Lizbona (, wym. ) – stolica i największe miasto Portugalii, położone w zachodniej części Półwyspu Iberyjskiego, nad rzeką Tag przy jej ujściu do Oceanu Atlantyckiego. Miasto stanowi centrum polityczne, ekonomiczne i kulturalne kraju. W centrum administracyjnym Lizbony mieszkało w 2017 r. 505 526 mieszkańców, natomiast cała metropolia – Zespół Metropolitalny Lizbony ma 2 821 876 mieszkańcówDiário da República, 1.ª série – N.º 176 – 12 de setembro de 2013 – Zgromadzenie Republiki, 2013.Resultados Preliminares 2011 – Instituto Nacional de Estatística, 2011. (27% populacji państwa).
Region Lizbony jest najbogatszym regionem w Portugalii, wysoko ponad średnim PKB Unii Europejskiej – wytwarza 37% PKB kraju. Jest również politycznym centrum Portugalii, ponieważ ma tu swoją siedzibę rząd oraz głowa państwa. Lizbona ma status metropolii o znaczeniu globalnym. W badaniach dotyczących jakości życia, Lizbona uplasowała się na 18 miejscu wśród miast świata w 2015 roku według magazynu MonocleQuality of Life Survey 2015 – Monocle, 2015., na 43 miejscu wśród miast świata w 2017 roku według Mercer (tuż za Londynem, Mediolanem i Barceloną, przed Nowym Jorkiem) oraz na 7 miejscu wśród miast świata w 2017 roku według InterNations''' 2020The Best and Worst Cities in the World to Live and Work Abroad in 2020 – InterNations.org.. Została uznana jako Zielona Stolica Europy 2020.
W mieście znajdują się dwa obiekty z listy światowego dziedzictwa UNESCO: Klasztor Hieronimitów oraz Torre de BelémMonastery of the Hieronymites and Tower of Belém in Lisbon – UNESCO., a w granicach obszaru metropolitalnego znajduje się trzeci – Cultural Landscape of Sintra – UNESCO..
23 listopada 2024 roku odbyła się inauguracja oświetlenia świątecznego w Lizbonie w dzielnicy Terreiro do Paço. Wraz z włączeniem lampek na choince o 18:30, odbył się pokaz światła i dźwięku oraz koncert piosenkarki Áurea, która zaśpiewała piosenki z filmów świątecznych. Obszar miejski Lizbony w okresie świątecznym został oświetlony lampkami świątecznymi w 45 lokalizacjach: na placach, ulicach i alejach miasta.
Historia Obszar dzisiejszej Lizbony zamieszkany był co najmniej od czasów rzymskich. Ówczesna osada występuje w źródłach jako Olisipo. W starożytności był to rejon osadnictwa Luzytanów i być może punkt handlowy Fenicjan (czego dotąd nie potwierdziły badania archeologiczne). W VIII wieku miasto zostało zajęte przez Maurów z Afryki północnej i nazwane Lishubną. W 1147 roku została zdobyta przez pierwszego władcę Portugalii, Alfonsa I Zdobywcę (Dom Afonso Henriques), przy pomocy krzyżowcówA.H. de Oliveira Marques, Historia Portugalii, tom I (do XVII wieku), PWN, Warszawa 1987, s. 59.. Pierwszym biskupem Lizbony został angielski krzyżowiec Gilbert z Hastings. W 1255 roku król Alfons III przeniósł stolicę Portugalii z Coimbry do Lizbony. W 1290 powstał w Lizbonie uniwersytet.
W okresie wielkich odkryć geograficznych (XV–XVII wiek) z Lizbony, a ściślej z jej portu Belém, wyruszyło wiele wypraw morskich, które przyczyniły się do rozwoju królestwa i jego stolicy. W kwietniu 1506 roku w mieście miał miejsce kilkudniowy pogrom, w którego wyniku zamordowano kilka tysięcy Żydów przymusowo nawróconych na katolicyzm.
26 stycznia 1531 roku miasto zostało dotknięte przez trzęsienie ziemi, w którym zginęły tysiące jego mieszkańców. W dzień Wszystkich Świętych 1 listopada 1755 miało miejsce kolejne potężne trzęsienie ziemi (9 stopni w skali Richtera), które pochłonęło ok. 60 000 ofiar i praktycznie zrujnowało Lizbonę. Przetrwały jedynie zabudowania dzielnic Alfamy i Belém. Z inicjatywy ministra króla José I, markiza Pombala, miasto zostało odbudowane w jego dzisiejszym kształcie.
5 października 1910 wybuchła w Lizbonie rewolucja republikańska. 25 kwietnia 1974 rozpoczęła się rewolucja goździków.
Geografia Położenie Współrzędne geograficzne Lizbony to: 38°42′N, 9°05′W, co czyni ją najbardziej wysuniętą na zachód stolicą w kontynentalnej Europie. Miasto jest zlokalizowane w zachodniej części kraju, nad rzeką Tag w pobliżu jej ujścia do Oceanu Atlantyckiego. Oddalona jest o około 220 km od najwyższego szczytu kontynentalnej Portugalii w Serra da Estrela – Torre (1993 m n.p.m., około 3 godz. jazdy samochodem).
Centrum administracyjne podzielone jest na 53 dzielnice (freguesias), natomiast metropolia na 18 gmin (municípios).
Zachodnia część miasta jest głównie zajęta przez Park Monsanto, który jest największym parkiem miejskim w Europie. Jego powierzchnia to 10 km².
Ochrona przyrody W obrębie regionu Lizbona znajduje się kilka obszarów chronionych: Parki przyrodnicze (parki krajobrazowe): Sintra-Cascais, Rezerwaty przyrody: Reserva Natural do Estuário do Tejo, Reserva Natural do Estuário do Sado, Reserva Natural das Lagoas de Santo André e da Sancha Pomniki przyrody: Monumento Natural de Carenque, Monumento Natural da Pedreira do Avelino, Monumento Natural dos Lagosteiros, Monumento Natural da Pedra da Mua Obszar chronionego krajobrazu: Paisagem Protegida da Arriba Fóssil da Costa de Caparica Inne: Sítio Classificado da Granja dos Serrões e Negrais Pozostałe: Ogród Botaniczny w Lizbonie, Ogród Botaniczny Ajuda, Park Edwarda VII, Estufa Fria
Klimat Lizbona znajduje się w strefie klimatu subtropikalnegoClimatic map by Istituto Geografico De Agostini.Die Klimatypen der Erde – Pädagogische Hochschule in Heidelberg. typu śródziemnomorskiego, z łagodnymi zimami i długimi ciepłymi latami. Średnia roczna temperatura wynosi 21,5 °C w dzień i 13,5 °C w nocy w centrum oraz 19,4 °C i 10,3 °C na wybrzeżu oceanu.
Średnia temperatura miesięcy zimowych – grudnia, stycznia i lutego wynosi ok. 15 °C w dzień i w nocy od 6 °C na wybrzeżu do 8,9 °C w centrum. W najzimniejszym miesiącu roku – styczniu, temperatury wynoszą zwykle od 10 do 18 °C w ciągu dnia, od 4 do 12 °C w nocy, a średnia temperatura morza wynosi 15 °C. Opady śniegu, jak i mróz generalnie nie występują. Okres z letnimi temperaturami trwa do pół roku, od maja do października. W najcieplejszym miesiącu roku – sierpniu, temperatury wynoszą zwykle od 23 do 33 °C w ciągu dnia, średnia temperatura morza wynosi 20 °C. W centrum, temperatury powyżej 30 °C występują w kilkunastu dniach rocznie. W centrum, najwyższa odnotowana temperatura w mieście to +41,8 °C, natomiast najniższą zanotowaną temperaturą było +0,2 °C.
Lizbona ma ok. 120 dni deszczowych rocznie (licząc również mżawkę), od 2–3 dni deszczowych w lipcu i sierpniu do 14–16 dni deszczowych w grudniu, styczniu i lutym. Miasto ma ok. 2600 (na wybrzeżu oceanu) i 2800 (w centrum) godzin czystej słonecznej pogody rocznie, od 130–140 h (średnio 4,5 godziny dziennie, około 4 razy więcej niż w Polsce) w grudniu do 309–353 h (średnio 11 godzin czystego słońca na dobę) w lipcu.
+ Średnia dobowa temperatura morza (°C)Lisbon average sea temperature – seatemperature.org.StyLutMarKwiMajCzeLipSieWrzPaźLisGruRok 15,8 15,2 15,1 16,3 17,4 18,6 18,9 19,5 19,9 19,8 18,1 16,5 17,6
Demografia
Lizbona liczyła (2011) 547 631 mieszkańców, wewnątrz centrum administracyjnego, na powierzchni zaledwie 84,6 km². Granice miasta nie są precyzyjne zdefiniowane, w związku z czym tym miasta, które istnieją w pobliżu stolicy są w rzeczywistości częścią metropolitalnego obwodu Lizbony. Strefa miejska Lizbony (ang. Urban Zone) według danych Eurostatu ma 2 435 837 mieszkańców. Zespół miejski w 2021 r. liczył 2 719 000 mieszkańców, będąc jedenastym co do wielkości zespołem miejskim w Unii Europejskiej po Paryżu, Zagłębiu Ruhry, Madrycie, Mediolanie, Barcelonie, Berlinie, Atenach, Neapolu, Rzymie i Rotterdamie-HadzeDemographia: World Urban Areas – Demographia, 2021.. Według danych rządowych, Obszar Metropolitalny Lizbony ma 2 821 876 mieszkańców. Inne źródła również przedstawiają podobną liczbę, według Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju – 2 797 612 mieszkańcówMetro eXplorer – OECD.; według Departamentu Spraw Gospodarczych i Społecznych ONZ – 2 890 000World Urbanization Prospects – Department of Economic and Social Affairs, United Nations, 2007.; według Europejskiego Urzędu Statystycznego (Eurostat) – 2 839 908 mieszkańców„Population by sex and age groups on 1 January” – Eurostat, 2012.; według Brookings Institution ma 2 968 600 mieszkańców2014 Global Metro Monitor – Brookings Institution, 2015..
Zabytki Zamek św. Jerzego Katedra Sé Klasztor Hieronimitów w Belém Torre de Belém w dzielnicy Belém Pomnik Odkrywców Kościół św. Antoniego Bazylika Estrela Kościół Magdaleny Kościół Conceição Velha Kościół de São Domingos Palácio da Independência, pałac z XV wieku Palácio das Necessidades, barokowy pałac z XVIII wieku Pałac Ajuda, neoklasycystyczny pałac Pałac Belém, pałac z XV wieku Pałac São Bento z 1615 roku, siedziba parlamentu portugalskiego Arco da Rua Augusta, łuk triumfalny Campo Pequeno, arena walk byków Casa dos Bicos, zabytkowy budynek z 1523 roku Panteon Narodowy w Lizbonie z 1836 roku Pavilhão Carlos Lopes Park Narodów (Parque das Nações) to nowoczesna dzielnica Lizbony; powstała w wyniku programu odnowy miejskiej w celu zorganizowania Światowej Wystawy w Lizbonie w 1998 roku, znanej również jako Expo'98.
Sport Lizbona jako stolica Portugalii jest także jednym z jej sportowych centrów. Swoją siedzibę mają tu m.in. takie kluby jak SL Benfica czy Sporting CP. Mistrzostwa Europy w Piłce Nożnej 2004 także gościły w stolicy, a ich mecz finałowy został rozegrany na Estádio da Luz. Największą halą sportową jest MEO Arena. Największymi stadionami są: Estádio da Luz o pojemności 64 642 widzów, Estádio José Alvalade o pojemności 50 000 widzów, Estádio do Restelo o pojemności 19 856 widzów oraz znajdujący się na przedmieściach Estádio Nacional o pojemności 37 500 widzów. Innym jest Estádio Universitário de Lisboa, obejmujący cały kompleks sportowy.
Podział administracyjny thumb|Dzielnice (oznaczone kolorami) i freguesias Lizbony Lizbona dzieli się na 53 freguesias, zgrupowane w czterech dzielnicach () – liczba mieszkańców wg stanu na 2011 r. Ajuda (15 584 osoby) Alcântara (13 943) Alto do Pina (10 333) Alvalade (8869) Ameixoeira (11 863) Anjos (9358) Beato (12 429) Benfica (36 821) Campo Grande (10 514) Campolide (15 460) Carnide (23 316) Castelo (355) Charneca (9935) Coração de Jesus (3689) Encarnação (2252) Graça (5786) Lapa (8000) Lumiar (41 162) Madalena (393) Márinha (372) Marvila (38 102) Mercês (4345) Nossa Senhora de Fátima (15 283) Pena (4486) Penha de França (12 778) Prazeres (8096) Sacramento (742) Santa Catarina (3716) Santa Engrácia (5249) Santa Isabel (6875) Santa Justa (891) Santa Maria de Belém (8529) Santa Maria dos Olivais (51 036) Santiago (619) Santo Condestável (15 255) Santo Estêvão (1511) Santos-o-Velho (4020) São Cristóvão e São Lourenço (1341) São Domingos de Benfica (33 699) São Francisco Xavier (8020) São João (15 187) São João de Brito (11 702) São João de Deus (9798) São Jorge de Arroios (18 405) São José (2746) São Mamede (5420) São Miguel (1531) São Nicolau (1231) São Paulo (2728) São Sebastião da Pedreira (6342) São Vicente de Fora (3539) Sé (910) Socoorro (3065) Ponadto wyodrębnia się zwyczajowo historyczne dzielnice miasta: Alcântara, Alfama, Bairro Alto, Baixa, Belém, Chiado, Estrela, a także Parque das Nações (pol. Park Narodów, nowoczesne tereny wystawowe powstałe w czasie przygotowań do Expo ’98). thumb|Centro Colombo thumb|Pałac São Bento, budynek parlamentu portugalskiego
Gospodarka Główne dziedziny przemysłu w rejonie Lizbony to przemysł stalowy, włókienniczy, chemiczny, ceramiczny, stoczniowy i rybołówstwo. Lizbona posiada oceaniczny port handlowy i wojenny. W Lizbonie odbyło się Expo ’98. Bezrobocie w Zespole Metropolitalnym Lizbony w drugim kwartale 2017 roku wynosiło 9,4%Taxa de desemprego caiu para 8,8% – Jornal de Notícias, 2017., natomiast w 2019 roku wynosiło 7,1%.