Organizacija centralnog sporazuma (CENTO), (, , , ), od 1955-1958. poznata kao Bagdadski pakt (Bagdadski sporazum) ili Organizacija bliskoistočnog sporazuma (METO), bila je vojno-politički savez na Bliskom i Srednjem istoku u vreme Hladnog rata. Stvorena je 1955. na inicijativu Velike Britanije, Sjedinjenih Američkih Država i Turske, a raspuštena 1979. godine.
Predstavljala je deo "politike obuzdavanja" () koju su Sjedinjene Države tokom Hladnog rata sprovodile u cilju usporavanja rasta sovjetske moći u svetu, uspostavljanjem onoga što se u okviru NATO nazivalo "sanitarnim kordonima".
Njeno stvaranje, koje je sledilo nakon stvaranja NATO i SEATO, izazvalo je eksploziju nezadovoljstava na Srednjem istoku, naročito u Egiptu i Siriji, ali i kod svih protivnika Sjedinjenih Država, koji su pakt osudili kao imperijalistički i protivan do tada zagovaranoj politici pozitivnog neutralizma. Uopšte se smatra delom tada aktuelne američke strategije "paktomanije". Routledge. .., kao i jednim od najmanje uspešnih saveza Hladnog rata.
Istorijat
Opšta hronologija događaja
2. april 1954: Turska potpisuje Pakt o uzajamnoj saradnji sa Pakistanom. 19. maj 1954: Sjedinjene Države i Pakistan potpisuju Sporazum o uzajamnoj pomoći i odbrani. 14. februar 1955: Irak i Turska potpisuju vojni sporazum u Bagdadu, početak korišćenja naziva „Bagdadski pakt“. Paktu se 5. aprila iste godine priključuje Ujedinjeno Kraljevstvo, 23. septembra se priključuje Pakistan, a 23. oktobra Iran. 14. jul 1958: Državni udar u Iraku. Oktobar 1958: Sedište Pakta premešta se iz Bagdada u Ankaru. 5. mart 1959: Sjedinjene Države potpisuju vojne sporazume sa Pakistanom, Iranom i Turskom, te faktički postaju član saveza sa titulom posmatrača. 24. mart 1959: Nova, republikanska vlast Iraka povlači se iz saveza. 19. avgust 1959: Zbog izlaska Iraka, METO menja naziv u CENTO. 1965: Pakistan pokušava da dobije pomoć od saveznika u ratu protiv Indije. 20. septembra Savet bezbednosti Ujedinjenih nacija izglasava Rezoluciju 211, a Sjedinjene Države i Ujedinjeno Kraljevstvo je podržavaju tako što prestaju sa dostavom oružja obema zaraćenim stranama. 1971: Pakistan neuspešno pokušava da dobije pomoć saveznika u novom ratu protiv Indije. (Sjedinjene Države pružile su ograničenu vojnu podršku Pakistanu, ali ne u okviru programa CENTO.) 1974: Nakon turske invazije na Kipar, Ujedinjeno Kraljevstvo povlači svoje snage iz saveza. 11. mart 1979: Nova vlada Islamske Republike Iran povlači zemlju iz CENTO. 12. mart 1979: Pakistan se povlači iz CENTO. 16. mart 1979: Formalno raspuštanje CENTO, Ujedinjeno Kraljevstvo i Turska se povlače iz organizacije.
Politička pozadina
Prethodni savezi i projekti Posle završetka Drugog svetskog rata, Sjedinjene Države i Velika Britanija iznosili su plan obnove Bliskoistočne Antante, koja je formalno postojala od 1938. do 1948. godine na osnovu Saadbadskog pakta iz 1937. i objedinjavala Avganistan, Irak, Iran i Tursku.
Taj je savez bio veoma slab, prevashodno zato što je objedinjavao zemlje različitih titularnih nacija – Turaka, Iranaca, Arapa, Paštuna. Stoga su se Sjedinjene Države nadale stvoriti novi bliskoistočni savez, takozvani „Istočni blok“, na osnovi jedne nacije iz Iraka i drugih nezavisnih arapskih država, ali je Prvi arapsko-izraelski rat doveo do američko-arapskih nesuglasica, zbog čega se počelo govoriti o povratku prvobitnom projektu, docnije izmenjenom utoliko što se zbog niza razloga Avganistan morao iz njega isključiti, a uključen je Pakistan koji je u to doba stekao nezavisnost.
Tursko-pakistanski sporazum U proleće 1953. godine, tokom jedne diplomatske misije u Turskoj, američki državni sekretar Foster Dalis izneo je turskom premijeru Adnanu Menderesu ideju o antikomunističkom paktu, koji bi, objedinjujući zemlje regiona, trebalo da omogući suzbijanje sovjetskog uticaja na Bliskom istoku, te da bude karika koja povezuje NATO i SEATO, pošto bi se nalazio na pola puta između te dve koalicije.
Turska je bila prva zemlja koja je projektu pristupila i bila njegova pokretačka snaga. S obzirom da je već bila članica NATO, pretrpela je dosta štete zbog diplomatskih odnosa sa Sovjetskim Savezom i tražila je način da izađe iz diplomatske izolacije, te obezbedi bezuslovnu podršku Sjedinjenih Država. Kritike koje je sovjetska vlast Menderesu upućivala preko lista „Pravda“ učvrstile su ga u namerama i navele ga da se zbliži sa Pakistanom, članom SEATO.
Dana 2. aprila 1954. godine, dve zemlje su potpisale pakt o uzajamnoj saradnji. Ovaj je pakt bio otvoren za pristup drugim zemljama regiona i njime je bilo određeno da će se Turska i Pakistan konsultovati o međunarodnim pitanjima, sarađivati u stvarima odbrane i međusobno se pomagati u slučaju agresije. Više od pakta, u konkretnom slučaju se radilo o sporazumu o vojnoj saradnji zaključenom u skladu sa odredbama iz člana 51 Povelje Ujedinjenih nacija.
Iako je bio pozdravljen iz zapadnih kabineta, pakt je bio krhak. U slučaju agresije, pakistanske snage bi neophodno morale proći kroz Irak, pošto je iranski planinski masiv sprečavao prebacivanje trupa. U tom cilju je Turska uložila sve napore da Bagdad uključi u savez.
Irački kontekst Irački moćnik Nuri Said bio je ubeđeni antikomunista i britanski čovek od poverenja u regionu. Iako nije bio preterano naklonjen Turskoj, ipak je bio svestan da je u odnosu na njegovu zemlju vojno nadmoćna i nije hteo da se od nje otuđi. Njegovu politiku prema Turskoj opisao je Haled Hana, predsednik iračkog parlamenta, objasnivši „da je bolje potpisati preventivni dogovor po kome će oni (Turci) u našu zemlju ući kao saveznici, a ne po pravu osvajača. Barem će povući kada se rat završi."Benoist-Méchin, Un printemps arabe, Pored toga, još uvek je imao zamisao da oživi projekat Plodnog polumeseca, od kojeg je 1949. godine morao odustati pod pritiskom Egipta i Saudijske Arabije, a koji bi mu omogućio da stvori savez između Iraka, Jordana i Sirije.
Iranski kontekst лево|мини|200x200пиксел|Tri aviona američkog vazduhoplovstva Makdonel Daglas F-4E Fantom II parkirana u vazduhoplovnoj bazi Širaz, Iran, tokom vežbe CENTO, 1. avgusta 1977. Početkom 1950-ih godina, zemlju su potresali nemiri iz nacionalističkih i komunističkih krugova, koji su zahtevali nacionalizaciju naftne industrije. Na čelu ove borbe bio je Mohamed Mosadik, vođa Nacionalnog fronta, koji je 1951. godine, pošto je postao premijer, nacionalizovao naftnu industriju. Ova odluka izazvala je ozbiljna previranja u zemlji. Velika Britanija nije dala da bude zastrašena, a izbacivanje zapadnih inženjera i tehničara sa naftnih instalacija ostavilo je Iran bez mogućnosti da crpi i prodaje svoju sopstvenu naftu. Mosadek, koga su podržali Sovjeti, računao je i na podršku komunista iz redova Narodne partije Irana (Tude). Uprkos tome, oboren je državnim udarom koga su u okviru operacije Ajaks predvodili i finansirali Sjedinjene Države i Velika Britanija.
Po povratku šaha na vlast, Vašingon stavlja do znanja Iranu da bi pridruživanje Paktu bilo veoma cenjeno i da bi dovelo do uvećanja finansijske pomoći. Međutim, tome je prepreka bio rusko-iranski ugovor iz 1921. godine, budući da je dozvoljavao Sovjetskom Savezu da u Iranu vojno interveniše ukoliko bi bilo koja treća strana koristila njegovu teritoriju „za učešće u političkim ili vojnim operacijama protiv Rusije“. Sovjeti nisu propustili da na ove odredbe podsete, ali su njihove pretnje samo primorale iransku vladu da ubrza pristupanje zemlje Bagdadskom paktu.
Zaključenje pakta мини|Univerzalov snimak o Bagdadskom paktu Dana 24. februara 1955. godine zaključen je vojni pakt između Iraka i Turske, što je označilo početak rada CENTO. Ovaj sporazum zaključen je na pet godina i uređivao je vojna, bezbedonosna i ekonomska pitanja, preuzimajući rešenja iz ranijeg tursko-pakistanskog pakta, uz razlike po pojedinim tačkama – na prvom mestu, stavljen je pod okrilje Arapske lige; drugo, ostao je zatvoren za Izrael; treće, njime je bilo određeno da će biti formiran stalni savet iz redova ministara ukoliko ga potpišu četiri države.
Dana 4. aprila 1955. godine, Velika Britanija je postala četvrta država koja se pridružila savezu. Pakt je bio od suštinskog značaja za London, pošto mu je omogućavao da povrati nešto od uticaja koji je na Bliskom istoku izgubio posle Drugog svetskog rata.
Pakistan se formalno priključio 23. septembra, a Iran 23. oktobra iste godine, tako da je savez do kraja 1955. godine obavezivao pet zemalja.
Američki doprinos Američki pritisak i obećanja o vojnoj i ekonomskoj pomoći bili su ključni u pregovorima koji su doveli do sporazuma, ali Sjedinjene Države u početku nisu mogle da učestvuju. Džon Foster Dals, koji je kao američki državni sekretar u kabinetu predsednika Dvajta D. Ajzenhauera bio uključen u pregovore, tvrdio je da je to zbog „proizraelskog lobija i poteškoća u dobijanju odobrenja Kongresa”. Drugi su izjavili da je to bilo „iz čisto tehničkih razloga budžetskih procedura”.
SAD su se pridružile vojnom komitetu alijanse 1958. godine. Uznemirene burnom reakcijom arapskog sveta na pakt i ne želeći da kvare odnose sa Kairom, Rijadom ili Arapskom ligom, savezu nisu formalno pristupile. Međutim, smatrajući ga strateškim pitanjem, Sjedinjene Države su 5. marta 1959. godine potpisale vojne sporazume sa Pakistanom, Iranom i Turskom, čime su se faktički uključile u savez, zadržavajući jednostavan status „posmatrača“.
Uočivši nove mogućnosti koje je pakt nudio, Komanda strateškog vazduhoplovstva premestila se iz Tripolija u bazu u Adani, čime su američki bombarderi smešteni najbliže moguće neprijatelju, na 24 minuta od prve sovjetske vazduhoplovne baze. Američki stručnjaci izjavili su da je baza u Adani zbog svoje isturenosti bila veoma ranjiva dok je Turska bila sama, te da će se ubuduće, uvezana sa mrežom aerodroma u Iraku i Pakistanu, moći efikasno braniti.Benoist-Méchin, Le Roi Saud ou l'Orient à l'heure des relèves
Reakcije drugih arapskih zemalja U Jordanu su se pojačavali protesti. Ujedinjeno Kraljevstvo je obećalo povećati subvencije Jordanu na 22 miliona funti godišnje u zamenu za pristup paktu. Suočeni sa takvom ponudom i insistiranjem Britanaca preko maršala Templera, četiri jordanska ministra podnela su ostavke, a u zemlji su izbili neredi. Za osam dana smenile su se tri vlade, pa je kralj Husein, shvativši da mu preti revolucija, odlučio da ustukne i odbacio je sporazum.
Iako je bio antikomunista i proamerički nastrojen, saudijski kralj Saud nije bio naklonjen paktu: bio je veoma nepoverljiv prema Turskoj kao stubu tog sistema, a takođe je znao i za zamisli Nurija Saida i Britanaca o stvaranju „Plodnog polumeseca“ kojim bi se doprinelo okruživanju Saudijske Arabije.
Sa svoje strane, Naser se žestoko protivio stvaranju pakta. Kao predvodnik arapskog nacionalizma, loše je gledao na pokušaj Velike Britanije da vaspostavi svoj uticaj na Srednjem istoku. Želeći da pobegnu od logike Hladnog rata, Egipćani su branili ideju o jednom obliku izolacionizma. Međutim, Egipat je jula 1955. godine sa Sovjetskim Savezom pregovarao radi nabavke naoružanja. Sirija, protivnica pakta, takođe se okrenula Sovjetskom Savezu.
Delatnost: problemi i regionalni izazovi
Suecka kriza i istupanje Iraka Problemi sa sastavom CENTO nastali su već na samom početku postojanja organizacije.
Velika Britanija, Izrael i Francuska napali su Egipat 1956-1957. godine zbog nacionalizacije Sueckog kanala. Taj sukob je posledično doveo do porasta nacionalizma u arapskim zemljama, te antimonarhističke revolucije u Iraku od 14. jula 1958. godine. Monarhija je srušena vojnim pučem, a novu vladu predvodio je general Abdul Karim Kasim, koji je Irak zvanično povukao iz Bagdadskog pakta 24. marta 1959. godine, uspostavio diplomatske odnose sa Sovjetskim Savezom i zauzeo vanblokovsku poziciju. Organizacija je tada i odustala od naziva „Bagdadski pakt” u korist naziva „CENTO“.