мини|200п|Unutrašnjost palate Aldžafarija u Saragosi U vreme kada je dinastija Abasida sticala moć u Iraku, u Španiju je stigao omejadski princ koji je izbegao krvavi masakr svoje loze na Istoku. Abderahman I uspeo je da se utvrdi kao nezavisni vladar u Španiji. On je bio, kao i mnogi od njegovih naslednika, veliki zaštitnik umetnosti i pod njegovim pokroviteljstvom procvetao je vrlo originalan stil koji je poznat kao špansko-mavarski. Abderahman I je ulepšavao gradove svog upravnog područja, sagradio akvedukt, koji je grad snabdevao čistom vodom, započeo izgradnju zida oko grada Kordobe, koji je od stupanja muslimana na tlo Španije bio glavni grad, i za sebe je podigao dvor Rusafa izvan Kordobe, imitirajući palatu svog pretka Hišama u severoistočnoj Siriji.
Međutim, u vreme vladavine Abderahmana I, a kasnije i njegovih naslednika, na tlu Španije nije se razvijala i cvetala samo arhitektura. Tu su se takođe razvijale i nauke (matematika, filozofija, astronomija, medicina), zatim književnost, muzika, kao i primenjena umetnost: izrada predmeta od keramike, slonovače, metala, izrada tepiha.
Arhitektura
Velika džamija u Kordobi
Kordoba je postala središte civilizacije u muslimanskoj Španiji. Shodno tome, Abderahman I je 786. godine, na mestu hrišćanske crkve, koja je prvobitno bila rimski hram, postavio temelje Velikoj džamiji, kao rivalu islamskim svetilištima u Jerusalimu i Meki. Velika džamija u Kordobi postaće simbol muslimanske umetnosti.
мини|200п|Unutrašnjost džamije u Kordobi U svom prvobitnom obliku, to je bila džamija pravougaone osnove sa prostranim dvorištem, sa jedanaestobrodnim molitvenim prostorom i sa potkovičastim lukovima koji natkriljuju arkade, bez kupole nad maksurom. Ovakva građevina, srazmerno skromne veličine, doživeće nekoliko poboljšanja i proširenja u rukama uspešnih vladara: pod Abderahmanom II, zatim Al Hakamom II, kada je odvojen deo sa mihrabom ispred kojeg je dovršena velika kupola (ona predstavlja sasvim novo dostignuće, jer je podupire niz međusobno ukrštenih rebara, a taj sistem orebravanja analogan je jednom manje složenom sistemu u Toledu, kao i u Jermeniji i u Mesdžidi džami u Isfahanu), a krajem X veka veliki vezir Almanzor otpočeo je najveće proširenje džamije.
Al Hišam I je 793. godine dodao četvorouglasti minaret, čije je obnavljanje i ulepšavanje započeo je Abderahman III. Ovaj je minaret poslužio kao uzor Hiraldi u Sevilji. Minaret u Kordobi visok je 73 lakta mjeren do najviše tačke paviljona s otvorenom kupolom. Na vrhu te kupole nalaze se pozlaćene i posrebrene jabuke. Dvije su bile od čistog zlata, a jedna od srebra. Ispod i iznad svake nalazili su se prekrasno izrađeni ljiljani, a na kraju raspona bio je mali pozlaćeni šipak“(nar)Smailagić N.: Klasična kultura islama, Knj.2. Godine 1589. ozbiljna oštećenja zahtevala su obnavljanje ukrasa na vrhu, što je, u renesansnom stilu, izveo, kao i na Hiraldi, Ernan Ruiz. Posle 1650. minaret je obložen ukrasom koji je potpuno prekrio starije delo.
Krajem XV veka u blizini mihraba uzidana je gotička kapela, koja je poštovala stil celine. Međutim, između 1523. i 1607. godine, prezirući jedinstvenu prirodu ove velelepne građevine, sjajna „šuma stubova“ u unutrašnjosti osakaćena je podizanjem katedrale usred džamije. Karlo V, sa čijom je dozvolom katedrala sagrađena, osudio je to vandalsko delo, prilikom jedne posete Kordobi, ovim rečima: ,,Da sam znao šta vi želite da učinite, kazao je kanonicima, vi to ne biste uradili; jer ovo što ste vi napravili ovde nalazi se svuda, a ono što ste ranije imali – ne postoji nigde u svetu“ibid.
Vrhunac unutrašnjeg ukrasa predstavlja mihrab i njegova okolina iz vremena vladavine Al Hakama II, koji predstavljaju najlepši spomenik omejadske Španije. Ovde se, naročito u tri prostora maksure koji prethode niši za molitvu, rascvetavaju mreže najsloženijih lukova i razvija se, u kvadratima sa izukrštanim rebrima, sasvim svojevrstan postupak u građenju kupola. Sa svojim izgledom osmostrane kapele, sam mihrab je jedinstven na svetu. U urezanim mermernim pločama, kojima je mihrab obložen, uočava se rani oblik originalnog stila nazvan arabeskom. Ove složene šare i bogati ukrasi, izrađeni ne samo u mermeru već i u štuku i u mozaiku, se vide na segmentima kubeta i svodnom kamenu luka. Sve je dodatno ukrašeno citatom iz Kurana urađenim kufskim pismom.
U Velikoj džamiji u Kordobi se uzajamno prožimaju različiti značajni uticaji: severne Afrike (uspravno usmereni redovi stubova), sirijsko-omejadski (smenjivanje nosača, oblik minareta, potkovičasti luk, mozaici) i abasidski uticaj (višedelni luk, kufski ukras).
U Kordobi je, sem ove džamije, malo šta preostalo iz islamskog doba; tu je most na reci Gvadalkivir, koji je produžen na 17 lukova. Molitveni prostor džamije danas ima 19 brodova koje drži 665 stubova; treća je po veličini među džamijama koje su do danas sačuvane. Iako je danas to katedrala posvećena Bogorodičinom vaznesenju, džamija je do danas ostala poznata pod imenom La Mezquita(na španskom: mošeja, džamija).
Medina el Zahra
Medina el Zahra je divovsko sedište Abderahmana III, čije je zidanje započeto 936. godine. Ovaj grad-palata danas stoji na raspolaganju kao arheološko nalazište. Grad-palata Medina el Zahra, kako ju je nazvao Abderahman III u čast svoje dragane Zahre (,,dragulja“), ostaje jedna od najuzbudljivijih uspomena na omejadsku Španiju.
мини|200п|Ostaci medinata ez-Zahra Smešteno na padinama planine Sijera Morene, koje se spuštaju prema ravnici Gvadalkivira, prinčevsko sedište je smešteno na trima terasama: na najvišoj se uzdizala palata, na srednjem delu su se pružali vinogradi i vrtovi, dok su Velika džamija i privatni stanovi bili okupljeni na donjoj terasi. Palata je imala prostrane odaje (400 soba i apartmana), dvorane, harem i vrtove. Po hroničarima, harem je zauzimao veliki deo glavne zgrade, a govori se i o bezbrojnoj gomili robinja, sluga i evnuha koji su tu stanovali. Zahvaljujući opisu geografa Idrisija, koji je posetio ovu palatu u XII veku, čitavih 150 godina posle njenog rušenja, može se dobiti slika o uređenju ovog ogromnog prostranstva. Ovu sliku dopunjuju rezultati sistematskih iskopavanja, koja su od 1910. godine započeli španski arheolozi. Do danas otkopani delovi palate još ne dozvoljavaju pravu rekonstrukciju celine. Među raznim otkrivenim temeljima odvaja se samo izdužen kompleks petobrodne palate sa terasom i četvrtastim prostorijama.
Dvorana za primanje predstavljala je izvanredan primer majstorstva u mermeru i zlatu ukrašenim draguljima. Ovde se sreću slepe niše ravnog dna sa potkovičastim lukovima, ukrašene istim lozicama kao mihrab džamije u Kordobi. Ovde je prisutna i predstava figura; predanje govori da je kip lepe Zahre, kalifine miljenice-konkubine, bio postavljen iznad glavnog ulaza u prinčevski grad. Pričaju da je za nju iz Carigrada doneo česmu ukrašenu ljudskim figurama. Pronađeni su i figurativni reljefi kao, npr., ostatak figure obučene na čisto antički način. U Medini el Zahri, koja se sada zove Stara Kordoba (Córdoba la Vieja), za gradnju donošen je mermer iz Kartagine i Numidije, a stubovi i bazeni, sa zlatnim statuama, iz Carigrada, Rima i Kartagine.
Sva ta raskoš trajala je 50 godina. Prilikom berberske pobune 1010. godine grad je bio opustošen i zapaljen. U isto vreme Almanzorovu vilu sličnog naziva, Al Medina al Zahira, koja je ležala na istoku Kordobe, na sličan način Berberi su je sravnili sa zemljom, tako da se danas ne zna gde se tačno nalazila.
Velika džamija u Sevilji мини|лево|175п|Unutrašnjost Alkazara u Sevilji Andaluzijska prestonica Sevilja imala je Veliku džamiju koju je podigao 1171. godine Abu Jakub Jusuf na mestu starog omejadskog svetilišta. Ona je morala da ustupi mesto današnjoj katedrali. Samo je minaret, visok 100 -{m}-, izgrađen 1184. godine, kasnije pretvoren u zvonik katoličke katedrale, postavši čuvena Giralda – tako nazvan po figuri koja služi kao vetrokaz – preostao od almohadske građevine. Jedan reljef iz 1499. godine, u Vilasani de Mena (Burgos), pokazuje stari izgled Giralde, sa četvrtastom završenom kulom, prvobitno ukrašenom metalnim šiljkom sa kuglama. Gornji deo zvonika pretvoren je u galeriju, što je obavio Hernan Ruiz u vremenu između 1560. i 1569. godine. Glavna kula, koja još uvek postoji, pokazuje bogati ukras izrađen u opeci, ukrašen oštrim tipom lukova koji anticipiraju kasniju gotsku ornamentiku, a neobično je raščlanjena na tri uspravna pojasa. Srednji pojas, sa spratnim razmeštajem prozora sa arkadama, posebno je istaknut, dok bočna polja pokazuju mrežu rombova, tipičnu za umetnost Almohada.
Alkazar u Sevilji je još jedan doprinos muslimana. Najstariji deo seviljskog Alkazara sazidao je jedan arhitekta iz Toleda za muvahidskog guvernera. Restaurirali su ga u muslimanskom stilu majstori mudeharske škole za kralja Petra Okrutnog i služio je kao kraljevska rezidencija. Od mnogih Alkazara u Kordobi, Toledu i drugim španskim gradovima, Alkazar u Sevilji je najpoznatiji i jedini koji je sačuvan.
Alhambra
Umetnost islama na Zapadu dostići će svoj poslednji uspon u toku XIV veka, u vreme najveće političke nemoći pod dinastijom Nasrida, koji su doživeli da vide svoju državu svedenu samo na Andaluziju. Granada, poslednji islamski bastion na tlu Španije, postala je nova, sjajna i raskošna prestonica. Alhambra, čije ime na arapskom znači ,,crvena“, kraljevski grad Nasrida, dominira Granadom; jedna je od najpoznatijih spomenika islamske umetnosti.
мини|Alhambra u Granadi (Svetska baština). Na bregovitoj terasi na jugoistočnoj granici Granade, osnivač nasridske dinastije Muhamed ibn Jusuf ibn Nasr je na ostacima jedne ranije omejadske tvrđave sagradio svoju nadaleko čuvenu tvrđavu Alhambru, nazvanu tako po crvenom štuku koji je upotrebljen u njenoj izgradnji i po crvenoj boji zidova. Tri njegova naslednika su je proširivala i ulepšavala, tako da je ona postala jedan od najznačajnijih arhitektonskih spomenika Španije. Ova utvrđena palata sa svojim ponosnim dekoracijama i arabeskama još uvek izaziva divljenje; nažalost, izvesni delovi Alhambre uništeni su ili unakaženi kasnijim prepravkama. Najveću štetu načinila je palata Karla V u renesansnom stilu, čija je izgradnja otpočela u južnom delu Dvorišta mirti (Patio de los Arrayanes) ili dvorišta Alberka, ali koja nikada nije završena.