim zavodima, ili su posle rata uspeli da završe započete studije, tada nije teško zaključiti kakvi su bili problemi u početnoj fazi rada, čime je, objektivno, mogao tada i u narednom periodu da se bavi Institut.

Pored stalnih promena, krajem 1950. godine izdvaja se Vazduhoplovnotehnički institut i ulazi u sastav Komande ratnog vazduhoplovstva, a zatim se 1954. godine delatnost Instituta proširuje i na područje tenkova, samohodnih oruđa i raketnog naoružanja. Iste godine, od Uprave vojnotehničkog instituta formira se Uprava za vojnotehnička istraživanja i razvoj JNA, kojom je u periodu od 1960. do 1963. godine rukovodio general-pukovnik Vladimir Matetić. Zatim se posle tog perioda u sastav Ministarstva odbrane formira Uprava za razvoj i proizvodnju naoružanja, koja je godinama bila nadležna za vojne institute: VTI KoV, Vazduhoplovnotehnički institut, Mornarički institut i za Vojnu industriju (namensku proizvodnju) na celoj teritoriji SFRJ. Zatim su od postojećih odeljaka formirani instituti: Institut za naoružanje (kasnije Institut za primenjenu mehaniku), Mašinski institut (kasnije Institut za vozila), Tehnološki institut, Građevinsko-inžinjerijski institut i Odeljenje tehničke dokumentacije.

U sledećoj etapi karakterističnoj u razvoju tih ustanova (1955-1962), uslovi za rad i sredstva koja su se izdvajala za tu delatnost, bili su u funkciji ekonomske moći i stalnog napretka u privredi. Međutim, značajnije sistemske promene u društvu bitno su uticali na ranije usvojena opredeljenja u ovoj delatnosti. Za ovaj vremenski period bilo je karakteristično to da se počelo sa sistematskim opremanjem laboratorija u više stručnih i naučnih disciplina, kao i izgradnjom dva tehnikuma (mini pogona) za posebnu namenu. Za efikasan rad na razvoju sve složenijih sistema naoružanja neophodni su: knjige, časopisi, posebne informacije, datoteke podataka, pa je radi stvaranja boljih uslova za rad, od Odeljenja tehničke dokumentacije, krajem 1962. godine, formiran Institut za naučnotehničku dokumentaciju i informacije (INTDI). Time je stvorena značajna podrška za dugoročan istraživački i razvojni rad, a sastav vojske je snabdevan nizom pogodnih publikacija.

Početkom 1967. godine od Instituta za primenjenu mehaniku, Instituta za vozila i Zavoda za izradu prototipova, formiran je Institut naoružanja.

Nedostatak kadra Na samom početku nije bilo odgovarajućeg kadra. Tehnički oficiri obavljali su rutinske poslove oko održavanje sredstava. Za problematiku klasičnog naoružanja postojao je odsek vojnog mašinstva na Mašinskom fakultetu u Beogradu, tako da su otuda dolazili kontinualno inženjeri početnici. Kako su civili u vojsci radili po Pravilniku o građanskim livima na službi u JNA, gde su primanja bila nešto veća nego u građanstvu, primljen je veći broj inženjera ali su bili sa većim stažom u nekim drugim oblastima. Na samom početku morali su da se bave nepoznatom problematikom. Značajan broj oficira studirao je na fakultetima u zemlji, ali kada su stupali na dužnost bili su pretežno u višim činovima i postavljani su (zbog formacije) na rukovodeća radna mesta. Oni, po pravilu, nikada neće prihvatiti da se bave konkretnim stručnim poslovima. Ali je taj problem rešen tak kada je uvedeno nagrađivanje prema rezultatima rada.

Za sve učesnike u razvoju i proizvodnji tih sredstava značili su veoma mnogo javni prikazi i odgovarajući publiciteti njihovog višegodišnjeg anonimnog rada. Javni prikazi značili su i verifikaciju svega stvorenog, moralnu satisfakciju za ogromni stvaralački rad. Bio je to i te kako važan podstrek. Međutim, to je imalo i određenog negativnog uticaja na dalji rad u tim institucijama. Pripremanjem tih sredstava za predstavljanje, nekada i izrada posebnih sredstava samo za te prilike, nije samo remetilo kontinuitet razvoja, nego je ponekad produžavalo završetak razvoja i za nekoliko godina. Takav je slučaj bio sa dva poznata i značajna sredstva, borbenim vozilom pešadije (BVP M80) i raketnim sistemom OGANJ. Zbog produženja rokova razvoja, korisnici tih sredstava i najodgovorrnije starešine u vojsci, koristili su u svakoj prilici to kao argument da bi dokazali da su instituti neefikasni i nedovoljno stručni. Kasnije tokom vremena saradnici Instituta objavili su nekoliko hiljada naučnih i stručnih radova i više od 120 knjiga, udžbenika i priručnika. Institut od svog osnivanja neprekidno izdaje časopis NAUČNO-TEHNIČKI PREGLED koji uživa ugled značajne naučno-stručne publikacije, koji je bez prekida izlazio svo vreme i koji je u razmeni dostavljan u inostranstvo. U procesu istraživanja i razvoja sredstava ratne tehnike (SRT) Institut je sarađivao sa više od 180 proizvodnih organizacija (vojnih i civilnih) i 75 civilnih institucija (fakulteta, istraživačko-razvojnih organizacija i sl.). Institut je, takođe, dao značajan doprinos razvoju zemlje obavljajući specifične radove na velikim hidroenergetskim i industrijskim objektima, aerodromima i putevima (hidroelektrane Mratinje, Đerdap, Meta-lurški kombinat Zenica i Nikšić, Metalurškorudarski kombinat Bor, Luka Bar, aerodromi Titograd, Čilipi, Sombor, Brnik, mostovi preko Jablanice, Radike, Kolubare itd).

мини|десно|Лансер невођених ракета 128 мм M-77 Огањ., Problem adekvatnog nagrađivanja stručnjaka, koji se bave istraživanjem i razvojem naoružanja, nije rešavan celovito i trajno, nego u okviru personalne politike za ostale zaposlene u JNA. Početkom šezdesetih godina oficiri-inženjeri primali su poseban stručni dodatak koji je predstavljao značajan deo ukupne plate. Vremenom taj dodatak je postao tako mali i simboličan da je posle nekoliko godina konačno ukinut. Osnovno objašnjenje za ukidanje stručnog dodatka je bilo da i ostali oficiri imaju obrazovanje u rangu fakulteta i da nema osnove da se daje bilo kakva naknada. Bilo je određenih pokušaja da se parcijalno taj problem reši, ali ne kao sistemsko pitanje. Na kraju, pre raspada države, primenjivan je sistem da se od ukupnog obima sredstava za plate, odvoji određen procenat i da se tako formira fond za nagrade, koji se delio po posebnim kriterijumima, samo određenom broju istraživača, koji su se posebno istakli u realizaciji uspešno završenog zadatka.

Krajem osamdesetih godina godišnje je putem konkursa u Institut primano i više od sto mladih stručnjaka sa srednjom ocenom iznad osam. Bez ikakvih ograničenja oni su van redovnog radnog vremena pohađali poslediplomske studije na odgovarajućim fakultetima, a magistarske ili doktorske teze bile su iz stručne problematike na redovnim zadacima. Sve troškove oko školovanja i učenja stranih jezika snosio je Institut. Povoljni uslovi za rad doveli su do toga da je u Institutu konstantno bilo više od 200 istraživača u zvanju magistra i doktora nauka. Ako se ima u vidu da je u to vreme ta ustanova imala više od 1.800 zaposlenih, da je bila odobrena popuna za oko 400 novih istraživača, da se u bili izgrađeni objekti na lokaciji Žarkovo, tada se moglo zaključiti, da je ta ustanova bila na putu da za kratko vreme reši osnovna egzistencijalna pitanja.

Početni rezultati rada