Lublin jest położony w północno-zachodniej części Wyżyny Lubelskiej, na styku czterech mezoregionów geomorfologicznych, które dolina Bystrzycy dzieli na dwie pary: zachodnią i wschodnią. Różnią się one znacznie zarówno charakterystyką skał powierzchniowych, jak i ukształtowaniem powierzchni terenu. Najwyżej położony punkt w granicach administracyjnych miasta znajduje się na wysokości 235,0 m n.p.m., a najniżej położony punkt osiąga 163,6 m n.p.m.

Opis mezoregionów Lublin jest położony na styku czterech mezoregionów północno-zachodniej części Wyżyny LubelskiejMaruszczak H., 1972: Wyżyny Lubelsko-Wołyńskie. W: M. Klimaszewski (red.), Geomorfologia Polski, t. 1, Warszawa.:

Płaskowyż Nałęczowski – obejmujący północne i zachodnie dzielnice (Czechów, Czuby, Kalinowszczyzna, Ponikwoda, Stare Miasto, Śródmieście, Węglin, Szerokie, Wieniawa) Równina Bełżycka – obejmująca południowo-zachodnie dzielnice (Węglin, Zemborzyce), Płaskowyż Łuszczowski – obejmujący północno-wschodnie dzielnice (Bronowice, Hajdów-Zadębie, Felin, Głusk, Kośminek), Wyniosłość Giełczewska – obejmująca południowo-wschodnie dzielnice (Dziesiąta, Piaski, Wrotków).

Główną i jednocześnie naturalną osią miasta jest dolina Bystrzycy (dopływu Wieprza) wyścielona osadami mineralno-organicznymi wieku holoceńskiegoHarasimiuk M., Henkiel A. 1982: Objaśnienia do Szczegółowej Mapy Geologicznej Polski, Arkusz Lublin, Wyd. Geologiczne, Warszawa; 1–83.. Dolina ta stanowi subpołudnikową, uwarunkowaną tektonicznie strefę o zmiennej szerokości od około 300 do ponad 1000 metrów, która dzieli Lublin na dwie części. Każda z nich złożona jest z dwóch par mezoregionów – na zachodzie są to: Płaskowyż Nałęczowski i Równina Bełżycka, zaś na wschodzie: Płaskowyż Łuszczowski i Wyniosłość Giełczewska.

Jednostki te wyraźnie różnią się między sobą pod względem wykształcenia litologicznego skał powierzchniowych, jak też ukształtowania terenu. Część zachodnia zdominowana jest przez pokrywy lessowe o miąższości do kilkunastu metrówMaruszczak H., Racinowski R., 1976: Dynamika akumulacji eolicznej lessu młodszego w okolicy Lublina w świetle uziarnienia i składu minerałów ciężkich. Biuletyn Inst. Geol., 297, Z badań czwartorzędu w Polsce, Warszawa; 211-225.Dolecki L., Kołodziej T., Mroczek P., 2004: Rozmieszczenie lessu na Wyżynie Lubelskiej i Roztoczu. Główne stanowiska badawcze i stan badań. Annales UMCS, LIX, 1; 9–35., tworzące zwarty płat rozdzielony subrównoleżnikową doliną Czechówki, uchodzącą do Bystrzycy poniżej Starego Miasta. Południowe zaplecze płaskowyżu lessowego stanowi seria pylasto-piaszczysta północno-wschodni skraj Równiny Bełżyckiej, zalegająca na glinach lodowcowych lub skałach węglanowych górnej kredy. Z kolei prawobrzeżną część miasta pokrywa względnie cienka warstwa osadów piaszczysto-pylastych, podścielona krasowiejącymi marglami i opokami górnokredowymi.

Ukształtowanie powierzchni terenu Maksymalne różnice wysokości względnych, dochodzące nawet do 40 metrów, notowane są w obrębie Płaskowyżu Nałęczowskiego, mającego cechy typowego obszaru o rzeźbie lessowejMaruszczak H., 1958: Charakterystyczne formy rzeźby obszarów lessowych Wyżyny Lubelskiej. Czasopismo Geograficzne, 26; 335–353. w typie erozyjno-denudacyjnymRodzik J., Ciupa T., Janicki G., Kociuba W., Tyc A., Zgłobicki W., 2008: Współczesne przemiany rzeźby Wyżyn Polskich. [W:] Kotarba A., Kostrzewski A., Krzemień K., Starkel L. (red.) Współczesne przemiany rzeźby Polski. Wyd. Wydziału Geografii i Gospodarki Przestrzennej UJ, Kraków; 165–228. (w znacznym stopniu zmienionym przez działalność człowieka)Rodzoś J., Gawrysiak L., Bochra A., 2005: Rzeźba terenu a organizacja przestrzeni miejskiej Lublina. Annales UMCS, B, LX, 2; 35–45.. O pierwotnie erozyjnym typie krajobrazu lessowego wschodniej strefy krawędziowej Płaskowyżu Nałęczowskiego świadczyć mogą choćby dawne widoki miastaHarasimiuk M., Kociuba D., Dymmel P., 2007: Plany i widoki Lublina. Polskie Towarzystwo Turystyczno–Krajoznawcze Oddział Miejski w Lublinie; 1–172. z ostro zarysowanymi elementami rzeźby erozyjnej. Podobny wydźwięk geomorfologiczny ma nazwa dzielnicy położonej w skrajnie południowo-wschodniej części Płaskowyżu Nałęczowskiego – Czuby. Nazwa ta jest toponimem, oddającym żywy, erozyjny charakter rzeźby lessowej opisywanej jako „badlands”.

W pozostałej części Lublina (mezoregiony: Równia Bełżycka, Płaskowyż Łuszczowski i Wyniosłość Giełczewska) różnice wysokości względnych są znacznie mniejsze i dochodzą do najwyżej kilkunastu metrów. Pozostałą część miasta cechuje wyraźnie denudacyjny krajobraz typu węglanowego i krzemionkowego. Ich dopełnieniem są strefy den dolin Bystrzycy i jej dopływów (Czechówka i Czerniejówka), w obrębie których wyróżnia się szereg akumulacyjno-erozyjnych form rzecznych wieku holoceńskiego, ale także plejstoceńskiego.

Charakterystyczne punkty wysokościowe najwyżej położony punkt: zespół dworsko-parkowy na Węglinie (rejon al. Kraśnickiej) – 235,0 m n.p.m. najniżej położony punkt: koryto Bystrzycy poniżej Oczyszczalni Ścieków „Hajdów” – 163,6 m n.p.m. zwierciadło wody w Zalewie Zemborzyckim – 178,6 m n.p.m. zwierciadło wody w korycie Bystrzycy: pod mostem ul. Krochmalnej – 171,0 m n.p.m. pod mostem ul. Mełgiewskiej – 165,8 m n.p.m. ujście Czerniejówki do Bystrzycy – 167,2 m n.p.m. ujście Czechówki do Bystrzycy – 167,2 m n.p.m. Plac Litewski – 195,0 m n.p.m. Rynek Starego Miasta – 195,8 m n.p.m. Plac Zamkowy – 175,0 m n.p.m. Zamek Lubelski – 188,2 m n.p.m. centralna część terenów zielonych na Choinach – 220,9 m n.p.m.

Przypisy

Kategoria:Geografia Lublina Kategoria:Geomorfologia