Povreda (trauma) je nasilno oštećenje tela (zdravlja), izazvano isključivo dejstvom spoljašnjih faktora, za razliku od oboljenja, kao prirodnog oštećenja zdravlja, koje se razvija spontano, pod uticajem kako spoljašnjih (egzogenih), tako i unutrašnjih (endogenih) činilacaĆeramilac A. Opšta i specijalna patologija mehaničke traume. Beograd: Zavod za udžbenike i nastavna sredstva, 1986.. Ako se ljudsko telo sudari sa drugim (humanim, živim ili neživim) telom, kinetička energija sudara može da izazove različite povrede (), rane () i u najgorem slučaju iznenadnu smrt. Zato se povreda definiše i kao ..."telesno oštećenje na organskom nivou, koje nastaje kao posledica akutnog izlaganja energiji (mehaničkoj, toplotnoj, električnoj , hemijskoj ili zračenju ) u opsegu koji prelaze prag fiziološke tolerancija. U nekim slučajevima (npr. davljenje, gušenje, smrzavanje), povreda proističe iz insuficijencije vitalnih elemenata"...Baker SP, O'Neill B, Karpf RS. The injury fact book. Lexington, MA, Lexington Books, 1984. мини|Broj povređenih ljudi (po godinama od 1900 do 2019) u katastrofama. Širom sveta, oko 5 miliona ljudi umrlo je od posledica povrede u 2000 - sa stopom smrtnosti od 83,7 na 100 000 stanovnikaPeden M, McGee K, Sharma G. The injury chart book: a graphical overview of the global burden of injuries. Geneva, World Health Organization, 2002.. Povrede su najčešći i najvažniji uzrok prerane smrti i invalidnosti mladih ljudi u razvijenim zemljama. Jedna trećina svih smrti kao posledica povreda izazvane su motornim vozilima u saobraćajnim nesrećama, jedna trećina u drugim neželjenim nesrećama (najčešće izazvanim padom sa visine), a jedna trećina namernim nasiljem (samoubistvo i ubistvo)International statistical classification of diseases and related health problems, tenth revision. Volume 1: tabular list; Volume 2: instruction manual; Volume 3: index. Geneva, World Health Organization, 1992–1994.. Npr. u SAD više od 150.000 povrede završava smrtnim ishodom svake godine, a veliki broj nesmrtnih trajnim invaliditetom sa velikim socijalnim i medicinskim posledicama Oliver Rácz, František Ništiar Oliver Rácz, František Ništiar, Jaroslava Nováková, Iveta Cimboláková Physical factors as causes of diseases and healthdemage .
Koncepcija savremene urgentne medicine nalaže da zbrinjavanje povreda što pre započne na mestu povređivanja, i da ekipa koja započinje zbrinjavanje povređenog, postupa prema jedinstvenoj dijagnostičkoterapijskoj doktrini, tako da je svaka sledeća faza, do konačnog izlečenja povrede (traume), samo logičan medicinski nastavak prethodne faze.
Klasifikacija povreda Povreda se prema svom izgledu osobinama, i etiološkom faktoru (načinu) na koji su nanesene dele se na; Mehaničke povrede Mehaničke povrede su telesne povrede koje nastaju dinamičkim ili statičkim dejstvom mehaničke sile; Dinamičko dejstvo sile, nastaje prilikom sudara mehaničkog oruđa (mehaničkog tela) i ljudskog tela bilo da se jedno od ova dva tela kreće prema drugom, ili se kreću oba istovremeno. Dinamičko dejstvo sile karakteriše njeno kratkotrajno dejstvo, pri čemu mehaničko oruđe (telo) može biti u bilo kom agregatnom stanju (čvrstom, tečnom, gasovitom). Primer; kod pada i udarca. Statičko dejstvo sile, karakteriše, njena dugotrajna i postepena akcija. Primer; kod gnječenja ili kidanja od strane teških predmeta i drugih objekata u sporom kretanju (presa, lift itd)
U odnosu na vrstu mehaničkog oruđa koje je nanelo mehaničku povredu, povrede se dele se u dve osnovne grupe, ozlede i rane;
Ozlede Ozlede su nespecifične mehaničke povrede, na osnovu čijih se karakteristika ne može utvrditi kojom vrstom mehaničkog oruđa su nanesene i mogu biti; krvni podliv, () su česta pojava kod nagnječenja nastalih u rastresitom tkivu, u kome istekla krv iz oštećenih krvnih sudova formira šupljinu ispunjenu krvlju (hematom).
Krvni podlivi u predelu seroznih opni () ili sluzokože (), takođe su prisutni kod nagnječina. thumb krvni izliv oguljotina nagnječina rascep, prodor, proboj, provala razorina i raskomadina traumatska amputacija prelom iščašenje zgloba. uganuće Ozlede mogu biti izazvane i drugim sredstvima, a ne samo mehaničkom silom (npr. oguljotine nastale dejstvom korozivnih otrova), a mogu nastati i pojedinim bolestima (npr. oguljotine nastale u sklopu nekih kožnih oboljenja, krvni podlivi kod hemofilije ili leukemije itd.)
Rane
Rane su specifične mehaničke povrede, što znači da imaju svojstva koja ukazuju kojim su mehaničkim oruđem prouzrokovane (za razliku od ozleda). Kod rana je prekinut kontinuitet kože, i mogu biti: razderina - nanesene dejstvom tupine mehaničkog oruđa ubodina - nanesene šiljkom mehaničkog oruđa sekotina - nanesene oštricom mehaničkog ustrelina - nanesene projektilom ispaljenim iz vatrenog oružja. U grupu tzv. posebnih ustrelina izdvojene su povrede nanesene istovremenim dejstvom većeg broja projektila (povrede od sačme) i rane nastale dejstvom eksplozivnih rasprskavajućih sredstava (kasetna i ručna bomba, improvizovane ekspozitivne naprave i dr.).
Fizičke povrede Fizičke povrede, se na osnovu fizičkih faktora koji uzrokuju njihovog nastanak dele u tri grupe. Termičke povrede
Izaziva dejstvo visoke ili niske temperature i mogu biti;
Termičke povrede izazvane dejstvom visoke temperature; Lokalne povrede, izazvane suvom (opekotine) ili vlažnom toplotom (oparotine), Opšte povrede, izazvane dejstvom visoke temperature na celo telo (toplotni udar tj. omarica) ili direktnim dejstvom sunčevih zraka na glavu i vrat (sunčanica).
Termičke povrede izazvane dejstvom niske temperature; Lokalne povrede, smrzotina, kada niska temperatura dovodi do nastanka promena na pojedinim delovima tela i Opšte povrede, smrznutost i (hipotermije) kada je niskoj temperaturi okolni izloženo celokupno telo.
+ Termičke povrede različite težini i dubine oštećenja tkiva 85п 150п 132п 230п Električne povrede
Su povrede izazvane; tehničkim elektricitetom: (električna struja, električni potencijal, elektromagnetizam) - strujni udar atmosferskim elektricitetom (munja) - udar groma . Povrede izazvane bukom, vibracijama i ultrazvukom Vibrotrauma Čovek oseća vibracija u opsegu od 25 - 8.200 Hz. Ljudi izloženi dugotrajnim vibracijama (uglavnom u profesionalnom okruženju) nakon više meseci ili godina njihovom izlaganju veći deo pojedinaca žali se na bolove u kičmenom stubu i ekstremitetima. Kod ovih osoba na rendgenu se mogu otkriti znaci ozbiljna osteoporoze. Takođe, kod ovih osoba pod dejstvom vibracija oštećen je i tonus malih krvnih sudova prstiju šake. Vazospazam i oštećenje lokalne cirkulacije naknadno dovodi do povećane osetljivosti prstiju na hladnoću a kasnije i do trofičkih promena u koži i mišićima. Simptomi su slični onima u Rajnoovom fenomenu, koji je za razliku od vibrotraume, kongenitalni poremećaji vazomotornog tonusa.
Akustička povreda Hronična izloženost buci (buka je svaki zvuk koji se smatra uznemirujućim i ima intenziteta iznad 50 dB), dovodi do akustične povrede (gubitka sluha i gluvoće) i remeti aktivnosti vegetativnog i centralnog nervnog sistem. Oko 65% evropske populacije redovno je izložene buci intenziteta preko 55 dB, što može izazvati osećaj neprijatnosti, agresivno ponašanje i poremećaje spavanja. Oko 10 miliona ljudi izložen je buci iznad 75 dB (najbučniji glavni grad Evrope je Atina), što je značajan stresor koji najverovatnije doprinosi povišenju krvnog pritiska, bolestima srca i teškoćama u učenju kod dece. Odnos između fizičke energije akustičkih vibracija i njihovo opažanje kao zvukova ili buke je logaritmično. Prag opažanja zvuka, fizičke energije od 0 dB do 10 dB je 100 puta veći. Energetska vrednost na pragu od 0 dB varira u zavisnosti od frekvencije zvuka, čiji je minimum u rasponu od 2 - 3 kHz.
Ultrazvučna povreda Ultrazvuk (koji je zvučni talas frekvencije iznad 20 kHz, koji nije u stanju da objektivno registruje ljudsko uvo), ako je visokog intenziteta može dovesti do istih ili sličnih oštećenja kao vibracija i buke i pored toga što on ima i termički efekat (opekotine).
Povrede zračenjem Su povrede izazvane dejstvom jonizujućeg zračenja, mikrotalasnog zračenja, elektromagnetnog zračenja, ultraljubičastog zračenja.
+ Radijacione povreda nakon nuklearne eksplozije u Japanu 1945 355п 148п
Asfiktične povrede Asfiktične povrede nastaju usled nasilnog poremećaja disanja i razvrstavaju se u dve osnovne grupe prema mehanizmu nastanka ovih povreda; Povrede koje nastaju zapušenjem disajnih puteva (sufokacije) Zapušenje nosa i usta Zapušenje ždrela i grkljana Zapušenje dušnika i dušnica Utopljenje. Povrede koje nastaju stezanjem (strangulacije) Zagušenje - stezanje vrata šakom odnosno šakama Zadavljenje - stezanje vrata omčom koju zateže neka živa ili neživa sila Vešanje - stezanje vrata omčom koju pasivno zateže težina sopstvenog tela Stezanje ili pritisak na grudni koš.
Hemijske povrede (trovanja) Hemijske povrede (trovanja) klasična sudskomedicinska podela razvrstava u sledeće grupe;
Povrede izazvane otrovima sa lokalnim dejstvom dele se na; korozivne povrede, izazvane su korozivnim otrovima - kiseline i baze i nadražajne povrede, izazvane nadražajnim otrovima - amonijak
Povrede izazvane otrovima sa opštim (resorptivnim dejstvom) u koje spadaju; parenhimski otrovi (arsen, olovo) krvni otrovi (ugljen-monoksid) nervni otrovi (alkohol, psihoaktivni lekovi, opijati)
Povrede izazvane otrovima koji imaju i lokalne i resorptivne efekte (sirćetna kiselina, živa).
Nutritivne povrede Kao nutritivne povrede, sudska medicina proučava; nasilnu glad i nasilnu žeđ.
Sinkopalne i lipotimičke povrede U nastanku ovih povreda važnu ulogu ima postojeće oboljenje, i one su obično posledica zadesa prilikom pada usled sinkope (kratkotrajni gubitka svesti), ili telesne klonulosti (lipotimije), ili onesvešćenosti u vezi sa tim oboljenjima. Ako se klonulost ili onesvešćenost završi smrću usled oboljenja govorimo o agonalnim povredama.
Najčešća oboljenja koja mogu da izazovu sinkopalne i lipotimičke povrede su; krvarenja u mozgu, moždani tumori, epilepsija, srčana oboljenja, skleroza i sifilističko oboljenje arterija. Lipotimičke povrede su najčešće lake povrede, obično lokalizovane na isturenim delovima tela, ali mogu biti i teške pa čak i smrtonosne. Najčešće sinkopalne i lipotimičke povrede su: mehaničke – u obliku oguljotina, nagnječina, krvnih podliva, razderina, sekotina, ubodina itd. fizičke - opekotina i oparotina, asfiktične - utopljenje ili zapušenje grla i dušnika.
Psihičke povrede Psihička povreda (trauma) je vrsta oštećenja psihe koji se javlja kao rezultat traumatskog događaja. Kada psihička povreda dovode do posttraumatskog stresnog poremećaja (PTSP), koji uključuje i fizičke promene u mozgu (izazivajući hemijske reakcije u moždanim ćelijama), kod te osobe su umanjene sposobnosti da se adekvatno nosi sa stresom.-{Stress et traumatisme: le stress post-traumatique}- Preuzeto 18.11.2009.
Traumatski događaj uključuje jedan (trenutni događaj), odnosno trajne ili ponavljajuće događaje ili događaje, koje u potpunosti nadjačavaju sposobnost pojedinca da se nose sa njima. Pri tome trauma može imati i odloženo dejstvo, koja može kasniti nedeljama, godinama, (čak i nekoliko desetina godina), što zavisi od individualnih sposobnost pojedinca da se suprotstavi trenutnim okolnostima. Psihičku povredu prati i fizička povreda ili deluje nezavisno od nje.-{Traumatisme?}- Preuzeto 18.11.2009.
Tipični uzroci psihičkih povreda su; seksualno zlostavljanje, nasilje, pretnja, ucena povrede iz detinjstva, katastrofe kao što su, zemljotres, erupcije vulkana, rat, druga masovna nasilja.
Dugoročno izlaganje situacijama; kao što je ekstremno siromaštvo ili blaži oblici zlostavljanja, kao što je verbalno zlostavljanje, može biti uzrok povrede (mada verbalno zlostavljanje može potencijalno biti traumatično i kao jedan trenutni događaj).