Kratošija, je autohtona crnogorska sorta vinove loze, poznata i kao Zinfandel u Kaliforniji, Primitivo u Italiji i Tribidrag ili Crljenak kaštelanski u Hrvatskoj.
To je sorta koja se vijekovima gaji na zapadnom Balkanu. Naučna istraživanja i istorijski izvori ukazuju da je Crna Gora najvjerovatnije primarni centar porijekla i genetske raznolikosti ove sorte.SSR molecular marker analysis of the grapevine germplasm of Montenegro Vesna Maraš, Vladan Bozovic, Sabrina Giannetto, Manna Crespan : Journal international des sciences de la vigne et du vin Published : 30 June 2014 en:Zinfandel (grape) en:Primitivo en:Tribidrag Iako je njeno porijeklo dugo bilo predmet rasprava, savremeni nalazi postepeno su mijenjali prvobitne pretpostavke. Prvo se smatralo da potiče iz SAD i da je potom stigla u Italiju.Bowers, J. E., Bandman, E. B. & Meredith, C. P. , . Zatim su otkriveni zapisi i rijetki čokoti iste sorte u Hrvatskoj, pod imenom Crljenak kaštelanski.Maletic, E. et al. Zinfandel, Dobricic, and Plavac mali: the genetic relationship among three cultivars of the Dalmatian Coast of Croatia. Am. J. Enol. Vitic. 55, 174–180 (2004) U novije vrijeme, prva molekularna analiza Kratošije potvrdila je da ona ima isti genotip (Calo et al., 2008).Molecular Correlation of Zinfandel (Primitivo) with Austrian, Croatian, and Hungarian Cultivars and Kratošija, an Additional Synonym Antonio Calò, Angelo Costacurta, Vesna Maraš, Stefano Meneghetti, Manna Crespan (2008) Porijeklo
„Svi autori iz bivše Jugoslavije, čiji je dio bila i Crna Gora sve do juna 1991. godine, Stojanović 1929. Stojanović, M. (1929) Novo vinogradarstvo. Beograd, Bulić 1949. Bulić, S. (1949) Dalmatinska ampleografija. Zagreb, Ulićević 1959. Ulićević M. (1959): Prilog rejonizaciji vinogradarstva u Crnoj Gori (Contribution to the zoning of viticulture in Montenegro). Naša poljoprivreda i šumarstvo, num. 2/V. Titograd., Ulićević 1966. Ulićević M. (1966): Prilog proučavanju osobina najvažnijih sorata vinove loze gajenih u SR Crnoj Gori (Contribution to the properties research of the most important grapevine varieties cultivated in federal Republic Montenegro). Archive of Agricultural Sciences, year X, sv. 23, 1–100., Nastev 1967. Nastev D. (1967): Specijano lozarstvo (Particular viticulture). Skopje., Ćetković 1978. Ćetković V. (1978): Uticaj đubrenja i navodnjavanja na biološke osobine i prinos grožđa sorte Kratošija u ekološkim uslovima Titograda. Doktorska disertacija. Sarajevo., Zirojević 1979. Zirojević D. (1979): Poznavanje sorata vinove loze (Grapevine varieties knowledge), Beograd., Avramov 1988. Avramov L. (1988): Savremeno gajenje vinove loze. „Nolit”. Beograd, Pejović 1988. Pejović, Lj. (1988): Ampelografska proučavanja varijeteta kratošije. Jugoslovensko vinogradarstvo i vinarstvo, N. 3–4. Beograd., Burić 1995. Burić D. (1995): Savremeno vinogradarstvo (Contemporary viticulture). „Nolit”. Beograd., Božinovik 1996 Božinovik Z. (1996): Ampelografija (Ampelography). Agencija „Akademik” — Skopje., Maraš 2000. Maraš V. (2000): Ampelografske karakteristike varijeteta sorte vinove loze Kratošija u Crnoj Gori. Doktorska disertacija. Poljoprivredni fakultet. Zemun — Beograd., Maraš et al. 2004. Maraš V., Milutinović M., Pejović Lj. (2004): Variability in the autochthonous grapevine variety Kratošija. Acta Horticulture 640, volume 1, 237–241., Milosavljević 2008 Milosavljević M. (2008): Biotehnika vinove loze, Institut za istraživanja u poljoprivredi „Srbija”, Beograd, „Draganić”, Zemun. identifikuju sorte Vranac i Kratošija kao crnogorske autohtone sorte vinove loze.
Štaviše, oni ističu da su se sorte Vranac i Kratošija gajile isključivo u Crnoj Gori, odakle su se proširile u Makedoniju i Dalmaciju, kao i u druge zemlje bivše Jugoslavije.
Po Ulićeviću (1959) , Kratošija dominira u crnogorskim vinogradima starijim od 70 godina i često predstavlja 90% sortimenta, pa je Kratošija glavna i vjerovatno najstarija crnogorska sorta vinove loze. Ulićević navodi da je kalifornijski Zinfandel identičan Kratošiji i da Zinfandel vjerovatno potiče iz Crne Gore, odakle su ga prenijeli crnogorski iseljenici. Origin and characterization of Montenegrin grapevine varieties V. MARAŠ1), T. POPOVIĆ1), A. GAZIVODA1) J. RAIČEVIĆ2), V. KODŽULOVIĆ1), M. MUGOŠA2) and S. ŠUĆUR2) (2015)
Dalmatinski ampelograf opisao je ‘Kratošija’ (navodeći i njene sinonime: ‘Gartošija’, ‘Grakošija’, ‘Kratkošija’) u devet opština crnogorskog primorja (Budva, Grbalj, Luštica, Krtole, Kotor, Paštrovići, Prčanj, Tivat, Herceg Novi). Takođe je naveo da se ova sorta rijetko nalazila u Dalmaciji i da je najvjerovatnije potekla iz Crne Gore.
Ovo može potvrditi i podatak da je do 2001. godine u Dalmaciji pronađeno svega oko dvadeset živih čokota sorte ‘Crljenak kaštelanski’ (‘Kratošija’ / ‘Primitivo’ / ‘Zinfandel’) (Maletić i sar., 2009 MALETIĆ, E.; PEJIĆ, I.; KAROGLAN KONTIĆ, J.; 2009: Plavac Mali – Hrvat-), što potvrđuje da ova sorta nije bila široko rasprostranjena u Dalmaciji tokom XIX i XX vijeka (Savić 2003 Savić S., 2003. Ekološki uslovi i autohtone sorte vinove loze u Crnoj Gori . Holding Agrokombinat "13. jul" AD "Plantaže", Podgorica).
Drevno gajenje Kratošije u Crnoj Gori potvrđuje i velika heterogenost njene populacije koju su opisivali i proučavali brojni autori.Plamenac M. (1891): Grlica. Državna štamparija, Cetinje.Jelaska М. (1954): Fundamentals of viticulture at seacost. Zagreb. Oni u svojim radovima opisuju varijabilnost populacije sorte Kratošija i izdvojenih biotipova unutar populacije sorte.
Analizom 15 biotipova Kratošije potvrđeno je da njih 15 (Bikača, Crni Krstač, Kratošija ili vran, Kratošija mala, Kratošija sa dubokim urezom, Kratošija srednja, Kutica, Rehuljača, Srednji Vranac, Velji Vranac, Vranac, Vran, Vrančić, Vrančina) imaju isti genotip kao sorta Kratošija. Imajući to u vidu, kao i brojne literaturne izvore, veliku heterogenost populacije sorte Kratošija i varijabilnost njenih biotipova (17 biotipova), Crna Gora se nameće kao najvjerovatniji kandidat za zemlju porijekla i centar širenja ove sorte Maraš et al., 2014. Istorijat
Od davnina pa do savremenog doba, zapadni Balkan je bio dom važnih evropskih civilizacija. Iliri, Grci, Rimljani, Vizantijci, Osmanlije i Austro-Ugari naseljavali su ovaj region, podstičući migracije ljudi, razmjenu dobara i znanja između bliskih i udaljenih krajeva (Bliski istok, Dalmacija, Magna Graecia itd.)
Prve vinove loze su na Balkansko poluostrvo stigle sa istoka, pri čemu su najraniji dokazi o proizvodnji vina pronađeni u sjevernoj Grčkoj i datiraju iz oko 4300. godine prije nove ere.Ramos-Madrigal, J. et al. Palaeogenomic insights into the origins of French grapevine diversity. Nat. Plants 5, 595–603 (2019)
Stari Grci su postepeno širili sorte vinove loze duž zapadnog dijela Balkana i jadranskih ostrva prateći glavne trgovačke ruteThis, P., Lacombe, T. & Thomas, M. R. Historical origins and genetic diversity of wine grapes. Trends Genet. 22, 511–519 (2006)Štajner, N. et al. Microsatellite inferred genetic diversity and structure of Western Balkan grapevines (Vitis vinifera L.). Tree Genet. Genomes 10, 127–140 (2014).
Proizvodnja i trgovina vinom su bile dvije važne privredne aktivnosti tog vremena, što potvrđuju relikvije pronađene u nekropoli primorskog grada Budve (na teritoriji današnje Crne Gore, koje datiraju iz IV vijeka prije nove ere).Marković, Č. Antićka Budva Nekropole Istraživanja 1980–1981 (Matica Crnogorska, Podgorica, 2012)
Nakon Ilirskih ratova, vinogradarske prakse su intenzivirane od strane Rimljana.S. Wine and the vine in Upper Moesia. Archeological and epigraphic evidence. Balcanica 44, 21–34 (Pilipovic 2013)
Proizvodnja vina se nastavila i tokom vizantijskog perioda, a dokumenti poput Srednjovjekovnog Statuta Budve svjedoče o značaju gajenja vinove loze u Crnoj Gori u srednjem vijeku. Statut, koji datira između 1426. i 1442. godine, pominje značaj određenih sorti vinove loze za lokalnu proizvodnju vina, kao što je sorta “Cratosia”, što vjerovatno predstavlja naziv za danas poznatu sortu Kratošija (što na crnogorskom znači “kratki vrat“).Ljubić, S. Statuta et leges civitatis Buduae, civitatis Scardonae, et civitatis et insulae Lesinae. Opera prof. Simeonis Ljubić. (Officina Societatis Typographicae, Zagreb, 1882-3) Genetička istraživanja
Tim istraživača iz Crne Gore i Španije predstavio je rezultate opsežnog istraživanja o genetičkoj raznovrsnosti vinove loze u Crnoj Gori. Tokom istraživanja prikupljeni su uzorci iz različitih vinogradarskih regiona, obuhvatajući i divlje i kultivisane populacije vinove loze.
Prema rezultatima istraživanja, najčešći genotip među 419 analiziranih uzoraka vinove loze, u starim crnogorskim vinogradima, odgovarao je sorti Kratošija, koja je identifikovana u 106 uzoraka. Crna Gora je pokazala najviši nivo genetske raznolikosti ove sorte, sa čak 17 identifikovanih biotipova, u poređenju sa drugim regionima u kojima se sorta gaji pod različitim sinonimima.Population genetic analysis in old Montenegrin vineyards reveals ancient ways currently active to generate diversity in Vitis vinifera Vesna Maraš, Javier Tello, Anita Gazivoda, Milena Mugoša, Mirko Perišić, Jovana Raičević, Nataša Štajner, Rafael Ocete, Vladan Božović, Tatjana Popović, Enrique García-Escudero, Miodrag Grbić, José Miguel Martínez-Zapater & Javier Ibáñez (2020)
Roditeljstvo i genetski značaj
Molekularne analize pokazale su da je Kratošija roditeljska sorta za skoro 20 autohtonih sorti vinove loze koje se danas gaje u Crnoj Gori. Među njima je i Vranac, jedna od najpoznatijih i najzastupljenijih crnogorskih sorti, za koju je Kratošija potvrđen kao jedan od roditelja. Pored Vranca, među potomcima Kratošije identifikovani su i: Čubrica, Račeška, Žitkovina, Crni Krst, Crna Loza, Crna Tomba i druge lokalne sorte vinove loze. Ovi nalazi potvrđuju centralnu ulogu Kratošije u oblikovanju ampelografskog pejzaža Crne Gore.
Ampelografske karakteristike
Kod sorte Kratošija vrh mladog lastara je slabo obojen antocijanima, sa gustim poleglim maljama. Mladi list je bronzane boje, na naličju sa gusto poleglim maljama. Zreo list je pentagonalnog oblika, petodjelan. Sa gornje strane lista, nervi imaju pigmentaciju samo oko peteljke, a peteljkin sinus je preklopljen, u obliku slova „U”. Na naličju zrelog lista, između nerava, prisutne su srednje guste polegle malje, dok su na primarnim nervima jako izražene guste čekinjaste malje. Cvijet je morfološki i funkcionalno hermafroditan. Grozd sorte Kratošija je velik, konusnog oblika, veoma zbijen, sa veoma kratkom peteljkom. Bobica je srednje veličine, ovalnog oblika, plavocrne boje. Meso bobice je meko, bez izraženog ukusa. Vesna MARAŠ* , Milena MUGOŠA* , Saša VUJIČIĆ* , Jovana RAIČEVIĆ* , Anita GAZIVODA* ZNAČAJ AUTOHTONIH I ODOMAĆENIH SORTI VINOVE LOZE ZA RAZVOJ MODERNOG VINOGRADARSTVA U CRNOJ GORI (2021). Karakteristike vina
Vina od Kratošije su tamno rubin-crvene boje, sa izraženim aromama crnog i crvenog bobičastog voća (Kupina, Crna ribizla, Višnja), začinskim notama (Karanfilić, Biber, Sladić) i često diskretnim tonovima čokolade, kafe i vanile, posebno kada odležavaju u hrastovim buradima. Vina su harmonična, sa izraženim, ali mekanim taninima, dobro balansiranom svježinom i dugim završetkom. Zbog visokog potencijala za zrenje, vina od Kratošije mogu odležavati više godina, razvijajući dodatnu kompleksnost i eleganciju.AMPELOGRAPHIC, AGRO-BIOLOGICAL AND ECONOMIC-TECHNOLOGICAL FEATURES OF AUTOCHTHONOUS MONTENEGRO WINE CULTIVAR CALLED KRATOSIJA S. Savic (2011) Značaj za crnogorsko vinogradarstvo
Istraživanja sorte Kratošija predstavljaju značajan doprinos naučnoj zajednici, jer potvrđuju da Crna Gora nije samo čuvar jedinstvene genetske baštine vinove loze, već i potencijalno ključno područje kada je riječ o porijeklu sorte . en:Zinfandel (grape) Reference
Категорија:Грожђе