Operacja woronesko-kastornieńska – działania bojowe wojsk Frontu Południowego Armii Czerwonej przeciwko Armii Ochotniczej, części składowej Sił Zbrojnych Południa Rosji, w październiku – listopadzie 1919 r. Ich celem było powstrzymanie ofensywy białych na Moskwę i zmuszenie ich do wycofania się na południe, gdzie w założeniach dowództwa czerwonych ich siły miały zostać ostatecznie rozbite. Operacja zakończyła się całkowitym sukcesem czerwonych.

Tło wydarzeń Po zdobyciu Carycyna w końcu czerwca 1919 r. gen. Anton Denikin wydał rozkaz rozpoczęcia ofensywy, której ostatecznym celem miało być zdobycie Moskwy, a w konsekwencji obalenie bolszewickiego rządu RosjiP. Kenez, Red Advance..., s. 39.. Biali odnieśli w jej toku znaczące sukcesy, zdobywając kolejno Kursk (20 września), Woroneż (30 września) i Orzeł (14 października)P. Kenez, Red Advance..., s. 44.. Nigdy wcześniej Siły Zbrojne Południa Rosji nie były tak blisko stolicy ani też nie kontrolowały tak znacznego obszaruP. Kenez, Red Advance..., s. 214..

W obliczu bezpośredniego zagrożenia rząd bolszewicki przeprowadził mobilizację nowych ochotników do walki z DenikinemP. Kenez, Red Advance..., s. 215.. Na Front Południowy między wrześniem a 15 listopada 1919 r. skierowano 100 tys. nowych czerwonych żołnierzyP. Kenez, Red Advance..., s. 215-216..

W Armii Czerwonej przeprowadzona została również kolejna znacząca reorganizacjaP. Kenez, Red Advance..., s. 216.. 27 września z 9 i 10 Armii utworzono Front Południowo-Wschodni pod dowództwem Wasilija Szorina, działający na odcinku od Carycyna do Bobrowa. Między Bobrowem a Żytomierzem rozciągnął się natomiast Front Południowy, złożony z 8, 12, 13 i 14 Armii, pod dowództwem Aleksandra Jegorowa. Siergiej Kamieniew miał być osobiście odpowiedzialny za koordynację ich działańP. Kenez, Red Advance..., s. 217.. Utworzono ponadto pierwszą po tej stronie konfliktu wielką jednostkę kawalerii - korpus kawalerii, przekształcony w listopadzie w 1 Armię KonnąJ. D. Smele, The "Russian"..., s. 134.E. Mawdsley, Wojna..., s. 276-277..

Przebieg operacji Zadanie rozbicia Armii Ochotniczej, dowodzonej przez gen. Władimira Maj-Majewskiego i tworzącej prawe skrzydło idących na północ Sił Zbrojnych Południa Rosji, powierzono siłom lewego skrzydła Frontu Południowego: 8 i 13 Armii oraz konnemu korpusowi pod dowództwem Siemiona Budionnego.

Pierwsze wielkie zwycięstwo Armii Czerwonej w toku operacji było wynikiem niesubordynacji Budionnego, który nie wykonał rozkazu Szorina, by skierować się na południowy zachód, lecz postanowił wydać walną bitwę słynnym białym dowódcom kawalerii – Andriejowi Szkurze i Konstantinowi MamontowowiP. Kenez, Red Advance..., s. 218.. 24 października Budionny odniósł zwycięstwo nad dowodzonymi przez Mamontowa siłami 3 Kubańskiego i 4 Dońskiego korpusu kawalerii, między Woroneżem, Liskami i Kastornym. 24 października Armia Czerwona opanowała Woroneż, a dwa dni później – Liski. Umożliwiło to czerwonym przekroczenie Donu, co stwarzało bezpośrednie zagrożenie dla białych – prawdopodobne stawało się rozdzielenie Armii Ochotniczej i białych Kozaków dońskich. Zrealizowanie tego zamierzenia było uzależnione od zdobycia węzła kolejowego Kastornoje, toteż biali bronili go z ogromną determinacją. Ostatecznie jednak 15 listopada węzeł kolejowy został zajęty przez Armię Czerwoną. Ponownie decydującą rolę odegrała kawaleria Budionnego. Dwa dni później czerwoni opanowali również Kursk.

Operacja woronesko-kastornieńska oraz prowadzona w podobnym czasie operacja orłowsko-kromska były początkiem ostatecznego rozbicia przez Armię Czerwoną Sił Zbrojnych Południa Rosji. Od utraty Kastornego i Kurska biali na froncie południowym wojny domowej nieustannie się wycofywali, a ich morale załamało się. Do 11 grudnia, tj. do dnia, gdy czerwoni wkroczyli do Charkowa, odwrót ten miał zorganizowany charakter, następnie jednak zmienił się w bezładną ucieczkę. Gen. Anton Denikin opracował jeszcze dwa plany przejścia do obrony w oparciu o linie Dniepru i Donu – pierwszy zakładał utrzymanie Carycyna i Kijowa, a gdy miasta te upadły odpowiednio 16 grudnia i w pierwszych dniach stycznia 1920 r. – obronę Rostowa nad Donem i Nowoczerkaska. Żadne z jego założeń nie zostało zrealizowane wskutek sporów personalnych między białymi dowódcamiP. Kenez, Red Advance..., s. 218 i 220. oraz brak woli walki białych żołnierzyE. Mawdsley, Wojna..., s. 277-278..

Przypisy

Bibliografia P. Kenez, Red Advance, White Defeat. Civil War in South Russia 1919-1920, New Academia Publishing, Washington DC 2004, .

J. D. Smele, The "Russian" Civil Wars 1916-1926. Ten Years That Shook the World, Hurst&Company, London 2015, .

Kategoria:Bitwy wojny domowej w Rosji Kategoria:Operacje i bitwy 1 Armii Konnej Kategoria:Woroneż Kategoria:1919 w Rosji Kategoria:Działania zbrojne w 1919